बिटकॉईन. लोकांनी स्वीकारलेला भ्रम.

बिटकॉईन. लोकांनी स्वीकारलेला भ्रम.

बिट कॉईन.

खासदार कणीमोळी यांनी संसदेत प्रश्न विचारला ” बिटकॉईन हे चलन नियंत्रित करायचा विचार सरकार करत आहे काय.”  अर्थमंत्री जेटली यांनी उत्तरात सांगितलं की त्यावर एका कमीटीद्वारे सरकारचा विचार सुरू आहे परंतू सरकार बिट कॉईन हे अधिकृत चलन मानत नाही.

बिटकॉईन ऊर्फ आभासी नाणं ही एका अत्यंत डोकेबाज, कंप्यूटरी डोकं असणाऱ्या माणसाची निर्मिती आहे. सातोशी नाकोमोटो या माणसानं ते निर्मिलं.तो माणूस कोण आहे ते कोणालाच माहित नाही, कोणीही त्याला भेटलेलं नाही.

काय आहे हे आभासी नाणं?

नाकोमोटोनं एक अत्यंत गुंतागुंतीचं गणिती कोडं तयार केलं आहे. ते कोडं सोडवलं की एक नाणं तयार होतं. कोणीही माणूस कुठंही कोणत्याही कंप्यूटरवर ते कोडं सोडवून नाणं कमवू शकतो. एकदा कोडं सोडवलं की एक नाणं. अशा रीतीनं नाणी तयार होतात. पण हे तितकंसं सोपं नाही. गणित सोडवायला फार वेळ लागतो, फार वीज खर्च होते. अमेरिकेत ही नाणी तयार करण्यासाठी खास कंप्यूटर आणि स्वस्तात वीज तयार करणारी यंत्रणा कोणी कोणी उभारलीय.

गणित अशा रीतीनं बसवलं आहे की जास्तीत जास्त २.१ कोटी नाणी तयार होऊ शकतील. तयार झालेलं नाणं तयार करणारा माणूस विकू शकतो. हे नाणं एक चलन असून कोणीही त्या नाण्यांमधे व्यवहार करू शकतो. हा सगळा व्यवहार हजारो माणसं करतात, एकादी बँक, एकादी संस्था, एकादा माणूस वगैरे या व्यवहाराचं नियंत्रण करत नाही. हा व्यवहार अशा रीतीनं बसवला गेलेला आहे की प्रत्येक व्यवहार हजारो माणसांच्या कंप्यूटरवर नोंदला जातो आणि त्यांच्या सहमतीनंच व्यवहार पार पाडला जातो. एक नाणं जर अ या मामसाला विकलं गेलं तर ते अन्य कोणालाही विकता येत नाही अशी चकडबंद व्यवस्था या व्यवहारात आहे.

सध्या सुमारे ६० लाख माणसं या व्यवहारात गुंतलेली आहेत आणि १.६७ कोटी नाणी व्यवहारात आहेत.

माणसं ही नाणी प्रचलित चलनाच्या हिशोबात वापरतात. सुरवातीला म्हणजे २००९ साली एका बिटनाण्याची किंमत एक डॉलरपेक्षा कमी होती. २०१७ च्या डिसेंबरमधे नाण्याची किमत १६ हजार डॉलरवर पोचली होती.

बिटची किंमत कमी जास्त कां होते? बिटची संख्या मर्यादित असल्यानं मागणी वाढली की किमत वाढते, मागणी कमी झाली की किमत कमी होते. बिटची निर्मिती आणि व्यवहार   मागणी-पुरवठा तत्वावर होत असल्यानं त्यामधे कोणतंही सरकार, कोणतीही बँक गुंतलेली नाही.

माणसानं वस्तू विनिमय थांबवून नाणी आणि नोटा हे विनिमयाचं माध्यम सुरु केलं. कुठला तरी व्यापारी, कुठलं तरी सरकार, कुठली तरी विश्वास ठेवायला लायक संस्था यांनी चलनाचं मूल्य मान्य केल्यामुळं माणसं नाणी-रुपया या रूपात व्यवहार करू लागली. एका नोटेची, एका रुपयाची किमत आभासीच असते. साठीच्या दशकात पाच आण्यात सिनेमा पहायला मिळत होता. आज सिनेमा पहायचा तर शंभर ते पाचशे रुपये मोजावे लागतात. याचा अर्थ आण्याची किमत बदलत गेली.

बाजारात खूप कांदा आल्यावर पाच रुपयात एक किलो कांदा मिळतो. कांद्याची आवक कमी झाली की कांदा शंभर रुपये किलो होतो. अशा स्थितीत सरकार मधे पडून काहीही करून कांद्याची आवक वाढवून कांद्याचे भाव खाली आणतं.  बाजार, नागरीक आणि सरकार असे तीन घटक मिळून नाण्याची किमत ठरवतात.

सरकार हमी देतं, बँक हमी देतं म्हणून चलनाला किंमत येते.  परिस्थिती हाताबाहेर गेल्यावर सरकारच्या आणि रीझर्व बँकेच्या हमीला अर्थ उरत नाही.   चलन हा माणसांच्या परस्पर विश्वासाचा आणि सहमतीचा प्रश्न असतो.

मुंबईत मील पास आणि सोडेक्सो या नावाचं एक चलन आहे. एक, पाच, पन्नास इत्यादी रूपये किमत असलेले कागद एका माणसानं छापले आहेत. हे कागद अनेक कंपन्या आपल्या कर्मचाऱ्यांना देतात. कर्मचारी ते कागद आसपासच्या खाणवळीत देऊन त्या किमतीचं अन्न विकत घेतात. नंतर नंतर किराणा मालही या कागदावर खरेदी होऊ लागला.   हे कागद कोणी छापले ते कोणालाही माहित नाही.   खाणावळवाला खायला घालतो, वाणसामान विकत मिळतं येवढं लोकांना पुरेसं आहे. एके काळी जर्मन सरकार कागद छापत होतं पण त्यातून वस्तू मिळत नाहीत म्हटल्यावर त्या कागदांची रद्दी झाली होती.

बिट नाणी लोक वापरत आहेत याचा अर्थ त्यावर लोकांचा विश्वास आहे. सरकारं ते चलन वापरू नका असं म्हणतात, लोकं ऐकत नाहीत. म्हणूनच एका नाण्याची किमत शेकडो, हजारो डॉलरपर्यंत चढते. अमेरिकन सरकार त्यात काहीही करू शकत नाही.

अर्थात हेही खरं आहे की बिट कॉईनचं मोलही डॉलरमधे मोजलं जातं.

एकादा राज्यकर्ता चलन ठरवत असतो. त्या राज्यकर्त्याची पत ही चलनाची पत असते. चलन कुठल्या तरी एकाद्या देशाच्या मर्यादेत तयार होतं. भारतातला रुपया अमेरिकेत चालत नाही. तरीही रुपयाची किमत डॉलरच्या रुपात करावीच लागते कारण अमेरिकन-भारतीय माणसं आपसात वस्तूंची देवाण घेवाण करत असतात. त्यामुळं दोन चलनांचं आपसातलं नातं ते चलन छापणाऱ्या सरकारांना ठरवावं लागतं.   चलनं अजूनही देशांच्या सीमांमधे अडकली आहेत. बिट नाणी हे एक असं चलन आहे की जे वैश्विक आहे, त्यावर देशाच्या सीमा नाहीत. या नाण्याचं मोल स्वतंत्रपणे मागणी पुरवठा यावर ठरेल आणि इतर देशांनी आपापल्या चलनाची किमत बिट नाण्याशी जुळवून घ्यायची.

एके काळी सोनं, कवड्या, हिरे, भांडी, कापड इत्यादी गोष्टी चलनासारख्या वापरल्या जात. सोन्याला एक स्वतःची किमत आहे कारण सोनं खाणीतून काढणं, शुद्ध करणं यात श्रम आणि पैसे गुंतलेले आहेत.  सोन्याची किमतही शेवटी त्याचा व्यवहार करणाऱ्या दोघांच्या गरजेवरून ठरते. विकत घेणाऱ्याला सोन्याची आवश्यकता वाटते आणि विकणाऱ्या माणसाला त्या सोन्याच्या बदल्यात मिळणारं धान्य किंवा कापडचोपड किंवा पेंटिंग या गोष्टींची आवश्यकता असते. तेव्हां सोन्याचीही किमत शेवटी व्यवहार करणाऱ्यांच्या आवश्यकतेनुसारच ठरत असते.

वस्तू, चलन यांचं मोल शेवटी देवाण घेवाण करणाऱ्या दोन्ही बाजूंची गरज आणि कुवत यावर ठरते. सरकार, बँका इत्यादी संस्था मध्यस्थ असतात. मध्यस्थाची भूमिका मर्यादित असते. माणसं वस्तू विकायला तयार नसतील, माणसं चलन वापरायला तयार नसतील तर सरकारं काहीही करू शकत नाहीत.

बिट नाण्यांची कल्पना १९९० च्या दशकात आकार घेऊ लागली, कंप्युटिंगच्या क्रांतीनंतर, इंटरनेटच्या प्रसारानंतर. बिटकॉईनची कल्पना नाकोमोटोनं २००७ च्या सुमारास केली होती. पण त्याचा वापर सुरु झाला सुमारे २००९ नंतर. अमेरिकेवर मंदीचं संकट आल्यावर, बँका दिवाळ्यात गेल्यावर, सरकारला प्रचंड पैसा बाजारात ओतून बँका आणि अर्थव्यवस्था सावरावी लागली. अशा स्थितीत सरकार नावाची गोष्ट मधे नसणारं एकादं चलन हाताशी असावं या विचारानं लोकांनी बिटकॉईनचा वापर सुरू केला.

परस्पर विश्वास, अत्यंत विकेंद्रित पद्धतीचे जवळजवळ निर्दोष व्यवहार या कसोटीवर बिटकॉईननं लोकांना जिंकलं. बिटकॉईनचा व्यवहार बँक, सरकार, संसद, राजकीय माणसं, कॉर्पोरेट बॉसेस वगैरे नियंत्रित करत नाहीत ही बिटकॉईनची जमेची बाजू आहे. आजच्या प्रस्थापित अर्थव्यवस्थेनं लोकांचा विश्वास गमावला आहे, आजच्या राजकीय व्यवस्थेबद्दल लोकांच्या मनात अविश्वास आहे या वास्तवातून बिटकॉईन फोफावलं आहे.

बिटकॉईन आणि प्रचलित चलन यात अर्थातच खूप फरक आहे. चलनाच्या मागं एक सरकार उभं असतं. हे सरकार केवळ चलन छापत नसतं तर इतर अनंत गोष्टी करत असतं. एका मोठ्या व्यवस्थासमूहाचा ते एक भाग असतं. चलन कोसळतं, चलनाची किमत कोसळते ही घटना घडते तेव्हां सरकारच नव्हे सारा समाजच कोसळण्याच्या स्थितीत असतो. परंतू यथावकाश समाज नाना व्यवस्था करून नवं विश्वासू चलन तयार करतो.

बिटकॉईन जरी लोकांच्या सहभागातून तयार झालेलं असलं तरी त्याला सरकार, समाज यांचा पाठिंबा नाही.  बिटकॉईनचं मोल कधी दोन हजार असतं कधी ते १६ हजारवर जातं तर ते पुन्हा कधी तरी कोसळतं. या व्यवहारात खूप नुकसान झाल्याचीही उदाहरणं आहेत. एका परीनं गर्दीच्या मानसशास्त्रावर बिटकॉईन व्यवस्था चालते. लोकांनी आपणहून स्वीकारलेला एक भ्रम असंही बिटकॉईनचं वर्णन करता येईल. बिटकॉईन हे खरोखरच जगाचं चलन झालं तर तेव्हां जग बदललेलं असेल. परस्पर सहमतीनं जरी ते चलन तयार केलेलं असलं तरी त्या सहमतीला अधिकृत मान्यता मिळाली, एकाद्या जनमान्य व्यवस्थेमधून, तरच बिटकॉईन हे अधिकृत चलन होऊ शकेल. तोवर बिटकॉईन हे सोडेक्सोसारखं, मीलपास सारखं एक प्रकारचं खाजगी आणि मर्यादित चलन राहील.

व्यवस्था भ्रमाच्या आधारावर चालू शकत नाहीत.

कायदेशीर किंवा बेकायदेशीर कारणांसाठी ज्यांना समांतर चलनाची आवश्यकता भासते अशांसाठी बिटकॉईन ही व्यवस्था आहे. चार पैसे मिळाले, नशीब. नुकसान झालं, नशीब, असा विचार करून माणसं या एक प्रकारच्या जुगारात उतरतात.

बिटकॉईन हा एक प्रकारे प्रस्थापित व्यवस्थेवरचा अविश्वास आहे.  बिटकॉईनवर नियंत्रण आणण्याचा विचार करत असताना भारत सरकारनं किंवा कोणत्याही देशाच्या सरकारनं स्वतःची विश्वासार्हता वाढवण्याकडं लक्ष द्यावं.

।।

 


2 thoughts on “बिटकॉईन. लोकांनी स्वीकारलेला भ्रम.

  1. खरच बिटकॉइन बद्दल आज पर्यन्त भ्रम होता तो या आभ्यपूर्ण लेखाने दूर झाला…बिटकॉइन चे मुळ कळाले…धन्यवाद्

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *