Browsed by
Month: January 2015

शार्ले हेबडो

शार्ले हेबडो

 ७ जानेवारी २०१५ रोजी तीन जण एके सत्तेचाळीस घेऊन पॅरिसच्या शार्ली हेबडो या व्यंगचित्र साप्ताहिकाच्या कार्यालयात घुसले. आतमधे संपादकीय बैठक चालली होती. बैठकीतल्या माणसांना ओळखून, त्यांची नावं घेऊन बंदुकधाऱ्यांनी गोळीबार केला. १२ पत्रकारांना ठार मारलं. मारेकरी होते शेरीफ आणि सईद क्वाची, भाऊ भाऊ.
एकानं कारवाईच्या आधी एक व्हिडियो क्लिप पाठवली होती. आपण इराकमधल्या आयसिस या दहशतवादी संघटनेचे आहोत असं तो त्या क्लिपमधे म्हणाला. दुसऱ्यानं पोलिसांच्या गोळ्यांना बळी जाण्याआधी गर्वानं सांगितलं की त्याला येमेनमधल्या अल कायदाच्या शाखेनं या कारवाईसाठी धाडलं होतं.
अल बगदादी हा आयसिसचा निर्माता. तो आधी अल कायदामधेच होता. अल कायदा अगदी पोचू आहे, मुळमुळीत आहे असा आरोप करत तो बाहेर पडला. अल कायदाच्या अयमान जवाहिरीनं जाहीर केलं की आयसिस ही संघटना फारच जास्त हिंसा करते. हिंसेची तीव्रता हा मतभेदाचा मुद्दा. पश्चिमी देशांचा द्वेष हा दोघांचा समाईक मुद्दा.
शार्ली हेबडो हे एक नास्तिक डावं व्यंगपत्र. फ्रेंच. धर्मपुढारी हे त्यांचं आवडतं गिऱ्हाईक. पोप असो की महंमद, त्यांच्या ब्रशच्या फटक्यातून कोणी सुटत नव्हतं. इस्लामी दहशतवाद्यांना शार्ली हेबडोचं वर्तन मान्य नव्हतं. त्यांनी अनेक वेळा संपादकांना धमक्या दिल्या होत्या, जिवानिशी मारण्याच्या. संपादक आणि व्यंगचित्रकारांना पोलिस संरक्षण देण्यात आलं होतं.
खून पार पडले. फ्रेंच आणि युरोपीय जनतेत संतापाची तीव्र लाट उसळली. पॅरिसच्या चौकात वीस पंचवीस लाख लोक या खुनी उद्योगावर संताप व्यक्त करण्यासाठी गोळा झाले. फ्रान्स, ब्रीटन, जर्मनी इत्यादी देशांचे देशप्रमुख निदर्शनात सहभागी झाले.  साप्ताहिकाच्या मनोधैर्यावर परिणाम झाला नाही. साप्ताहिकानं महंमदांचं व्यंगचित्र पहिल्या पानावर प्रसिद्ध करून नेहमीसारखा अंक काढला. अंकाच्या पन्नास लाखावर प्रती संपल्या. पंधरा भाषांत तो अंक अनुवादित झाला.
आठवडाभर जगभर तीव्र प्रतिक्रिया उमटल्या. मुस्लीमेतर लोकांनी संताप व्यक्त केला. मुस्लीमांनी खून व्हायला नको होते असं म्हटलं परंतू महंमदांची व्यंगचित्र काढायला नको होती, काढू नयेत असंही म्हटलं.
मुसलमानांचा राग दोन गोष्टींसाठी होता. महंमदांचं चित्र काढण्यासाठी, महंमदांवर व्यंगचित्रं काढण्यासाठी. महंमदांची चित्रं काढणं ही गोष्ट कुराणाला, इस्लामला मंजूर नाही असं सर्व मुसलमानांचं सार्वत्रिक म्हणणं होतं.
कुराणात किंवा सुन्नामधे ( महंमदांची वचनं आणि त्यांची वर्तणुक याचं संकलन ) काय म्हटलंय? आपलं चित्रं  काढू नये असं महंमदांनी म्हटलेलं नाही. तारिक रमादान हे मुसलमानांचे नेते म्हणतात की देवाला सौदर्य आवडतं येवढाच उल्लेख कुराणात आहे. 
मग चित्रं काढू नये ही आज्ञा इस्लाममधे आली कुठून?
सोळाव्या शतकापर्यंत मुस्लीम जगामधे महंमदांची चित्रं काढण्याची परंपरा होती. पॅरिसच्या, इस्तंबूलच्या संग्रहालयात महंमदांची अनेक चित्रं आहेत. त्यात महंमद नव्यानं धर्मात प्रवेश केलेल्या मुस्लीमाना मार्गदर्शन करताना दिसतात. काबामधे दगड उचलून ठेवण्याचं एक चित्र आहे. मदिनेवरच्या स्वारीचं चित्रं आहे. कुराणाचा साक्षात्कार करत असताना गुहेमधे जाताना चित्रं आहे. महंमद पाच दहा दिवसांचे असतानाचं बालमहंमदाचंही एक चित्र आहे. ख्रिस्ताच्या जीवनावर जशी अनंत चित्रं आहेत तशाच प्रकारची ही चित्रं आहेत. त्यावर पर्शियन शैलीचा प्रभाव दिसतो. ही चित्रं तेराव्या आणि पंधराव्या शतकातली आहेत.
म्हणजे सोळाव्या-सतराव्या शतकापर्यंत महंमदांची चित्रं काढली जात होती. 
ओरहान पामुकच्या माय नेम ईज रेड या कादंबरीत सतराव्या शतकातील ऑटोमन साम्राज्यातील चित्र आणि चित्रकारांचा विषय आहे. ऑटोमन सुलतान पश्चिमेत जाऊन आलेला असतो. व्हेनिसमधल्या पाश्चात्य शैलीनं तो प्रभावित होतो. विशेषतः पोर्ट्रेट्सनं. त्याला वाटतं की पश्चिमेप्रमाणं आपली पोर्ट्रेट निघावीत. आपल्या सल्तनतीचा इतिहास लिहावा व त्यात ही पोर्ट्रेट असावीत असं तो ठरवतो. परंतू तत्कालीन परंपरांवर इस्लामी विचारांचा प्रभाव असतो. म्हणजे अल्लाला जसं जग दिसलं असेल तसंच चित्रात आलं पाहिजे. त्यामुळं पर्वत, माणूस, उंट, कुत्रा इत्यादी एकाच उंचीचे.  कारण त्यांचा आकार अल्लानं ठरवलेला असतो. त्यामुळं दूरवरचा पर्वत लहान दिसतो आणि कुत्रा जवळ असल्यानं मोठा दिसतो ही अगदीच वास्तवाला धरून असलेली गोष्ट इस्लामला मान्य नव्हती. तेव्हां इस्लामविरोधी असलेली वास्तववादी आणि चित्रकाराला दिसलेली चित्रं काढणं असा गैरइस्लामी उद्योग त्याला करायचा होता. अर्थात तो त्याला गुप्तपणानंच करावा लागला.  त्या भानगडीत खून वगैरे होतात. याचा अर्थ कुठल्या तरी शैलीत महंमदांची चित्रं काढली जात होती.
सतराव्या शतकापर्यंत महंमदांची चित्रं काढली जात, फक्त एका वेगळ्या शैलीत. नंतर ही परंपरा लुप्त झाली. ती कां लुप्त झाली असेल याची कल्पना माय नेम ईज रेड या कादंबरीवरून येते. सुलतानाच्या मनात आलं आणि त्यानं परंपरा मोडली. सुलतान म्हणजे ताकदवान माणूस. त्याच्या हाती तलवार.  तो म्हणेल ते  खरं. ज्याच्या हाती तलवार, ज्याच्या हाती सत्ता तो खरा, त्याचं म्हणणं मानायचं.  चित्रं काढायची की नाही आणि ती कशी असावीत यामागं फार विचार वगैरे नव्हता.  कोणी तरी बलवान माणसानं प्रथा बदलली, नवी प्रथा पाडली आणि ती प्रस्थापित झाली.
 आज अल कायदा, तालिबान, तहरीके तालिबान पाकिस्तान, आयसिस, बोको हराम, येमेनी अल कायदा इत्यादी संघटना त्याना मान्य असलेला इस्लाम लोकांवर लादत आहेत. शार्ली हेबडोनं चित्रं काढायची नाही ही जबरदस्ती वरील लोकांनी चालवली आहे. या लोकांना महंमद बिन अल वहाब, हसन अल बाना, कुतुब सैद, अबुल आला मौदुदी या इस्लामी विचारवंतांचा पाठिंबा आहे. म्हणजे या विचारवंतांनी जे सांगितले तोच इस्लाम असं ही मंडळी मानतात. परंतू या मंडळींनीही जो इस्लामचा  अर्थ सांगितला तोही काळाला अनुसरूनच होता. कुराण, सुन्ना या गोष्टी महंमदांच्या मृत्यूनंतर बऱ्याच काळानंतर  एकत्रित केल्या गेल्या. म्हणजे महंमदांनी तोंडी सांगितलेल्या गोष्टी पिढ्यानपिढ्या पसरल्या व नंतर त्या लिहिल्या गेल्या. आणि त्यानंतर आजवर वेळोवेळी त्यांचे वेगवेगळे अर्थ लावले गेले. बहुतेक वेळा लावले गेलेले अर्थ जबरदस्तीनं, ताकदीचा वापर करून रूढ करावे लागलेले आहेत. उदा. अल कायदाने लावलेला शरीयाचा अर्थ हा ओसामा बिन लादेनचा अर्थ होता आणि तो ओसामाच्या ताकदीनं आणि प्रभावानं प्रस्थापित झाला होता.
मुस्लीम ब्रदरहूडचे संस्थापक हसन अल बाना यांचे बंधू जमाल अल बाना यांनी एक पुस्तक लिहून सांगितलं की मध्य युगापासून आजवर जे काही इस्लामचे अर्थ सांगितले आहेत ते सारे समुद्रात बुडवा. ‘ ते अर्थ इस्लामच्या मूळ उद्देशांशी विपरीत आहेत. कोणताही धर्म पाळण्याचं माणसाचं स्वातंत्र्य हिरावून घेणं, हिंसा करणं हेच मुळी इस्लामला मंजूर नाही. ‘ असं जमाल अल बाना यांचं म्हणणं होतं. इजिप्तमधल्या लोकांनी, अल अझरनं, इस्लामी पुढाऱ्यांनी जमाल यांना दुर्लक्षित केलं.
तेव्हां मुळातच चित्र काढायची परंपरा अनेक शतकं होती ती पाळायला हरकत नाही.  चित्रामधे व्यंगचित्र ही प्रथा काळानुरूप तयार झालेली असल्यानं, ती महंमदांच्या काळात नसल्यानं त्यांचा स्वीकार करण्याचं स्वातंत्र्य मुस्लीम समाजाला असायला हवं. व्यंगचित्रं म्हणजे एकादी घटना, एकादा विचार, एकादा माणूस यावरची कॉमेंट असते, टीका असते. महंमदांच्या चरित्रातली एक घटना सांगितली जाते. महंमदांच्या अंगावर एक बाई घाण टाकायची. एक दिवस झाला. दोन दिवस झाले. घाण टाकणं सुरुच. महंमद ते निमूट मान्य करायचे, त्यांनी त्या बाईला काही केलं नाही. एक दिवशी त्या बाईच्या घरावरून जात असतांना ती बाई बाहेर आली नाही, घाण टाकली गेली नाही. तेव्हां महंमद त्या घरात गेले आणि ती बाई ठीक आहे ना, आज तिनं घाण कां टाकली नाही याची चौकशी केली.
सोबत स्वीडनमधल्या व्यंगचित्रकारानं काढलेलं चित्रं आहे. इस्लामचं नाव घेणारे कशी हिंसा माजवत आहेत ते चित्रं सांगतंय. 
महंमद हे एक हाडीमाशी गृहस्थ होते. त्यांचं लग्न झालं होतं. त्याना मुलं होती. त्याना नातेवाईक होते. ते व्यापारही करत असत. थोडक्यात असं की ते एक माणूस होते, भले त्याना परमेश्वरानं साक्षात्कार दिला असला तरीही.  माणूस म्हणून ते त्या वेळच्या परिस्थितीतून वाट काढून आपल्या पाठिराख्यांचं नेतृत्व करत होते. त्यामुळंच त्यांच्या हातून परस्पर विसंगत गोष्टी घडणं शक्य होतं. त्या काळातल्या त्यांच्या सहकाऱ्यानी त्यावर आक्षेपही घेतले. शिया आणि सुनी यांच्यातलं वितुष्ट हे महंमदांच्या परंपरांवर असलेल्या आक्षेपातून उद्भवलेलं आहे.
महंमदांनी इस्लाम, इस्लामी राज्य स्थापन केलं तेव्हां इस्लामी आणि बिगर इस्लामी अशी जगाची विभागणी होती. बिगर इस्लामी जगानं इस्लामचा स्वीकार करावा नाही तर मरावं अशी  महंमदांची मांडणी. याच तत्वावर पुढं इस्लामी जग विस्तारत गेलं. इस्लामी मनावर अजूनही त्या तत्वाची मोहिनी आहे. विसाव्या शतकात जग बदललं. पूर्णपणे इस्लामी असे थोडेफार देश तयार झाले. बरेचसे देश सेक्युलर झाले, तिथं विविध धर्माची माणसं एकत्र राहू शकतात. तिथं अडचण निर्माण झाली. मुसलमानाना इतरांना मरा किवा इस्लामी व्हा असं आव्हान देता येईनासं झालं. त्यांना इस्लामी नसलेल्या समाजात रहावं लागलं. या स्थितीची इस्लामच्या तत्वाशी कशी सांगड घालायची? तारीक रमादान तसा प्रयत्न करत आहेत. 
 जगभर धर्म ही खाजगी गोष्ट झाली आहे ही गोष्ट इस्लामी समाज तत्वतः स्वीकारायला तयार नाही. बाहेरच्या व्यापक जगात इस्लामी समाजात आपली एक स्वतंत्र चूल मांडण्याची सवय कशी सांभाळून घ्यायची ते इस्लामी जगाला कळत नाहीये. फ्रान्स, अमेरिका, जर्मनी इत्यादी देशात स्टेट आणि धर्म या दोन गोष्टी वेगळ्या केलेल्या आहेत. अशा समाजात प्रत्येकाला आपला धर्म घरात पाळावा लागतो, आपल्या धर्मानुसार बाहेरच्या समाजानं वागावं असं म्हणता येत नाही. फ्रेंच समाजात लोकशाही, व्यक्ती स्वातंत्र्य, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य या गोष्टी घटनात्मक ठरल्या असतील तर त्यांच्याशी कसं जुळवून घ्यायचं असा प्रश्न मुस्लीम समाजासमोर आहे. तिथं व्यक्त होणाऱ्या गोष्टींबद्दल नाराजी व्यक्त करणं, त्यांचा प्रतिवाद करणं, लोकशाही वाटेनं जाणं हा तिथल्या समाजांनी स्वीकारलेला मार्ग आहे. तो सोडून मारझोड, उध्वस्थ करणं, खून करणं या गोष्टी योग्य नाहीत.
बदललेल्या जगात इस्लामचं स्थान पुन्हा तपासायची वेळ आली आहे. ते इस्लामी समाजाला जमत नाहीये. त्यातून खुद्द इस्लामी समाजातच अडचणी निर्माण झाल्या आहेत.इराण, सौदी, कतार, बहारीन, नायजेरिया, येमेन, सीरिया, इराक, लेबेनॉन इत्यादी देशांतले विविध छटांचे इस्लामी समाज एकत्र नांदू शकत नाहीयेत, एकमेकांचे गळे कापत आहेत. वरील देशांत ते इस्लामी असूनही आपसात अजिबात पटत नाहीये. संस्कृती, भाषा आणि आर्थिक हितसंबंध हे घटक प्रभावी झाल्यामुळं इस्लाम या मुद्दयावर तयार झालेला पाकिस्तान फुटला, बांगला देश वेगळा झाला. आजही बलुचिस्तानं केव्हां वेगळा होईल ते सांगता येत नाही. मुसलमान असूनही पंजाबी आणि सिंधी मुसलमानांचं पटत नाही. साऱ्या जगानं, विविध संस्कृती आणि धर्मीयांनी शांततेनं आणि सहकार्यानं एकत्र नांदणं ही काळानुरूप आवश्यक घडलेली गोष्ट आहे. शिया सुनींनाही एकत्र नांदता येईल याची सोय इस्लामच्या तत्वात करावी लागणार आहे.बदलत्या परिस्थितीशी  इस्लामी तत्वांशी घालतांना इस्लामी समाजाला त्रास होतोय. 
बहुदा इस्लामचा राग व्यंगचित्रकारांवर नसावा. आपले अंतर्विरोध समजून घेता येत नाहीयेत, काळाच्या बरोबर जाता येत नाहीये ही खंत त्याना त्रास देत असावी. पश्चिमेवरचा रागही त्यातूनच येत असावा.  मौदुदींचे विचार लक्षात घेतले की इस्लामी समाजापुढच्या अडचणी लक्षात येतात. माणसानं केलेल्या कोणत्याही गोष्टी त्याना मान्य नाहीत. लोकशाही, समाजवाद, अर्थव्यवस्था, विज्ञान इत्यादी मानवानं तयार केलेल्या गोष्टी त्याना नको आहेत. अल्लानं आणि महंमदानं जे काही केलं तेवढ्यावरच जगाचं भागतं असं त्याना वाटतं.पण तसं म्हणणं असणारे इस्लामी गट आधुनिक शस्त्रं मात्र वापरतात. तिथं त्याना पश्चिमेतलं विज्ञान-तंत्रज्ञान चालतं.    आधुनिक जग आणि इस्लाम या दोन गोष्टींची सांगड घालणं इस्लामी विचारवंतांना जमत नाहीये. ही अडचण लवपण्यासाठी पश्चिमी जग, भांडवलशाही, जागतिकीकरण, उपभोग इत्यादी गोष्टींवर ते राग काढत आहेत. 
  तसलीमा नसरीन, अय्यान हिरसी इत्यादी माणसं इस्लाम सोडून बाहेर जायला निघाली आहेत. कारण त्यांना मुळापासूनच इस्लामची नव्यानं मांडणी आणि पुनर्विचार हवा आहे. आणखीही एक अडचण आहे. इस्लाम सोडून जाण्याचं स्वातंत्र्यही इस्लामी माणसाला नाही. त्याला देहांताची शिक्षा आहे. हे तर मानवी स्वातंत्र्याशी एकदम विसंगत आहे. हिंदू किंवा ख्रिस्ती माणूस आपला धर्म सोडून मुसलमान होतात तर मुसलमान दुसऱ्या धर्मात कां जाऊ शकत नाही?
इस्लामी समाजाच्या अडचणी त्याच समाजानं निस्तरायला हव्यात. त्याचा त्रास इतरांना होणं बरोबर नाही.
सोबत तीन चित्रं.  दोन चित्रं पंधराव्या शतकातील आहेत. त्यात महंमद मुसलमान झालेल्या लोकांना उपदेश करताना आणि स्वर्गात प्रवेश करताना दिसत आहेत. तिसरं  महंमदांचं स्वीडिश व्यंगचित्रकारानं काढलेलं व्यंगचित्र आहे.
भाजप भगवी काँग्रेस होणं ही राजकीय अपरिहार्यता?

भाजप भगवी काँग्रेस होणं ही राजकीय अपरिहार्यता?

दिल्ली विधानसभेच्या निवडणुकांमधे भाजपनं किरण बेदी यांना दिल्लीच्या भविष्यातील मुख्यमंत्री घोषित केलं आहे. दोनच दिवस आधी त्यांना पक्षात प्रवेश देण्यात आला आणि लगोलग मुख्यमंत्रीपदाच्या उमेदवार जाहीर झाल्या. पक्षात प्रवेश देणं आणि मुख्यमंत्रीपदाचा इरादा जाहीर करणं या दोन्ही घटनांना भाजपच्या दिल्लीतल्या कार्यकर्त्यांचा आक्षेप होता. पक्षाच्या दिल्ली संघटनेला न विचारता हा निर्णय झाला या बद्दल कार्यकर्त्यांची नाराजी होती. त्यांना पक्षात घेणं आणि मुख्यमंत्री घोषित करणं हे निर्णय नरेंद्र मोदी आणि अमित शहा यांनी घेतले, पक्षातली इतर माणसं या निर्णयात सहभागी नव्हती. अमीत शहांशी बोलणं झालं. लगोलग त्यांनी बेदी यांची अन्यथा कोणालाही भेटायला वेळ नसलेल्या मोदी यांच्याशी भेट ठरवली. बेदी मोदींना भेटल्या. मोदी हे थोर नेते आहेत हे बेदी यांना पटलं. बेदींनी पक्षात जायला आणि मुख्यमंत्रीपदावर बसायला मान्यता दिली.
महाराष्ट्र, हरयाणा, जम्मू काश्मीर इत्यादी ठिकाणी झालेल्या विधानसभा निवडणुकांत भाजपनं मुख्यमंत्रीपदाचा उमेदवार जाहीर केला नव्हता. भाजपनं बराच काळापासून जाहीरपणे घेतलेल्या भूमिकेशी ते सुसंगत होतं. भाजप हा एक पक्ष आहे, ती एक संघटना आहे, तिच्यात काम करणारी माणसं ही संघटनेच्या तुलनेत दुय्यम आणि लहान असतात असं भाजपचं धोरण होतं. नेते पक्ष चालवत नाहीत, पक्ष नेत्यांना चालवतो असा या धोरणाचा अर्थ होता. हे तत्व भाजपनं रास्व संघ या आपल्या मातृसंघटनेकडून स्वीकारलं होतं.
नरेंद्र मोदी यांना पंतप्रधानपदाचे उमेदवार जाहीर करतांना संघानं खळखळ केली होती. व्यक्तीचं स्तोम न माजवणं या तत्वानुसार. कुठून कोणते दबाव येत होते ते अजून उलगडलेलं नाही. परंतू नरेंद्र मोदी या माणसाचं नाव आणि चेहरा पुढं करणं अटळ आहे असं संघ परिवाराला वाटलं. तत्वापासून दूर जाणं अडचणीचं होतं म्हणून प्रथम त्यांना प्रचार मोहिम प्रमुख केलं गेलं. तरीही भागेना. खुद्द मोदी असल्या पचपचीत भूमिकेत आनंदी नसावेत. शेवटी हो नाही करता करता मोदीचं नाव जाहीर करण्यात आलं. मधे मधे संघप्रमुख मोहन भागवत जाहीरपणानं बोलत राहिले की भाजपचा विजय हा कोणा एका व्यक्तीचा विजय नसून संघटनेचा विजय आहे वगैरे. एकाद्या व्यक्तीचा उदोउदो करू नका असंही एक मुळमुळीत आणि घोटाळ्याचं विधानही ते अधून मधून करत असतात. पण त्या विधानाच्या मर्यादा मोदीलाटेला देण्यात आलेली मान्यता पहाता लक्षात येतात.
संघटना-कार्यकर्ते-नेते हे संबंध संघानं पाच पन्नास वर्षं काटेकोरपणे परिभाषित केले आहेत. संघाची एक अंतर्गत लोकशाही असते. संघ ही कोणालाही चार आणे वर्गणीदार करून घेणारी संघटना नाही. संघाची काही निश्चित उद्दीष्टं, आचार संहिता आहे. तिच्यात बसणारा माणूसच त्या संघटनेचा सदस्य होऊ शकतो. सदस्य-कार्यकर्ते प्रशिक्षण घेत घेत संघाच्या संघटनेत वरच्या पातळ्यांवर जात रहातात. संघात ठरेल त्या नुसार हे कार्यकर्ते कधी पूर्णवेळ तर कधी अंशवेळ विविध संघटनांमधे काम करत रहातात. शाखा पातळीपासून तर सर्वोच्च पातळीवर संवादाची व्यवस्था असते. अनौपचारीक रीत्या चर्चा होत रहातात. वरपासून खाल पर्यंत सामान्यतः एकमत असतं. खालपासून वरपर्यंत मोकळेपणानं चर्चा होतात, वादळी चर्चाही होतात, तीव्र मतभेदही होतात. परंतू संघाच्या वैचारिक चौकटीत मतभेदांसह कार्यकर्ते काम करत रहातात. जनसंघ स्थापनेबाबत मतभेद होते. संघप्रमुख गोळवलकर  यांनी नाईलाजानं परवानगी दिली, आशिर्वाद दिला आणि नंतर यथावकाश जनसंघ-संघ यांच्यात लवचीक संबंध परिभाषित झाले. वेळोवेळी या संबंधांवर  चर्चा होऊन संघानं निर्णय घेतले. कधी जनसंघापासून अंतर राखून रहाणं, कधी तिथं कार्यकर्ते पाठवणं, कधी संघाची कार्यालयं त्याना वापरू देणं, कधी फटकून रहाणं अशी लवचीकता. तशीच लवचिकता विचारांती संघानं भाजपशीही बाळगली. एका क्षणी भाजपच्या मागं सर्व ताकद लावून राजकारणात उघड भाग घेण्याचा निर्णय संघानं घेतला. मोदी निवडणुकीच्या वेळी. विचारांती.
संघाची ही कार्यपद्धती पाहिल्यावर मोदीमहात्म्य वाढवणं यावरही संघात मतांतरं होती याची कल्पना करता येते. मुख्यमंत्रीपदाचे उमेदवार ठरवणं, जाहीर करणं या बाबी संघाच्या दृष्टीनं किरकोळ आहेत. ते स्वातंत्र्य संघानं भाजपला दिलं आहे. परंतू जो कोणी माणूस त्या पदावर बसेल त्याबद्दल संघाची मतं असतात आणि ती संघ भाजपच्या कानावर घालत असतो. परंतू एकूण राजकारणातच, भाजपच्याही, माणसाचं स्तोम आणि महत्व वाढणं हे संघाला पूर्वी पसंत नव्हतं, आजही नाही. नेत्याच्या जातीचा जाहीर उल्लेख करणंही संघाच्या विचारात बसत नव्हतं. आता ते सारं चालतं.  प्रमोद महाजन यांचं वाढवण्यात आलेलं महात्म्य संघाला मान्य नव्हतं. महाजनांशिवाय पान हलत नाही असं घडणं आणि तसं जाहीर असणं संघाला मान्य नव्हतं. परंतू त्या वेळी संघानं माघार घेतली. ती माघार ही सवय होत गेली.  मोदी आले, आता बेदी येत आहेत. मोदी आणि अमीत शहा यांचं वागणं, महत्व संघाला मान्य नाही. संघटना दूर ठेवली जाते हे संघाला मान्य नाही.
मोदी,शहा, बेदी ही प्रकरणं संघाला हव्या असलेल्या व्यवहाराशी विपरीत आहेत? तरीही ती घडतात, कशामुळं?
हेडगेवारांच्या काळात परिस्थिती वेगळी होती, पारतंत्र्य होतं, काँग्रेस नावाची चळवळ होती.  गोळवलकरांच्या काळात काँग्रेस ही स्वातंत्र्य चळवळ न रहाता राजकीय पक्ष झाला होता आणि जनसंघ हा पर्यायी पक्ष अस्तित्वात येत होता. गोळवलकरांना राजकारणाचा तिटकारा होता. कदाचित तो काँग्रेसच्या वर्तणुकीमुळं आला असेल. भारत देश- हिंदू देश तळातून उभा करायचा आणि तशा समाजातलं राजकारण आपोआप हिंदू असेल असं त्यांच्या डोक्यात होतं. संघाची माणसं आपोआपच कुठल्याही पक्षातून निवडून येतील. त्यातून संघाचं ध्येय आपोआप साध्य होईल. जेव्हां केव्हां देश तळातून हिंदू होईल तेव्हां होवो, तोवर शांतपणे संघानं समाजाच्या सर्व थरांत पसरून संघ विचाराची माणसं तयार करायची असं त्यांचं ध्येय होतं. राजकारण हा वरवरचा भाग असल्यानं त्यापासून दूर रहायचं असं त्यांचं मत होतं. गोळवलकरांचं व्यक्तिमत्व आणि विचार यांचा गडद प्रभाव संघावर पडला. संघ विचार, संघाची संघटना, संघटना बांधण्याची पद्दती, संघ कार्यकर्ता, संघातील अंतर्गत संवाद आणि लोकशाही या गोष्टी गोळवलकरांनी परिभाषित केल्या, अमलात आणल्या. आणीबाणीपर्यंत, १९७५-७७ पर्यंत संघाची ही पद्धत टिकून होती.
जनसंघाकडं संघाचं लक्ष असे पण संघ स्वतंत्र होता. जनसंघाच्या लोकांना १९७७ नंतर वाटलं की राजकारणात यशस्वी व्हायचं असेल तर काँग्रेसच्या वाटेनं जायला हवं. शाखेत  कार्यकर्ते तयार करत करत हजार वर्षं थांबलं तर सत्ता कधीच मिळणार नाही हे जनसंघात, भाजपत काम करणाऱ्या लोकांना वाटलं. राज्य करायचं तर भरमसाट कार्यकर्ते हवेत, शेकडो नेते हवेत, प्रचंड पैसा आणि साधनं हवीत, देशातल्या जनतेच्या चुकीच्या कल्पनाही स्वीकारायला हव्यात, देशात रूढ झालेल्या चुकीच्या राजकीय परिपाठीही स्वीकारायला हव्यात असं त्यांना वाटलं. थोडक्यात असं की काँग्रेसच्या वाटेनं जायचं. महाजन यांचा उदय या वाटण्यातून झाला. महाजनांच्या उदयाबद्दल संघात दुमत होतं. परंतू महाजनांनी काँग्रेस पद्दत फार पटापट अंगिकारली. त्यातून भाजपला यश आलं. नंतर भाजपला त्याची चटक लागली. भाजप भगवी काँग्रेस झाला. संघाला हे कळत होतं. परंतू स्थिती त्यांच्या हातात राहिली नव्हती.
महाजनांनंतर आता मोदी.
देशाच्या पातळीवर निवडणुक लढवणं, सरकार स्थापन करणं हा व्याप फार मोठा असतो, त्याला फार माणसं लागतात. काँग्रेसनं ती माणसं जमवली. माणसं जमवण्याच्या नादात काँग्रेसनं सत्व गमावलं. कसंही करून उमेदवार हवेत, कसंही करून मंत्री हवेत. मग खोगीरभरती करायची. काँग्रेसमधे अक्षरशः खोगीरभरती झाली, घोडे दाखल झाले. तत्व, चारित्र्य, विचार यांच्याशी संबंध नसणारी माणसं धाडधाड काँग्रेसमधे दाखल झाली. नेमकं तेच करण्याची वेळ भाजपवर आली.
काँग्रेसची अवस्था वाईट आहे आणि देशात दुसरा पक्ष नाही ही एक नामी संधी भाजपसमोर होती. अण्णांच्या आंदोलनामुळं जनतेमधे काँग्रेसबद्दल असलेला असंतोष स्वच्छ दिसला होता. ही संधी पुन्हा मिळणार नाही असं ठरवून भाजपनं एल्गार करायचं ठरवलं. भाजपकडं उमेदवारांची कमतरता होती. कालपर्यंत सरकारमधे असलेली माणसं अगदी आदल्या दिवशी पक्षानं घेतली आणि त्याना उमेदवार केलं. कालपर्यंत काँग्रेस वा इतर पक्षात असलेली माणसं गोळा केली, पक्षात घेतली, त्याना उमेदवारी दिली. नंतर प्रश्न आला सरकार स्थापन करण्याचा. काहीही अनुभव नसलेली, उठवण, तोंडाळ माणसांची भरती भाजपनं मंत्रीमंडळात केली. दुनियाभरच्या पक्षांशी आणि गटांशी संधान बांधलं. गुन्हेगारही घेतले. सुरेश प्रभूना सकाळी पक्षात प्रवेश दिला आणि दुपारी मंत्री केलं. कालर्यंत मोदींना गुजरात हत्याकांडाचे दोषी ठरवणाऱ्या बेदी यांना सकाळी पक्षात प्रवेश आणि संध्याकाळी मुख्यमंत्रीपदाची खुर्ची.
लोकसभा निवडणूक जाहीर झाल्यावर संघानं आपले स्वयंसेवक मैदानात उतरवले. निधी गोळा करण्यासाठी. संघाचीच माणसं. ती चार आणे आठ आणे गोळा करण्याच्या सवयीची, शिबीरासाठी भाकऱ्या गोळा करण्याच्या सवयीची. काँग्रेसला टक्कर देण्यासाठी हज्जारो कोटी रुपये लागतात याची कल्पना गादीखाली ठेवलेले लेंगा शर्ट घालणाऱ्या कार्यकर्त्याना नव्हती. ग्राहक चळवळीत धान्य गोळा करून ते चार दोन किलोंच्या पिशव्या बांधून ग्राहकांना देण्याची खटपट करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना करोडो रुपयांच्या नोटा सांभाळण्याची सवय नव्हती. मोदींनी देश-परदेशातल्या धनवंत उद्योगींना निवडलं. संघालाच काय,कोणालाही याचा पत्ता नव्हता. मोदी आणि अमीत शहा. जसजशी मोदीलाट पसरू लागली तसंतसं पैसे नावाची गोष्ट संघाला कळली. त्यातलं गुपित कळलं की नाही ते माहित नाही.
भारतीय राजकारणात काही अपरिहार्यता आहेत. भारतीय समाज चिरफाळलेला आहे. भाषा, संस्कृती, धर्म, परंपरा, जाती, प्रादेशिक अस्मिता आणि यातल्या प्रत्येक गोष्टीचे अनेक उपफाटे. चार माणसं एकत्र करणं हे एक किचाट असतं. गांधीजींनाही राजकीय स्वातंत्र्यासाठी देश एकत्र करण्यासाठी सर्व धर्माच्या प्रार्थना, रामराज्य, हरिजनसेवा, खिलाफतीला पाठिंबा, ग्रामस्वराज्य, पदयात्रा, कायदेभंग इत्यादी गोष्टी कराव्या लागल्या. समाजातला कोणताही वर्ग स्वातंत्र्य चळवळीपासून दूर राहू नये अशी त्यांची इच्छा होती. स्वातंत्र्यानंतर  तेच राजकारणातही घडतंय. विदर्भवाले आणि स्वतंत्र विदर्भाला विरोध करणारे अशा दोघांनाही बरोबर घ्यावं लागतं. अतीधनीक आणि गरीब दोघांचंही कल्याण करू असं सांगावं लागतं. जातनिहाय आश्वासनं द्यावी लागतात. इस्लाम द्वेष आणि मोजके इस्लामी पुढारी अशी सांगड घालावी लागते. धुतल्या कपड्यांचे आणि कपड्यावर भरपूर डाग असलेले एकत्र ठेवावे लागतात. पैसे वाटावे लागतात. खोटं बोलावं लागतं. या बोटावरची थुंकी त्या बोटावर करावी लागते. थोडक्यात म्हणजे तत्वबित्व या गोष्टी केवळ पक्षांच्या अभ्यासवर्गापुरत्या असतात, व्यवहार पूर्णपणे विपरीत असतात. सरकार स्थापन करण्यासाठी आश्वासनं तर द्यावी लागतात आणि कार्यक्रम तर सांगावे लागतात. परंतू प्रत्यक्षात काही फळाला येणं आनुषंगिक असतं, ते घडलं तर आनंद मानायचा, ती जबाबदारी नाही. एक अनइंटेंटेड परिणाम.
मार्क्सवादी, संघ यांनी तत्व आणि व्यवहार यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न कसोशीनं केला. संघटनेवर तत्वाची आणि विचारांची पकड पक्की ठेवणं यावर त्या संघटना उभ्या राहिल्या. तसा क्षीण प्रयत्न समाजवाद्यांनीही केला. मार्क्सवाद्यांच्या पदरी त्यांच्या सरकारचं अपेश आलं पण भ्रष्टाचाराचा डाग आला नाही. व्यापक पातळीवर देश चालवणं त्यांना जमलं नाही. संघानं आपलं राजकीय अंग जपून वापरलं. जनसंघ-भाजपशी असलेले संबंध अनैतिक वाटावेत अशा रीतीनं तयार झाले. संघ या संघटनेच्या वाढीला आता मंदगती आली असली तरी संघाचं चरित्र संघानं टिकवलं आहे. परंतू त्यांची राजकीय बाजू मात्र नाव ठेवण्याजोगी आहे.
भारतासारख्या देशात राजकारणात यशस्वी व्हायचं असेल तर विचार, कार्यक्रम, सचोटी गोष्टी अमळ दूर ठेवाव्या लागतात असं आजवर घडत आलं आहे. काँग्रेसबाबत ते घडलं, भाजपबाबत ते आता घडतं आहे. कदाचित लोकशाही स्थापनेच्या प्रक्रियेतली ही प्राथमिक अवस्था असेल. भारताचा लोकशाहीचा अनुभव जमतेम ६० वर्षांचा आहे. भारतीय समाजातल्या फळ्या आणि फटी जसजशा कमी होत जातील तसतशी कदाचित लोकशाही स्थापित होत जाईल. 
कदाचित.
००