Browsed by
Month: May 2015

मोदींचं एक वर्ष. गडगडाट. पाऊस पडत नाहिये.

मोदींचं एक वर्ष. गडगडाट. पाऊस पडत नाहिये.

नरेंद्र मोदींनी एक वर्षापूर्वी केलेल्या झंझावाती प्रचार मोहिमेनं त्यांना लोकसभेत निर्णायक बहुमत दिलं. अच्छे दिन आणण्यासाठी लोकांनी त्यांना निवडून दिलं. प्रचार मोहिम दुपेडी होती. काँग्रेसची नालायकी आणि देशाला सुख देण्याचं ( अच्छे दिन )  आश्वासन. काँग्रेसच्या  नालायकीचे खूप तपशील मोदींनी दिले. सुखाची बाजू सांगताना तपशील न देता सारं काही ठीक करू असं मोघम सांगितलं.
आज मोदींचं सरकार स्थापन होऊन एक वर्ष उलटलं आहे. मोदी परदेशात आणि देशात भाषणं करत फिरत आहेत. अजूनही ते प्रचार मोहिमेत असल्यासारखे वाटतात, निवडून आलेले नेते आहेत असं त्यांच्या भाषणातून वाटत नाही. अजूनही त्यांची काँग्रेसविरोधी प्रचार मोहिम चालली आहे असं त्यांच्या भाषणांवरून वाटतंय. काँग्रेसचा काळ किती वाईट होता आणि आपण आता कसा चांगला काळ आणणार आहोत असंच ते अजूनही बोलत आहेत. 
ओबामा हे मोदींचे रोल मॉडेल होते. ओबामा निवडणूक प्रचार सभेत रिपब्लिकन पक्षाच्या धोरणावर टीका करत होते, तुटून पडत नव्हते. आरोग्य व्यवस्था, विमा व्यवस्था हे ओबामांच्या कार्यक्रमाचे महत्वाचे घटक होते. तो विषय, पर्याय,  ओबामा फारच बारिक तपशिलात मांडत होते. त्यांच्याकडं पर्यायी योजना तयार होती.  निवडून आल्या बरोबर त्यांनी ती योजना अमलात आणायला सुरवात केली. अडथळे येत गेले. ओबामा ते अडथळे दूर करत गेले. निवडून आल्यानंतर दुसऱ्या दिवसापासून ते आजवर ओबामा यांनी आधीच्या अध्यक्षांवर, विरोधी पक्षावर ( रिपब्लिकन ) टीका केलेली नाही. 
काही आठवड्यांपूर्वी ब्रिटनमधे निवडणूक झाली. पाच वर्षं आघाडी सरकारचे पंतप्रधान असलेले कॅमेरॉन पुन्हा रिंगणात उतरले होते. प्रचार मोहिम कडवट झाली. कॅमेरॉन यांच्यासह सर्व पक्षांनी कडवट आणि कित्येक वेळा सभ्यतेला सोडून एकमेकांवर टीका केली. कॅमेरॉन यांना बहुमत मिळणार नाही असा चाचण्या आणि माध्यमांचा होरा होता. कॅमेरॉनना बहुमत मिळालं. देशाची अर्थव्यवस्था, युरोपियन युनियन बरोबरचे संबंध आणि स्कॉटलंड फुटून निघणं हे ज्वलंत मुद्दे ब्रिटनसमोर उभे होते आणि आहेत. कॅमेरॉन निवडून आल्याचं मध्यरात्र संपल्यानंतर, पहाटे निश्चित झालं. फारशी  झोप न घेता कॅमेरॉन कामावर रुजू झाले. कॅबिनेटच्या बैठका सुरु झाल्या, धोरणं ठरू लागली. कॅमेरॉन आता विरोधी पक्षांबद्दल बोलत नाहीत. एक राज्यकर्ता म्हणून ते धोरणं मांडत आहेत, पुढले कार्यक्रम जाहिर करत आहेत.
 मोदींचा काँग्रेसविरोध गेल्या पिढीतल्या समाजवादी-जनसंघ इत्यादींच्या आंधळ्या काँग्रेस।गांधी घराणं विरोधासारखाच दिसू लागला आहे. त्यांचं लक्ष्य सुखी भारत आहे की काँग्रेस नष्ट करणं आहे ते अजून स्पष्ट होत नाहीये.
रोजगार निर्मिती आणि आर्थिक विकास साधायचा तर उद्योगात- शेतीत गुंतवणूक व्हायला हवी. ही गुंतवणूक देशातल्या संस्था-माणसांकडून यायला हवी आणि परदेशातून यायला हवी. मेक इन इंडिया हे धोरण जाहिर करून मोदींनी देश आणि परदेशातल्या संस्थांना भारतात येण्याचा आग्रह केला. चीन, जपान आणि द. कोरिया या श्रीमंत देशांचे दौरे करून, तिथल्या राज्यकर्त्यांना भारतात बोलावून मोदींनी भारतात गुंतवणूक करण्याचा आग्रह केला. अपेक्षा अशी आहे की परदेशातून गुंतवणूक होऊन भारतातलं उत्पादन वाढायला, रोजगार निर्माण व्हायला सुरवात होईल. हे काम एका दिवसात होत नाही. गुंतवणूक येणं आणि उद्योग सुरु होणं याला वेळ लागतो. जमिन, पाणी, वीज, रस्ते, फायनान्सच्या सोयी, परवाने, करसवलती इत्यादी गोष्टी घडल्यानंतर उद्योग सुरु होतात. या गोष्टी आधीच्या सरकारकडून जशा व्हायला हव्या होत्या तशा झाल्या नव्हत्या म्हणून जनतेनं मोदींना निवडून दिलं. या गोष्टी घडवून आणणं ही मोदींची जबाबदारी ठरते.
उद्योगांना पोषक गोष्टी करण्यासाठी कायदे करावे लागतात, कायद्यात दुरुस्त्या कराव्या लागतात, नियम करावे लागतात. हे सारं फारच किचकट काम असतं. त्यात देशी आणि परदेशी कायदे गुंतलेले असतात. त्यात नाना विभाग गुंतलेले असतात. या कामात अनेक विभाग आणि असंख्य नोकरशहा गुंतलेले असतात. या विभागांना आणि नोकरशहांना नाना सवयी लागलेल्या असतात. दिरंगाई आणि भ्रष्टाचार या त्यातल्या काही ठळक सवयी. या सवयी काढणं फार कठीण असतं. अनेक कारणांसाठी. त्या पैकी एक कारण म्हणजे या मंडळींशी सत्ताधारी, लोकांनी निवडून दिलेले प्रतिनिधी यांचा संबंध. लोकप्रतिनिधींना निवडून येण्यासाठी आणि आपली सीट टिकवण्यासाठी खूप पैसे लागतात ( अलिकडंच्या काळात). नोकरशहा आणि संस्थांशी हातमिळवणी केल्यानंतरच ते मिळतात.  संस्था आणि नोकरशहांना सवयी लावायच्या म्हणजे राजकीय पक्षाला आपल्या आमदार खासदारांना चांगल्या सवयी लावाव्या लागतात. त्यामुळंच उद्योग पोषक वातावरण निर्माण करणं अधिकच कठीण असतं. म्हणूनच साधारणपणे राजकीय नेत्यानं निवडून आल्यावर भाषणं न करता वरील कामं शांतपणे करत रहावीत अशी अपेक्षा असते.
मोदी चीनमधून मंगोलियाला जात असतानाच चिनी सरकारनं माध्यमांत सांगून टाकलं की भारतात भांडवल गुंतवायची आमची इच्छा नक्कीच आहे पण तिथलं एकूण वातावरण ( वीज, रस्त्यावरचे खड्डे इत्यादी ) गोष्टी अडचणीच्या आहेत. परदेशातल्या गुंतवणुक करू इच्छिणाऱ्यांची कित्येक वर्षं तक्रार आहे की भारतात फार परवानग्या घ्याव्या लागतात, प्रत्येक परवानगीसाठी फार वेळ जातो आणि पैसा खर्च करावा लागतो. 
जमिनीचं उदाहरण घेता येईल. उद्योगाला जमिन लागते. उद्योग ती जमीन मालकांकडून ( शेतकऱ्याकडून ) खरेदी करू शकतात. किंवा सरकारनं जमिन घ्यायची आणि नंतर ती उद्योगांना द्यायची असाही एक मार्ग असतो. यातल्या कुठल्याही वाटेनं जायचं म्हटलं तरी शेतकरी, ग्रामपंचायत, राज्य सरकार, केंद्र सरकार हे महत्वाचे टप्पे. त्यातही राज्य सरकार, केंद्र सरकारची विविध खाती हे उपटप्पे. काँग्रेस सरकारनं जमिन ताब्यात घेण्यासाठी वापरलेला कायदा ( ब्रिटिशांच्या काळात तयार झालेला ) जाचक आहे अशी उद्योगींची तक्रार होती. ज्या गावातून जमिन दिली जाते त्या एकूण गावावर होणारा परिणाम, गावातल्या सत्तर टक्के लोकांची संमती ही काँग्रेस सरकारच्या कायद्यातली कलमं जमिन मिळवण्यास फार विलंब लावतात आणि त्यात भ्रष्टाचार फार होतो अशी उद्योगींची तक्रार होती. मोदी सरकारनं त्या कायद्यात बदल करून वरील दोन कलमं शिथील करायचं ठरवलं. जवळपास अशीच कलमं गुजरातेतल्या जमिन अधिग्रहण कायद्यात होती.  मोदींनी ती कलमं दूर सारल्यामुळंच तिथं उद्योग वाढले असं उद्योगींचं म्हणणं आहे.  बंगालमधला  नॅनो कारखाना टाटाना बंद करावा लागला आणि अगदी काही दिवसांच्या अवधीत तो गुजरातेत सानंद येथे उभा राहिला याचं कारण गुजरातेतले जमिन विषयक कायदे आणि सरकारनं केलेली मदत आहे असं उद्योगींचं म्हणणं आहे. ( काँग्रेस व इतर विरोधी पक्षांचं म्हणणं आहे की मोदी सरकारचे कायदे शेतकरी विरोधी आहेत, उद्योजकांचे पक्षपाती आहेत, गुजरातेत वरील कायद्यामुळं शेतकरी दुःखी आहेत.)
मोदी सरकारनं केलेले बदल वादाचा विषय झाले आहेत. काँग्रेस व डाव्या पक्षांच्या मते हे बदल प्रतिगामी आहेत. मुक्त अर्थव्यवस्थेच्या समर्थकांच्या मते ते बदल योग्य आणि आवश्यक आहेत. प्रश्न असा आहे की मोदी सरकारची या बाबतची भूमिका कोणती आणि त्या भूमिकेवर मोदी सरकार ठाम आहे की नाही. उद्योगांच्या वाढीसाठी हे धोरण आवश्यक आहे, त्याचा काही एक परिणाम शेती व शेतकऱ्यावर जरूर होईल, पण एकूण अर्थव्यवस्था गतिमान झाल्यानंतर शेती व शेतकऱ्यांची स्थिती सुधारण्यासाठी अधिक पैसे उपलब्ध होतील अशी भूमिका मोदी सरकार घेणार आहे काय? भारतीय अर्थव्यवस्थेला एक निश्चित  औद्योगिक वळण आपण देऊ इच्छितो, इथून पुढं शेती हा अर्थव्यवस्थेचा कणा असणार नाही असं मोदी सरकार म्हणायला तयार आहे काय? शेती-जमिन यावर अवलंबून असणाऱ्या जनतेला पर्यायी सुख तातडीनं देण्याची योजना आपल्याकडं आहे असं मोदी सरकार म्हणायला तयार आहे काय? ( भले विरोधी पक्ष, विश्व हिंदू परिषद, रास्व संघ काहीही म्हणो.)
मोदी सरकार, भाजप तसं काही बोलायला तयार नाही. शेती आणि उद्योग यांच्यात वैर नाही वगैरे शाब्दिक कसरती जेटली करतात, थांबेठोकपणे काहीही बोलत नाहीत. शेतकरी, उद्योगी आणि उथळ मताची सामान्य जनता या तिघांनाही खुष करण्याचा प्रयत्न भाजप करत आहे. आधीची सरकारंही तेच करत होती. जमिन अधिग्रहण विधेयक लोकसभेत मंजूर झालं. पण राज्यसभेत भाजपला बहुमत नसल्यानं तिथं ते विधेयक अडकून पडलंय. संयुक्त समितीच्या बैठकी आणि अहवाल, नंतर दोन्ही सभागृहांची संयुक्त बैठक इत्यादी सोपस्कार अजून पार पडायचे आहेत. मूळ भूमिका पुरेशी स्पष्ट नसल्यानं इतर राजकीय पक्षांशी तोडपाणी किंवा मांडवली करण्याच्या वाटेनं मोदी सरकार जाण्याची शक्यता आहे.  मुळात कायदा मंजूर व्हायला वेळ आहे. त्यानंतर उपनियम होतील. ते राज्या राज्यात लागू होतील. नोकरशाही त्याच्याशी जुळवून घेईल. यात अजून बराच वेळ जायचा आहे.
चीन, जपान, युरोपीय युनियन इथले उद्योगी आणि सरकारं ही सारी प्रक्रिया पूर्ण होण्याची वाट पहात आहेत. त्यांचं समाधान झाल्यानंतर गुंतवणूक होणार आणि प्रकल्प मार्गी लागणार.
  चार पाच वर्षांपूर्वी एका चिनी कंपनीनं महाराष्ट्रात ट्रक आणि मोटारींचा कारखाना काढायचं ठरवलं. पुण्यात कचेरी उघडली. परवाना, आणखी एक परवाना, आणखी एक परवाना अशी परवाना वाटचाल चिनी लोक करत होते. महाराष्ट्राच्या पर्यावरणवाल्यांनी परवाना देऊन भागत नव्हतं, केंद्रातल्या पर्यावरणवाल्यांचाही परवाना लागतो. चिनी लोक खेटे घालत होते. पैसे खर्च करत होते. हैराण झाले. शेवटी गेल्या वर्षी त्यांना जमिन आणि परवाने मिळाले. 
आता नवाच प्रश्न उभा राहिलाय. महाराष्ट्रातला उत्पादन खर्च लक्षात घेता चिनी ट्रक आणि कार महाग होण्याची शक्यता असल्यानं चिनी कारखानदार उद्योग सुरू करण्याच्या मूडमधे नाहीत. महाराष्ट्रातले कायदे, परंपरा, रहाणीमान इत्यादीवरून महाराष्ट्रातला उत्पादन खर्च ठरतो. महाराष्ट्रात माणसं कामं करायला राजी नसतात. शहरात किंवा खेड्यात कामाला माणसं मिळत नाहीत. कामाला येतात हज्जार अटी घालून.  गावातला पुढारी, तालुक्यातला पुढारी, जिल्ह्यातल्या पुढारी आणि मुंबईतला पुढारी. एका पक्षाचा नव्हे तर अनेक पक्षांचे अनेक पुढारी. त्यांच्या मर्जीनुसार कारखान्यात भरती होते, कंत्राटं वाटली जातात, कामं होतात. आमदार आणि खासदारांचं अस्तित्वच बेकायदेशीर पैशावर अवलंबून आहे.कायद्यात न धरलेले अनेक खर्च करावे लागतात.  महाराष्ट्रातला उत्पादन खर्च  जास्त आहे. चीनच्या तुलनेत तो जास्त आहे. आता चिनी लोकांच्या लक्षात आलंय की महाराष्ट्रात तयार झालेला त्यांचा ट्रक  इतर ट्रकच्या तुलनेत बाजारात टिकण्यासारखा नाही. महाराष्ट्रात ट्रक तयार करून तो युरोपात विकायचा असेल तर त्याचा उत्पादन खर्च बराच आटोक्यात असायला हवं, पण ते जमत नाही. यावर ना महाराष्ट्र सरकारचं नियंत्रण ना केंद्र सरकारचं. 
बोला. 
मुंबईत एक माणूस एक पुस्तकाचं चांगलं दुकान काढायच्या प्रयत्नात आहे. जागा त्याच्या मालकीची आहे. दुकान चांगलं करण्यासाठी आणि पुस्तकं ठेवण्यासाठी पुरेसा पैसा त्याच्या जवळ आहे, त्या माणसाचं पुस्तकांवर प्रेमही आहे.  गेलं वर्षभर तो परवानग्यांत अडकला आहे. गटारवाला माणूस येतो आणि म्हणतो की तुमच्या दुकानातून आउटलेट कुठाय ते दाखवा. पैसे दिल्यावर तो निघून जातो. एक माणूस येतो आणि पिण्याच्या पाण्याचा नळ कुठे आहे ते दाखवा म्हणतो. पैसे घेतो आणि निघून जातो. काही दिवसांनी एक माणूस पुन्हा गटाराचं विचारायला येतो. दुकानवाला म्हणतो की अरे या खात्यातल्या माणसाचा बंदोबस्त आधी केला आहे. त्यावर तो माणूस म्हणतो की आधीचा माणूस बदलून गेलाय. म्हणजे नव्या माणसाची सोय करा. तेच नंतर पाण्याच्या नळाचं. तेच विजेच्या कनेक्शनचं. जागा रहाती आहे, ती दुकानाची होतेय म्हणजे त्यासाठी परवानगी. दुरुस्ती साठी परवानगी. अग्नीशमन खात्याची परवानगी लागते. इथंही पैसे खातात आणि बेकायदेशीर इमारती उभ्या रहतात. आग विझवण्याची कोणतीही सोय नसलेल्या इमारतींना अग्नीशमन दल परवानगी देतं. नंतर त्या इमारतीला आग लागते. आगीत अग्नीशमन दलाचेच जवान मरतात. 
पुस्तकवाल्यानं एक पूर्णवेळ माणूस हे सारं निस्तरण्यासाठी ठेवलाय. कधी तरी परवानगी चक्र पूर्ण होईल. पण तरीही दर वर्षी वरील सर्व खात्यातली माणसं दिवाळी-निवडणुका-घरची धार्मिक कामं इत्यादींसाठी पैसे मागायला येत रहातील. 
मुंबईत पुस्तकांची दुकानं कां नसतात आणि अडाणी लोकांची संख्या मुंबईत किंवा देशात कां वाढतेय याची कल्पना यावरून यावी.
  दररोज झोपतांना मोदी  डोक्यावरचे केस उपटून घेत असतील आणि म्हणत असतील की कुठून गुजरातेतली सुखाची झोप दूर सारून दिल्लीत येऊन पडलोय.
भारत असो किंवा कुठलाही प्रगत देश. देश सुखी करणं हे फार कष्टाचं आणि किचकट काम असतं. ते करण्यासाठी काही तयारी, काही कौशल्यं माणसाकडं असावी लागतात. अशी कौशल्यं असणारी माणसं पक्षात आणि सरकारी यंत्रणेत तयार करावी लागतात, जोपासावी लागतात, बाळगावी लागतात. शांतपणे, भिंतींच्या आड हा उद्योग चालत असतो.
मोदी भाषणं करत फिरत आहेत. त्यांच्याकडून अपेक्षा आहे की त्यांनी उद्योगांना पुरक गोष्टी कराव्यात, तऴापासून दिल्लीपर्यंत. हे काम एका दिवसात, एकदोन वर्षात होण्यासारखं नाही हे तर खरंच आहे. मोदींना उसंत मिळायला हवी. परंतू ही उसंत ते कशासाठी आणि कशी वापरत आहेत यावरही लक्ष ठेवायला हवं.
मोदींना सरकार चालवणं कितपत जमतंय? 

।।
खडसे, गडकरी यांचे मूत्रविषयक विचार

खडसे, गडकरी यांचे मूत्रविषयक विचार

  नितीन गडकरी हे भाजपचे वाहतुक मंत्री मानवी मूत्र या विषयावर बोलले. ते म्हणाले की शहरातल्या मॉलमधे गोळा होणारं मूत्र गोळा करून त्याचा उपयोग खतं तयार करण्यासाठी करता येईल, तसा विचार सरकार करत आहे. गडकरी नागपुरच्या आपल्या रहात्या घरात मूत्र गोळा करतात आणि झाडांना घालतात. महाराष्ट्रातले भाजपचे मंत्री एकनाथ खडसेंनी गडकरींना दुजोरा दिला, अहमदनगरच्या कृषी विद्यापीठामधे या विषयावर संशोधन केलं आहे असं त्यांनी सांगितलं. ( असं संशोधन झालेलं नाही असं कृषी विद्यापीठाच्या जबाबदार अधिकाऱ्यानं सांगितलं.) 
दोघांच्या या विधानांवर माध्यमात धमाल चर्चा झाली. खूप टिंगल झाली. 
मानवी मूत्राचा वापर शेतीमधे करणं आणि त्या संबंधात सेंद्रिय शेती हे दोन प्रश्न चर्चिले गेले. मूत्र म्हणजे नेमकं काय आहे याचा वैज्ञानिक विचार दूर ठेवून बहुतेक चर्चा झाली. एका माणसानं फेसबुकवर पोस्ट टाकली आणि त्यात इस्लाममधे झाडाखाली मूत्र विसर्जन करण्याला परवानगी नसल्याचं नबीचा हवाला देऊन सांगितलं. नबी म्हणजे अल्लाचा प्रतिनिधी. अरुण डिके नावाच्या एका माणसानं लोकसत्ता दैनिकाच्या ३ मे २०१५ च्या लेखात सेंद्रीय शेतीची भलामण करणारा लेख लिहिला आहे. मूत्र हे वाईट असं एक टोक आणि मृत्रादि  सेंद्रिय गोष्टी हा रामबाण असं दुसरं टोक.
माणसाच्या मुत्राचा उपयोग शेतीसाठी होऊ शकतो. केलाही जातो. त्या अर्थानं नबी म्हणतो ते खरं नाही. मूत्र ( अधिक वनस्पतीचा कुजवून वगैरे वापर करून ) वापरून सेंद्रिय शेती केली की अन्न प्रश्न सुटेल, तीच खरी आणि पर्यावरणस्नेही शेती हे दुसरं टोक, तेही खरं नाही.
वास्तव या दोन्हींच्या मधे आहे.
एक लीटर मुत्रात ९५ टक्के पाणी, ९.३ ग्रॅ. युरिया, १.८ ग्रॅ.क्लोराईड, १.१७ ग्रॅ. सोडियम, ०.६७ ग्रॅ. पोटॅशियम आणि ०.६७ ग्रॅ. क्रिअॅटिनिन असतं. सूक्ष्म प्रमाणात फॉस्फेटही ( हार्मोन्स ) असतं. पैकी युरिया, पोटॅशियम आणि फॉस्फेट्स ( रासायनिक भाषेत एनपीके ) ही द्रव्यं वनस्पतीचा घटक असल्यानं वनस्पतीच्या निर्मितीच्या उपयोगी पडत असतात. प्रत्येक वनस्पतीला नत्-एन  (नायट्रोजन), पी ( फॉस्फरस ), के ( पोटॅशियम ) वेगवेगळ्या प्रमाणात लागतात. ज्वारी, ऊस, गहू, तांदूळ, द्राक्षं, कलिंगड, आंबा इत्यादि प्रत्येक पिकाला वरील घटक वेगवेगळ्या प्रमाणात लागत असतात. हे घटक वनस्पती मातीतून घेतं. मुत्रामधूनही ते घटक मिळू शकतात, मिळतात. परंतू पिकाच्या गरजेच्या हिशोबात मूत्रामधून मिळणारं एनपीके अपुरं असतं. केवळ मुत्रातलंच एनपीके वापरायचं झालं तर शेकडो लीटर मुत्र शेतात घालावं लागेल. केवळ मुत्र घालून पिकाची वाढ होत नाही. त्यासाठी इतर वाटांनी वरील घटक, विशेषतः नत्र, पुरवावं लागत असतं. वनस्पती कुजवली तर त्यातूनही नत्र मिळतं. मातीमधे असलेले ( आणि भुईमुगासारख्या पिकाच्या मुळावर असलेले ) विविध बॅक्टेरिया नत्र गोळा करून जमिनीत स्थिर करतात, मुळं तो शोषून घेतात. इतक्या सगळ्या मार्गानी जेव्हां घटक पिकाला मिळतात तेव्हांच पीक नीट वाढतं. 
पिकं घेतल्यामुळं व इतर कारणांमुळं वरील घटक जमिनीतून वजा होतात. ते जेवढे वजा होतात तेवढे जमिनीला परत द्यावे लागतात, तरच पिकांची वाढ होते. जेवढी पिकं जास्त घेतली जातात तेवढे वरील घटक जास्त प्रमाणावर जमिनीला परत द्यावे लागतात. शंभर ते हजार वर्षांपाठी जगात माणसंच कमी होती, त्यामुळं पिकंही कमी घेतली जात त्यामुळं जमिनीतली वरील घटकांची वजावट कमी होती. त्यामुळं काहीही न करता निसर्गाच्या चक्रामधे पिकं निघत असत.
जगाची लोकसंख्या वाढली. केवळ अन्नच नव्हे तर इतर बाबींसाठीही जमिनीतून वनस्पती उगवाव्या लागतात.तेवढ्या उत्पादनासाठी आवश्यक घटक नैसर्गिकरित्या जमिनीत तयार होत नाहीत.त्यामुळं वरील घटकांची भरती जमिनीत करावी लागते. केवळ मूत्र आणि सेंद्रिय खतांनी ही भरती होत नाही. सेंद्रिय शेती करून जगाच्या गरजा भागतील हे सांगणं अतिशय  खोटं, चूक आणि अवैज्ञानिक आहे. साऱ्या जगातलं मूत्र आणि वनस्रती गोळा करून पुन्हा जमिनीला परत केल्या ( फुकुओका यांची पद्दत ) तरिही जमिनीतली अन्नाची वजावट भरून निघत नाही. फुकुओका यांनी कोणतंही औद्योगिक खत न घालता शेती करून दाखवली खरी. परंतू ती एक हौस होती. जगाच्या अन्न प्रश्नाला ते उत्तर नव्हतं. अनेक माणसं भाबडेपणानं लिहून जातात की जगभर माणसं आता शहरं सोडून शेतीत जात आहेत आणि शेतीतही माणसं औद्योगिक खतं वापरणं सोडून पूर्णपणे शेती करू लागली आहेत. हजारात एकाद दोन माणसं हा उद्योग करत आहेत. हौस आणि प्रयोग म्हणून. कुणाला सेंद्रिय शेतीवर आधारित समाज हवा असेल तर माणसांची संख्या कमी करावी लागेल आणि जमिनीत काढल्या जाणाऱ्या वनस्पतींचं प्रमाण कमी करावं लागेल.
 वनस्पतीला नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम ही रासायनिक द्रव्यं समजतात.  शिवाय मॉलिब्डेनम, मॅग्नेशियम इत्यादी अनेक सूक्ष्म घटकही विविध द्रव्यांच्या रुपात वनस्पती ओळखते. मग ती द्रव्यं सेंद्रिय असोत की कारखान्यात तयार झालेली रासायनिक खतं असोत. हे घटक, सूर्यप्रकाश, हवेतला कार्बन डाय ऑक्साईड आमि पाणी यांचा वापर करून वनस्पती पानामधे साखर तयार करते. ही साखर पानं, फांद्या, खोडं, बिया, फळं, फुलं इत्यादी रुपं धारण करतात. पानांमधे तयार होणारी साखर विविध रुपात तयार होणं ही पूर्णपणे रासायनिक क्रिया आहे. या क्रियेसाठी लागणारा नायट्रोजन माणसाच्या मुत्रातला आहे की बैलाच्या वा उंटाच्या मुत्रातला आहे की कारखान्यात तयार झालेला आहे यात वनस्पती फरक करत नाही. माणसं आपल्या समजुतीसाठी, समाधानासाठी वरील रसायनं आणि क्रियांना भावना आणि रुपकं जोडतो.  
फुकुओका आणि श्री.अ. दाभोलकर ( प्रयोग परिवार ) या दोन वैज्ञानिकांच्या नावांचा गैरवापर सेंद्रिय शेतीवाले आणि राजकारणी शेतीवाले फार करतात. डिके यांनी लिहिलेला लेख त्या अर्थानं प्रातिनिधिक आहे.
 फुकुओका निसर्गाचं चक्र कसं आहे ते सांगत होते. वनस्पती कधी तरी मरते आणि मातीत मिसळते. प्राणी वनस्पती खातात आणि मलमूत्रावाटे वनस्पती जमिनीला  परत देतात. अख्खा माणूसच ( आणि प्राणीही ) नत्र, कार्बन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, कॅल्शियम इत्यादी द्रव्यांनी तयार झालेला असतो. ही द्रव्यं त्याचा शरिरात जन्माबरोबर आणि वनस्पतींमुळं येत असतात.माणसं-प्राणी मेले की त्यांची कातडी, हाडं, केस, दात इत्यादी गोष्टी जमिनीत जातात. म्हणजे वर उल्लेख केलेली द्रव्यं जमिनीत जातात. असं हे निसर्गाचं अविरत चक्र. फुकुओका हे चक्र मजेत पहात होते आणि ते तसंच चालू ठेवा असं म्हणत होते. बस. ती त्यांची मौज होती. ते त्यांचं जगातल्या अन्न प्रश्नावरचं उत्तर नव्हतं. जगभरची माणसं फुकुओकांचा आदर करतात, त्यांचं कौतुक करतात पण शेती करताना रासायनिक खतं, जंतुनाशकं, जैवतंत्रानं वाढवलेल्या बिया इत्यादी वापरतात. तसं जगानं केलं नसतं तर उपासमार झाली असती. 
दाभोलकरांनी सेंद्रिय शेती करा असं कधीही सांगितलं नाही. वनस्पती कशी वाढते याचा अभ्यास त्यांनी केला. वनस्पतीची वाढ गणिताच्या नियमांनी होते हे त्यांनी सिद्ध केलं. बी अंकुरण्यापासून तर कणीस तयार होईपर्यंत किंवा शेंग वेलावर वाढेपर्यंत किंवा द्राक्ष तयार होईपर्यंतचे टप्पे कोणते आणि प्रत्येक टप्प्यावर कोणकोणती रासानिक द्रव्यं लागतात त्याचं गणित दाभोलकरांनी सांगितलं. द्रव्यं लागतात तीही एका विशिष्ट प्रमाणात आणि मात्रेत. आकाशात ढग असतील तर जमिनीत नत्र देणं घातक ठरत असतं कारण नत्राची उचल करण्यासाठी पानाला सूर्यप्रकाश लागतो, तो जर नसेल तर नत्राचं खत न होता घातक विष तयार होतं. मुळाची वाढ पहिल्या काही दिवसांतच होते. त्याच काळात ठराविक रसायनं लागतात, ते दिवस गेल्यानंतर कितीही रसायन दिली तरी वनस्पती ती शोषून घेत नाही. शेती करणं म्हणजे केवळ या ना त्या स्वरूपात खतं देणं नव्हे तर वनस्पतीची वाढ प्रत्येक टप्प्यावर तपासून योग्य पद्धतीनं करावी लागते म्हणजे शेती.  
वयात आलेली हिरवी पानं ( एक चौरस फूट ) दिवसाचा सूर्यप्रकाश घेऊन ( मुळावाटे घेतलेल्या द्रव्यांच्या मदतीनं ) दिवसाला चार ग्राम साखर तयार करतात आणि त्यातली एक ग्राम साखर आपल्याला फळं, बिया इत्यादी रुपात मिळते हे गणित दाभोलकरांनी शेतकऱ्यांसमोर ठेवलं. त्यांनी सेंद्रिय पद्धतीनंही पिकं घेतली आणि रासायनिक पद्धतीनही. त्यांच्या प्रयोग परिवारातले शेतकरी आंबा आणि द्राक्षं ही पिकं घेताना रासानिक खतांचा वापर करत असत.  दाभोलकरांनी प्रयोग करत असताना शेणमूत्र, कुजवलेल्या वनस्रती यांचाही वापर केला आणि रासायनिक खतंही वापरली. 
वनस्पतीला लागणारे घटक योग्य प्रमाणात आणि योग्य वेळी पुरवणं म्हणजे शेती. प्रमाण कमी झालं तरी उत्पादनावर परिणाम होतो आणि जास्त झालं तरीही. आज रासायनिक खतांचा अवैज्ञानिक, प्रमाणाबाहेर, अवेळी पद्धतीनं वापर झाल्यानं जमिनीचं आणि शेतीचं नुकसान झालं आहे. सेंद्रिय पदार्थांचा वापरही प्रमाण आणि वेळेच्या हिशोबात अयोग्य झाला तरीही जमिन आणि शेतीचं नुकसानच होतं. शेण, पाला पाचोळा नीट कुजवला गेला नाही तर विषार होतो ही गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. 
तेव्हां मुद्दा सेंद्रिय की रासायनीक असा नाही. मुद्दा आहे वैज्ञानिक विचारांचा. 
नबी काय म्हणतात आणि ऋषीमुनी काय म्हणतात यावर जाण्यात अर्थ नाही. विज्ञान सिद्ध झालेलं नव्हतं त्या काळात त्यांनी काहीबाही प्रयत्न केले.  नबी आणि ऋषीमुनींच्या काळात लोकसंख्या अगदीच कमी होती. माणसाच्या गरजा अगदीच प्राथमिक होत्या. माणसं फार जगतही नव्हती. जंतूंचा प्रादुर्भावही खूप होता.कसं कां होईना पण त्या काळातल्या लोकांनी निभावून नेलं. किंवा निभावण्याचा प्रयत्न केला असं म्हणूया.  आता काळ बदलला आहे. माणूस पूर्णपणे ज्ञानी झाला नसला तरी कित्येक गोष्टीमधलं अज्ञान कमी झालं आहे. शेतीतलं विज्ञान माणसाला समजलं आहे.  काळानं नव्या गरजाही  निर्माण केल्या आहेत. ते लक्षात घेऊन समाजाला धोरणं ठरवावी लागत आहेत. मागं जाणं शक्य नाही. 
एकनाथ खडसे आणि नितीन गडकरींनी घरातलं आणि मॉलमधलं मुत्र गोळा करायला काहीच हरकत नाही. कुंडीतल्या वनस्पतीसाठी ते वापरायचं असेल तर एक ग्लास मुत्रात पाच ग्लास पाणी घालून ते मातीत मिसळावं. अर्थात कुंडीतलं झाड कोणतं आहे यावरही मुत्राची योग्य मात्र ठरेल. समजा त्यांना ते शेतात पसरायचं असेल तर एक ग्लास मुत्राला आठ ग्लास पाणी या प्रमाणात पातळ करून ते द्यावं. काहीच बिघडत नाही. पालघरला सावे यांनी त्यांची शेती पहायला येणाऱ्यांचं मुत्र गोळा करून शेताला द्यायची सोय केली होती. त्यांनी एक फलकच लिहून ठेवला होता,’  जाण्यापूर्वी तुमचं मुत्र अवश्य इथे ठेवून जा. आमच्याकडं प्यालेलं पाणी आमच्याकडंच  अर्पण करून जा ‘. कुंडीतल्या किंवा शेतातल्या वनस्पतींना त्यातून पुरेसं अन्न मिळतं की नाही याची चौकशी केली की झालं.
शेतीचं एक अर्थशास्त्र आहे. मूत्र फुकट मिळतं पण ते गोळा करणं, वाहून नेणं, योग्य प्रमाणात पातळ करून झाडांना घालणं याला एक व्यवस्था लागते, श्रम लागतात, पैसे लागतात. एक चिमूट रासायनिक खत घालण्याला येणारा खर्च आणि शंभर लीटर मूत्र गोळा करून शेतात पसरायला येणारा खर्च याचा हिशोब शेतकऱ्याला मांडावा लागतो. एकनाथ खडसे काय किंवा नितीन गडकरी काय. ते शेतीवर जगत नाहीत. मुंबईतल्या बंगल्यावरचं मूत्र गोळा करून टँकरनं जळगावला नेऊन शेतात पसरणं हा त्यांच्या दृष्टीनं एक मौजेचा भाग आहे. जळगावच्या त्यांच्या शेताला लागून असलेल्या शेतकऱ्याला असं काही करणं आवडेल का, शक्य होईल का याची चौकशी त्यांनी करून पहावी.
खडसे आणि गडकरी हे दोन नागरीक आहे. त्यांनी नागरीक म्हणून मूत्रविचारांची  मौज मजा करायला हरकत नाही. मंत्री म्हणून ते देशाची शेती व्यवस्था उभारणार असतील तर मात्रं त्यांना अधिक विचार करावा लागेल.

।।
कराची इस्माइली हत्याकांडाचा धडा, इस्लामचं काही तरी करा

कराची इस्माइली हत्याकांडाचा धडा, इस्लामचं काही तरी करा

कराचीमधे बसमधून चाललेल्या इस्माइली पंथाच्या लोकांवर सहा जणांनी गोळीबार केला. त्यात ४९ व्यक्ती मारल्या गेल्या, वीसपेक्षा जास्त जखमी झाल्या. मृतांत स्त्रिया, मुलं, म्हातारी माणसं होती. हल्ला नियोजित होता. इस्माइली माणसं अमूक ठिकाणाहून तमूक ठिकाणी बसमधून अमूक वेळी जाणार आहेत हे हल्लेखोरांना माहित होतं. हल्लेखोर तीन बाईक्सवरून आले आणि बसवर दोन बाजूंनी हल्ला केला. काही मिनिटं ही घटना घडली. हल्लेखोर पळून गेले. 
सुरवातीला जुंदाल्ला या संघटनेनं या घटनेची जबाबदारी स्विकारली. जुंदाल्ला ही संघटना तहरिके तालिबान या पाकिस्तानी तालिबान या छत्री संघटनेचा एक घटक आहे. ही सुन्नी संघटना आहे. शियांचा नायनाट करणं हे या संघटनेचं उद्दिष्ट. नंतर खुद्द तालिबाननंच जबाबदारी घेतली. त्यानंतर इस्लामिक स्टेट ( इस्टेट ) या संघटनेनं आपणच ही घटना घडवली असं जाहीर केलं. 
जुंदाल्ला आणि तालिबान या संघटनांच्या प्रतिनिधींची नावं पेपरात सतत प्रसिद्ध होत आली आहेत, मतलब ही माणसं माहित आहेत. या वर्षी असे किमान तीन हल्ले या लोकांनी केले. कराची आणि पेशावरमधे. तरीही ही माणसं पकडली जात नाहीत, त्यांच्यावर कारवाई होत नाही.
 कराची आणि पेशावरमधे या जिहादी संघटनांचं राज्य चालतं. या संघटनांचे अड्डे शहरभर पसरले आहेत. दिवसाच्या कोणत्याही प्रहरी अचानक बाईक किंवा जीपवर सवार झालेले जिहादी उगवतात. आधीच गजबजलेल्या  वस्तीत बाईक- जिपांचे आवाज, घोषणा. कोलाहल वाढतो. पळापळ होते. किंचाळ्या.   जिहादी एखाद्या  इमारतीत घुसतात, एकाद्या मशिदीत घुसतात, एकाद्या मॉलमधे घुसतात. गोळीबार. आधीच ठरवून ठेवलेली   माणसं मारतात. चार दोन जणांना अंगावर बुरखा टाकून  पळवून नेतात. प्रचंड गोंधळ माजतो. रक्त आणि आवाज. जिपा आणि बाईक्स. वाऱ्यासारखे येतात, निघून जातात. मग कधी तरी काही वेळानं पोलिस येतात. जागेची मापं घेतात, जबान्या घेतात. पुढं काही होत नाही.
।।।
गोळ्यांनी शरिराची चाळण झालेली माणसं इस्माइली पंथाची होती. मुस्लीम समाजात दोन प्रमुख पंथ, शिया आणि सुन्नी. शियांमधे अनेक उपपंथ. त्यापैकी इस्माइली हा एक. एकूण मुस्लिमांची संख्या १.५२ अब्ज. त्यात इस्माइली आहेत १.५ कोटी. त्यातले पाच लाख पाकिस्तानात रहातात. 
इस्माइल या इमामाच्या वंशज-वारसांपासून सुरु होतो तो इस्माइली पंथ. या पंथाचे आजचे प्रमुख आहेत आगा खान. ते स्वित्झर्लंडमधे रहातात. त्यांची पत्नी स्विस आहे. त्यांच्याकडं गडगंज संपत्ती आहेत. त्यांच्याकडं अनंत विमानं, याट, गढ्या, इमारती, जमीन जुमला, शेअर्स इत्यादी आहेत. ते घोड्यांची पैदास करतात. जातीवंत घोडे ही त्यांची एक मोठी संपत्ती आहे. युरोपातला कोणीही माणूस जगतो तसे ते जगतात. म्हणजे दारू, संपत्ती, आर्थिक व्यवहार वगैरे. या तीनही गोष्टी इस्लामला वर्ज्य आहे. गैरइस्लामी, ख्रिस्ती स्त्रीशी लग्न म्हणजे तर तोबा तोबा. आगाखान यांनी अनेक ट्रस्ट स्थापले आहेत. प्रामुख्यानं शिक्षण आणि आरोग्य संवर्धनासाठी. स्त्रियांच्या शिक्षणावर त्यांच्या ट्रस्टचा भर असतो. पाकिस्तानात त्यांनी अब्जावधी रुपये गुंतवून शाळा, विद्यापीठ, रुग्णालयं उभारली आहेत. आगा खान यांचे ट्रस्ट जगभर काम करतात, त्यांच्या जमातीच्या लोकांना सर्व प्रकारची सढळ मदत ते ट्रस्ट करतात. विशेषतः इस्माइली लोकांना आर्थिक विकासाची सर्वतोपरी मदत ते करतात. १९७२ मधे इडी अमीननं लाखभर इस्माइलींना युगांडातून अंगावरच्या कपड्यांनिशी हाकलून लावलं. आगाखान ट्रस्टनं त्या सर्व माणसांची सोय कॅनडा या देशात केली. आज ती माणसं कॅनडात उत्तम रीत्या स्थायिक झाली आहेत, कॅनडासारखीच श्रीमंत झाली आहेत.
 तर अशा या इस्माइलीना खतम करणं हे सुन्नी मुस्लीम धर्मकर्तव्य मानतात. म्हणूनच जगभर जिथं जिथं ते आहेत तिथल्या तिथल्या सुन्नी राजवटी त्यांना या ना त्या मार्गानं संपवण्याच्या बेतात असतात. नोकऱ्या देत नाहीत, शिक्षणात स्थान देत नाहीत, रहायला जागा देत नाहीत इ. पाकिस्तानात तर वेळोवेळी त्यांच्यावर हल्ले करून त्यांना मारूनच टाकतात. याचं कारण त्यांच्या मते इस्माइली हे मुसलमानच नाहीत, ते काफिर आहेत, ते जगण्याच्या लायकीचे नाहीत.
अल्ला, महंमद, कुराण, जकात, उपास, हाज, नमाज या इस्लाममधल्या मुख्य गोष्टी इस्माइली समाज मानतोच. परंतू कुराणाचे अर्थ शब्दशः न लावता ते काळानुसार लावावेत असं या पंथाच्या लोकांना वाटतं. आता एकविसावं शतक आहे. जग कायच्या कायच बदललं आहे. तेव्हां कुराणाला, इस्लामला जे काही म्हणायचं आहे ते आजच्या काळाच्या संदर्भातच म्हटलं पाहिजे असं या पंथाचं मत आहे. 
उदा. उपास. रमझानला उपास करतात. अंतःकरण शुद्धीसाठी उपास सांगितलेला आहे. अन्न वर्ज्य करणं हा त्याचा तात्कालिक अर्थ झाला. अन्न खाऊनही विचारपूर्वक अंतःकरण शुद्ध ठेवता येतं. तेव्हां एकाद्यानं रमझानमधे उपास केला नाही पण तो सभ्यपणानं वागला, त्यानं देशाचे कायदे पाळले, तो मानवतेनं वागला की झालं. उपास करायला हरकत नाही पण न केला तरी तो माणूस काफिर झाला असा अर्थ होत नाही.
उदा. सेक्स. रमझानच्या काळात सेक्स नाही. या पंथाचं म्हणणं असं की सेक्स आणि अंतःकरण शुद्धी याचा संबंध नाही. रमझानच्या काळात सेक्स करायला हरकत नाही.
उदा. दारू. दारु प्याल्यामुळं माणसाचं अंतःकरण अशुद्ध होत नाही. दारु पिणाऱ्याचं अंतःकरण शुद्ध असू शकतं आणि दारू न पिणाऱ्याचं अंतःकरण अशुद्ध असू शकतं. 
तेव्हां दारू, व्यापार, तंत्रज्ञान, सेक्स, मार्केट इत्यादी गोष्टी आल्यानंतर त्यांच्याशी धर्माला जुळवून घेता आलं पाहिजे असं या पंथाचं मत. हे जुळवून घेणं नावाचं प्रकरण कोण हाताळणार?  तर त्याला एक नेता लागतो. तो नेता म्हणजे आगाखान. ते ठरवतील, ते सांगतील ते ऐकायचं.
सुन्नी किंवा एकूणच मुसलमानांची इथे गोची होते. एक तर कुराणात ज्या गोष्टी करू नका म्हणून सांगितलंय त्या गोष्टी हा पंथ धर्माच्या नावानं करा असं म्हणतो. म्हणजे इस्लामच धोक्यात. दुसरं म्हणजे इमाम, मुल्ला, मुफ्ती वगैरे लोक इस्लामचा अर्थ सांगतात आणि तो पाळणं इस्लामी माणसावर बंधनकारक असतं.  आजवर राजांनी तलवारीच्या धाकानं मुल्लांना फतवे काढायला लावलं. एकाद दोन शतकं सोडली तर धर्म आणि राज्यव्यवहार यातल्या संबंधांवर, ऐहिक आणि पारमार्थिक यातील संबंधांवर इस्लाममधे विचार झाला नाही. जग काबीज करणं, जगावर इस्लामचं राज्य वसवणं या एकाच गोष्टीवर इस्लामी राजवटींचा भर राहिला. मुल्ला मंडळीही राजाच्या तलवारीला घाबरून त्याच्या बाजून निर्णय देत. न दिल्यास त्याची मुंडी छाटली जाई. एखादा माणूस इस्लामी नाही असं कोणी तरी जाहीर करायचं की मामला संपला. इस्लामी नाही म्हणजे जगण्याचा अधिकार नाही किंवा त्यानं दुय्यम नागरिकाचं जीवन जगायचं येवढेच पर्याय इस्लामी परंपरेनं निर्माण केले. आजही इस्लामी जगात तीच परंपरा चालू आहे.
सातव्या शतकात जे काही सांगितलं त्याचे अर्थ तलवारीच्या जोरावर कोणी तरी ठरवायचे आणि ते इस्लामी जनतेवर लादायचे. सौदी अरेबिया तेच करतं. इराण तेच करतं. पाकिस्तान तेच करतं. ओसामा बिन लादेन तेच करत होता. आता इस्टेट, तालिबानही तेच करत आहे. इस्लामला काळाशी जोडायचं नाही, काळाबरोबर जाणाऱ्या इस्लामेतर समाजांशी फटकून वागायचं, त्यांना कमी प्रतीचं मानून त्यांना मारून तरी टाकायचं किवा त्याना इस्लामी करायचं. जगात इस्लामेतर धर्म, संस्कृती, विचार असतात  हेच इस्लामच्या डोक्यात अजून नीटसं बसलेलं नाही. आपल्यापेक्षा जे काही वेगळं आहे ते कमी प्रतीचंच आहे असं मानणारे प्रवाह इस्लामचे अधिकृत प्रवाह झाले आहेत.
इस्माइलींनी केलेली गोची तिथंच आहे. मशिदीतून किवा राजसिंहासनावरून दिले जाणारे आदेश न पाळता एक इस्लामी पंथ एका आधुनिक सूटबूट घालणाऱ्या, चैनीचं आयुष्य जगणाऱ्या माणसाचं ऐकतो ही मोठीच पंचाईत.  बरं या माणसाशी झगडायच तर आधुनिक लोकशाही, बाजार, तंत्रज्ञान, सहजीवन इत्यादी कसोट्यांवर झगडावं लागतं. तसं करायला गेलं की इस्लामचे वांधे होणार. तसलिमा नसरीन आणि अयान हिरसी अली तर तेच सांगत आहेत. कुराण, शरिया इत्यादी गोष्टी कालबाह्य झाल्या आहेत, त्या बदला, काळाशी जुळवून घ्या असं त्या म्हणतात. पण ती पडली लेखक मंडळी. ती बोंबलण्याशिवाय काय करणार. आगाखान हा बाजारात यशस्वी झालेला माणूस. दीड कोटी लोकांचा संसार तो सुखानं चालवतो.
म्हणूनच पाकिस्तानातल्या स्त्रियांना शिक्षण देणारा आगाखान आणि त्याचा इस्माइली पंथ पाकिस्तानी सुन्नींना नको आहे. आम्ही बदलणार नाही, बदलू पहाणाऱ्यांना आम्ही मारून टाकणार असा हा हट्ट आहे. तालिबानकडं हत्यारं आहेत, इस्माइली लोकांकडं हत्यारं नाहीत. त्यामुळं त्यांना एक तरफी मार खावा लागत आहे.
म्हणूनच कराचीतल्या हत्याकांडानंतर आगाखान यांनी एक पत्रक काढून जगभरच्या लोकांना या प्रश्नी लक्ष घालण्याचं आवाहन केलं आहे. त्यातल्या त्यात त्यांनी पश्चिमी देशांना साकडं घातलं आहे. 
इथंच अडचण आणि पंचाईत उभी रहाते. इस्लामी संघटना किंवा देश अमानवी रीतीनं वागणार असतील तर त्यांच्यावर कारवाई कशी करायची? पाकिस्तान किंवा सौदी अरेबिया इस्माइली लोकांना जगू देत नाहीत, त्रास देतात, मारून टाकतात. ही मानवी हक्कांची पायमल्ली आहे. परंतू सौदी आणि पाकिस्तान ती मानवी हक्काची पायमल्ली मानत नाहीत. हा त्यांचा अंतर्गत धर्माचा प्रश्न आहे असं ते म्हणतात. परिणामी आमच्या धर्मात ढवळाढवळ करण्याचा अधिकार इतर धर्मियांना नाही अशी त्यांची भूमिका असते. अशी भूमिका आली रे आली की उदारमतवादी आणि डाव्यांची पंचाईत होते. सर्वधर्म समभाव किंवा सेक्युलरिझमचा त्यांनी स्वीकारलेला सोयिस्कर अर्थ धर्माच्या अंतर्गत अमानवी वागणुकीकडं दुर्लक्ष करायला सांगतो. सौदी किंवा पाकिस्तानला शस्त्र पुरवतांना किंवा पैसे देताना अमेरिका आपला भौगोलिक-राजकीय स्वार्थ पहातं परंतू त्यामधे आपण अमानवी कारवायाना खतपाणी घालतोय हे मानायला तयार अमेरिका होत नाही. हिटलरनं ज्यूंना मारणं आणि सुन्नींनी इस्माइली-अहमदियांना मारणं यात काय फरक आहे? इस्टेटनं सीरियामधे शिया आणि झोरोस्ट्रियन धर्मियांना मारणं आणि हिटलरनं ज्यूंचं हत्याकांड करणं यात काय फरक आहे? 
इस्माइलींच्या हत्या ही सामान्य गोष्ट नव्हे. ती एका पंथाच्या माणसांना कोणी चक्रमांनी मारलं अशा स्वरूपाची घटना नाहिये. धर्माचे अर्थ फक्त आम्हीच लावणार असं म्हणत धर्माचे बुरखे घेऊन वावरणाऱ्यांचं वागणं, धर्म ही आमचीच एकतरफी देवदत्त मालमत्ता आहे असं मानणाऱ्यांचं वागणं यात गुंतलेलं आहे. कित्येक शतकांपासून ते चालत आलेलं आहे. लोकशाही आणि आधुनिकता या दोन घटकांनी जगात अनेक ठिकाणी धर्म या संस्थेला-विचाराला आवरलं, या संस्थेचं काही एक स्थान ठरवून तिथं ही संस्था खिळवून ठेवली. इस्लाम या धर्माला आवरणं मात्र आधुनिकतेला जमलेलं नाही. ते जमवण्याची वेळ आता आली आहे.
आगाखान यांनी जगाला इस्माइली हत्याकांडात लक्ष घालायला सांगितलं याचा अर्थ असा की आता पुन्हा एकदा कालबाह्य कल्पना, धर्म, इत्यादी गोष्टींचा पुनर्विचार करण्याची, इस्लामी विचार आणि आचाराला वळण लावण्याची वेळ आली आहे.

।।
भारतात कधी कधी अगदीच नाईलाज झाला तर कायदा पाळला जातो.

भारतात कधी कधी अगदीच नाईलाज झाला तर कायदा पाळला जातो.

कायदा या कल्पनेवर भारताचा विश्वास नाही. कायद्याला अनेक पर्याय भारतीय जनतेनं शोधले आहेत. कधी कधी अगदीच नाईलाज झाला तर कायदा पाळला जातो.
सलमान खान खटल्याची सुरवात अशी झाली.
२८ सप्टेंबर २००२ च्या  मध्यरात्रीनंतर वांद्र्याच्या फूटपाथवर सलमान खानची गाडी आदळली. एक माणूस मेला, चार जखमी झाले. दुसऱ्या दिवशी पोलिसांनी सलमानच्या रक्ताची तपासणी करून त्याला सोडून दिलं. २९ रोजी माध्यमांमधे ही घटना लोकांना पहायला मिळाली. ३० तारखेच्या पेपरात सविस्तर बातम्या आल्या. तरी सलमान बाहेर. जणू काही घडलंच नव्हतं. 
त्या वेळी निखील वागळे महानगरचे संपादक होते आणि मी महानगरमधे स्तंभ, संपादकीय लिहित असे.  त्यामुळं दररोज आमच्या चर्चा होत असत, विषय निवडण्यासाठी. सलमान प्रकरणावर आम्ही विचार करत होतो. त्याच वेळी ऐश्वर्या राय यांच्या  वडिलांचा फोन आला. सलमान ऐश्वर्याच्या घरासमोर दारू पिऊन शिमगा करत असे. एकदा त्यानं ऐश्वर्याच्या थोबाडीत मारली होती. आम्हाला त्रास होतोय काही तरी करा असं ऐश्वर्याचे वडील म्हणत होते. 
सलमानचं हे वागणं माजाचं आहे, पैसा आणि सिनेमामुळं मिळालेली प्रतिमा या गोष्टींचा माज त्याला आला आहे, त्याच्यासमोर सरकारही वाकतंय, त्याला अटक करत नाहीये असं आमच्या चर्चेत निघालं. आपण काही तरी केलं पाहिजे असं आम्हाला वाटलं. आमचे वकील मित्र नितीन प्रधान यांना आम्ही फोन केला. लगोलग त्यांच्या घरी पोचलो. आमचा निर्णय झाला की आपण एक पब्लिक इंटरेस्ट लिटिगेशन करावं. सलमानला पकडावं, त्याच्यावर सदोष मनुष्यखुनाचा खटला भरावा, या घटनेचा त्रास झालेल्याना भरघोस भरपाई मिळावी अशा मागण्या आम्ही तयार केल्या. 
ऐश्वर्या राय यांना होणारा त्रास हाही एक मोठ्ठा भाग होता.  नट मंडळी स्त्रियांच्या बाबतीत अतीच अरेरावी करत असतात असं आम्ही ऐकून होतो. म्हणून स्त्रियांवरील अत्याचाराविरोधात लढणाऱ्या संघटनेच्या प्रतिनिधी म्हणून सुधा कुलकर्णी यांना खटल्यात सोबत घेतलं.  
 कोर्टात गर्दी होती. गलेलठ्ठ खिशांचे वकीलांच्या घामाघूम गराड्यात मी अंग चोरून उभा होतो. यथावकाश आमची प्रार्थना न्यायाधिशांसमोर आली. न्यायाधिशांनी पहिली ओळ वाचली, ते दाणकन सरकारवर कोसळले. सरकार काही करत नाही, पोलिस काही करत नाहीत यावर त्यांनी कडक ताशेरे मारले. कोर्टात सरकारचा माणूस कां हजर नाही असं विचारलं. ताबडतोब कारवाई केली नाहीत तर  मला मंत्री, सरकारी वकील यांच्यावर समन्स काढावं लागेल असं काहीतरी ते  म्हणाले. कायद्यात नुकसान भरपाईच्या तरतुदी काय आहेत याचा विचार न करता त्यांनी सतरा अठरा लाखाची रक्कम ताबडतोब सलमानकडून घ्यावी असा निकालही देऊन टाकला. 
सरकार कामाला लागलं. 
।।।।।
सलमानच्या खटल्याचा निकाल कसा लागेल याची चर्चा आम्ही तीन मे रोजी  शिवाजी पार्कात करत होतो त्या वेळची घटना.  
संध्याकाळची  ऐन गर्दीची वेळ. रस्त्यावर गाड्यांची गर्दी. उजव्या बाजूनं येणाऱ्या गाड्यांकडं लक्ष ठेवून एक म्हातारे गृहस्थ जीव मुठीत धरून रस्ता ओलांडायचा प्रयत्न करत होते.   डाव्या बाजूनं म्हणजे उलट्याच बाजूनं एक मोटार सायकल वेगात या गृहस्थांना चाटून गेली. पलिकडून जाणाऱ्या एका मध्यमवयीन स्त्रीनं त्या बाईकवाल्याला हटकलं. पलिकडं पैसे वसूल करण्यासाठी उभ्या असलेल्या पोलिस कॉन्सटेबलनं त्याला अडवलं. तो थांबला. त्यानं पोलिसाला सुनावलं. ‘ मी कोण आहे माहित नाही काय? तुम्ही माझं xx वाकडं करू शकत नाही. मी असाच पुढं जाणार. काय करायचं ते करून घ्या’  असं म्हणून तो निघूनही गेला. पांढरे शुभ्र कांजीचे कपडे. पांढऱ्या चपला. हँडलवरच्या हाताच्या चारही बोटात चार एक्सेल साईझच्या अंगठ्या. अष्टभुजा देव असता तर आठ गुणिले चार येवढ्या बोटात ३२ अंगठ्या असत्या.
रस्त्यातली माणसं चकित झाली. काय घडतंय ते कळेपर्यंत तो माणूस पसार. नाक्यावरचा दुकानदार म्हणाला ‘ साहेब, हा नेहमीचा उच्छाद आहे. आम्ही तक्रार केली, साक्ष दिली तर आमचं दुकान फोडतील, आम्हाला कशा ना कशात तरी गुंतवतील, आमच्यावर खटले भरतील. त्यांच्या नादी लागणं म्हणजे …. ‘
।।।
१९९८ साली सलमान खाननं राजस्थानात काळवीट मारले. काळविटांचं रक्षण व्हावं यासाठी काळवीट शिकारीवर सरकारनं कायदा करून बंदी घातली होती. सलमानजवळ बंदुकीचा परवानाही नव्हता. सलमानवर खटला भरण्यात आला. खटला अजूनही चालला आहे. सलमानचे गलेलठ्ठ खिशांचे वकील ( एकदा कोर्टासमोर उभं रहाण्यासाठी पाच ते पंधरा लाख रुपये घेणारे ) सतत काही ना काही तरी खुसपटं काढत असतात. नवनवे साक्षीदार आणतात.   सरकारी माणसंही त्याच्याच दिमतीला असल्यासारखी वागत असतात. त्यांच्या बाजूनंही नवनवे साक्षीदार आणले जातात. सलमानचे वकील आक्षेप घेतात. मग सलमानचे नवे साक्षीदार. त्याला सरकारी वकील आक्षेप घेतात. सतरा वर्षं झाली, खटला चाललाच आहे.
२००२ साली वांद्र्यातली घटना. 
सलमान हा शिकला सवरलेला माणूस. त्यातून मानवी सेवा वगैरे करणारा. त्यामुळं दारू प्याल्यानंतर माणसाची विचार शक्ती नीट काम करत नाही हे त्याला कळतं. मेंदूमधे बोध घडवून आणणारी एक फॅकल्टी असते.  ती अल्कोहोलमुळं  नीट काम करत नाही हे त्याला कळतं. स्पीडोमीटर नव्वदच्या पलीकडं गेलाय हे डोळ्यांना कळतं, पण मेंदूत ते नीट घुसत नाही. रस्ता संपलाय आता गाडी पुढं गेली तर दुकानावर आदळेल हे डोळ्यांना कळतं पण त्याचं बोधन होत नाही. अर्धवट अवस्थेतलं बोधन सांगतं की ब्रेकवर पाय दाब, स्टियरिंगवर जोर देवून गाडी उजवीकडं वळव. पण हात ते काम पार पाडू शकत नाहीत. परिणामी गाडी आदळते, माणसं जखमी होतात, मरतात. सातव्या शतकात किंवा तेराव्या शतकात हे सारं माहित नव्हतं. एकविसाव्या शतकात हे सारं सलमानला माहित असतं.
तरीही जाम दारु प्यायलेला सलमान गाडी चालवतो याचा अर्थ काय घ्यायचा? यालाच ( ठरवून, प्लानिंग करून केलेला नसला तरी ) खून मानायचं की नाही?
या मुद्द्यानं सुरवात झाली. सलमानचे वकील ही बेदरकार ड्रायविंगची, अपघाताची केस ठरवून कमी गंभीर गुन्हा आहे असं म्हणत होते. माध्यमाच्या दबावामुळं, न्यायाधिशांनी दिलेल्या दणक्यामुळं सरकार हा सदोष मनुष्य खून  आहे असं म्हणत होतं. बेदरकार ड्रायविंगमधे चार सहा महिने शिक्षा आणि पाच पन्नास हजार रुपयांच्या दंडावर माणूस सुटतो. सदोष मनुष्यवधाच्या आरोपाखाली दहा वर्षांची सक्त मजुरीची शिक्षा होते.
घोळ सुरू झाला. खालचं कोर्ट, त्या वरचं कोर्ट, त्यावरचं कोर्ट त्यावरचं कोर्ट असा कायद्याचा खेळ सुरु झाला. हा खेळ फार महाग असतो.  कोर्टही मजेशीर असतं. समोरचा वकील कोण आहे याचाही विचार कोर्ट अनेक वेळा करतं.  कोर्टात उभं रहायला काही लाख ते कोटी रुपये घेणारे वकील समोर आलं की नाही म्हटलं  हादरतंच. याला कोर्ट क्राफ्ट असं नाव आहे. कोणा जजसमोर कोणा वकिलाचा दबदबा आहे याचा विचार करून त्या त्या वकिलांकडं माणसं जातात. तर असं हे कायच्या कायच महागडं प्रकरण. वर्षाला शेदोनशे कोटींची उलाढाल करणाऱ्या सलमानला कोर्ट क्राफ्टची काहीच अडचण नसते.
२००२ साली घटना घडली आणि २०१५ साली एक अशोक सिंग अचानक उपटतो आणि म्हणतो की सलमान नव्हे तर तोच गाडी चालवत होता. तेरा वर्षं तो कोर्टासमोर येत नाही. कोर्टानं त्याची दखल घेतली नाही हे नशीब. नाही तर खटला आणखी लांबला असता आणि सलमान चक्क निर्दोष सुटला असता. 
खटला उभा राहण्यात दिरंगाई.  पुराव्यातली भोकं शोधून काढून पुराव्याचं वस्त्रं फाडण्याच्या वकिलांच्या खटाटोपानं दिरंगाई. सलमानच्या रक्तात अल्कोहोल सापडला होता. तरीही त्याला दारू देणारा बार टेंडर सांगतो की त्याच्या ग्लासात पाण्यासारखा द्रव दिसला, तो द्रव बकार्डी नावाची व्होडका होती की नाही ते बार टेडर सांगू शकत नाही. काय मजा आहे. तो पांढरा द्रव न्यायाधिश आणि बचाव पक्षाचे वकील यांना कोर्टात प्यायला द्यायला हवा होता आणि त्याचे परिणाम स्वतःच अनुभवायला सांगायला हवं होतं. 
सलमानच्या रक्तातलं दारूचं प्रमाण घातक होतं. सलमानचा पोलिस कॉन्स्टेबल अंगरक्षक रविंद्र पाटील यानं  मॅजिस्ट्रेटसमोर साक्ष दिली की ‘ सलमानला मी सांगितलं होतं की तू दारू प्याला आहेस, गाडी चालवू नकोस. तरीही त्यानं गाडी चालवली. ‘ या दोन पुराव्यामुळं सलमान खरं म्हणजे संपला होता. पण सलमानकडं पैसे होते.   गलेलठ्ठ वकील त्याच्याकडं पोचले. काही मिनिटांत निर्णय करून एक वकील विमानाचं तिकीट मिळवून दिल्लीहून मुंबईत दाखल झाले. 
मेलेला माणूस गाडीखाली मेला नसून त्या ठिकाणी आणलेल्या क्रेनखाली मेला असं कोर्टाला सांगण्यात आलं. अपघात झाला तो टायर फुटल्या मुळं असं सांगण्यात आलं. ( टायरनं दारू प्याली असावी ). इतके वर्षं कुठंच पत्ता नसलेल्या ड्रायव्हरनं गाडी चालवली होती. काफ्काच्या कथेत घडतात तशा  चमत्कारीक गोष्टी कोर्टात येत होत्या. आपल्या पक्षकाराला वाचवणं हे वकिलांचं कर्तव्यच असतं. ते खरं आहे आणि कायद्यात बसणारंही आहे. पण बचाव करणं म्हणजे काफ्कासारख्या गोष्टी लिहिणं हे नव्यानं समजलं. 
अशा नाना गोष्टी घडवून आणल्या की खटला लांबत जातो. अजूनही तो लांबणारच आहे. कारण अजून ऊच्च न्यायालय आहे, सर्वोच्च न्यायालय आहे आणि पंधरा ते पन्नास लाख रुपयेवाले वकीलही ढीगभरानं मुंबई दिल्लीत पडले आहेत. त्यामुळं पाच दहा वर्षं तर कुठंच गेली नाहीत. 
माणूस मेला तर खरा. दारू पिऊन गाडी चालवण्यामुळं मेला हेही खरं. पण न्यायालयातली कबड्डी तर खेळायलाच हवी. २०३० साल उजाडेल. सलमानचे वकील सांगतील की २००२ ते २०३० येवढा २८ वर्षाचा काळ अशिलानं खूप मानसिक त्रास सोसलाच आहे, करोडो रुपयांचा दानधर्म केला आहे, तेव्हां झालं येवढं खूप झालं, कोटीभर रुपये दंड घेऊन सलमानला सोडा. काय माहित. सुटेलही.
।।।
देशात कायदा आहे की नाही? 
मिहीर शर्मा नावाच्या लेखकाचं एक नवं पुस्तक प्रसिद्ध झालंय. भारतीय अर्थव्यवस्था हा पुस्तकाचा विषय आहे. त्यात लेखक म्हणतो की भारतीय माणसाला कायदा मोडण्यासाठी हवा असतो.
१९९८ पासून २०१५ पर्यंत सलमानन त्याच्याकडं असलेल्या पैशाच्या जोरावर कायदा झुलवत ठेवला. 
 पैसा हा कायद्याला पर्याय, सबस्टिट्टयूट. पैसा खर्च करा, कायदा त्रास देत नाही.
सलमाननं कॅन्सर रोग्यांना मदत केली. गरीबांना मदत केली. सिने सृष्टीतल्या लोकांना मदत केली. सलमान हा संत आहे, थोर माणूस आहे. तेव्हां त्याला शिक्षा न झालेली बरी.
सदाचार हा कायद्याला पर्याय. सदाचार करणाऱ्याला कायद्याचं बंधन नाही.
मुंबई, वाराणसी, लखनऊ इत्यादी ठिकाणी मुसलमानांनी कटोरा टोप्या घालून मशिदीत प्रार्थना केल्या. सलमान सुटावा यासाठी देवाला मधे घातलं.
धर्म-देव हा कायद्याला पर्याय. देवाशी संधान ठेवा, कायद्याची चिंता करू नका.
सलमान खाननं काँग्रेसच्या पुढाऱ्यांसाठी प्रचार केला. सलमान श्रीलंकेतही प्रचाराला गेला होता. मोदींच्या शपथ ग्रहणाला सलमान हजर होता. मोदींसाठी त्यानं गुजरातेत पतंगही उडवले. तमाम राजकीय लोकांना सलमानला शिक्षा झाल्याचं वाईट वाटलं. सलमानचं राजकारणातलं वजन कळत असल्यानंच पोलिसही दमानं घेत असतात. सलमान पोलिस स्टेशनात पोचला तेव्हां त्याची सही घ्यायला पोलिस सरसावले.
राजकारण हा कायद्याला पर्याय आहे.   सत्तेचा नीट वापर करा, कायदा पाळण्याची आवश्यकता नाही.
आमची प्रार्थना ऐकून ऊच्च न्यायालयानं सलमानवरच्या कारवाईला गती दिली. ते सारं पेपरात आलं. त्यानंतर एके दिवशी मी एका कॉलेजात व्याख्यान द्यायला गेलो होतो.  तरूण मुलींनी मला गराडा घातला. त्या माझ्यावर चिडल्या होत्या. सलमान हा त्यांच्या हृदयाचा तुकडा होता. त्याला  तुरुंगात पाठवल्याबद्दल त्यांचा माझ्यावर राग होता. सलमानचं नाव घेऊन त्या किंचाळत होत्या, संधी मिळती तर त्यांनी माझ्या झिंज्या (त्या वेळी माझ्या डोक्यावर केस होते ) उपटल्या असत्या.
लोकप्रियता हा कायद्याला पर्याय असतो. लोकप्रिय व्हा, कायदा पाळायची आवश्यकता नाही.
(दै.लोकमतसाठी लिहिलेला लेख)

००
माणसाला थिजवून टाकणारा मल्टिपल स्क्लेरॉसिस, त्या रोगाशी झुंजणाऱ्या दोन स्त्रिया

माणसाला थिजवून टाकणारा मल्टिपल स्क्लेरॉसिस, त्या रोगाशी झुंजणाऱ्या दोन स्त्रिया

नऊ  मे या दिवशी जगभर अनेक संघटना आणि माणसं  मल्टिपल स्क्लेरॉसिस नावाच्या रोगाशी झुंज देण्याचा निर्धार करत असतात. 
मल्टिपल स्क्लेरॉसिस. माणसाच्या मज्जातंतूवरचं आवरण नष्ट होण्यानं निर्माण होणारी व्याधी.
माणसाच्या शरिरातील मज्जातंतू शरीरभर संदेश वहन करत असतात. मेंदूपासून विविध स्नायूंपर्यंत. स्नायूंपासून मेंदूपर्यंत. 
माणसाच्या डोळ्याला टेबलावरचा चहाचा कप दिसतो. त्याच्या नाकाला चहाचा वास येतो. नाक आणि डोळे त्यांची संवेदना मेंदूला कळवतात. माणसानं आधी कित्येक वेळा चहा प्यालेला असल्यानं चहाची चव आणि वास मेंदूनं साठवलेला असतो.  आवडीचा आणि परिचयाचा असल्यानं  हा चहा प्यायला हरकत नाही असा एक सावध संदेश मेंदू देतो किंवा दाणकन पुढं मागं पाहू नकोस पी  असा संदेश मेंदू हाताला देतो. हात पुढं सरकतो. कप उचलतो, कप ओठापर्यंत नेतो. हाताच्या स्नायूंना चहाचा कप उचलण्यासाठी किती शक्ती लावायची याची माहिती आणि सवय असते. त्यामुळं संदेश आला रे आला की माणसाचा हात चहाचा कप उचलतो. 
हाताचे स्नायू आणि मेंदूतली माहिती साठवणारी ठिकाणं यात संवाद झालेला असतो. चहाचा कप उचलायला किती ताकद लागते ते स्नायूंनी अनुभवलेलं असतं. कधी तरी कलिंगड उचलताना कप उचलायला लागते तेवढी ऊर्जा वापरण्याचा प्रयत्न स्नायूनी केलेला असतो, त्याचा त्रास झालेला असतो. हे झालं ताकदीचं. वस्तू उचलण्यासाठी बोटांची जुळणी कशी करायची हेही मेंदूच्या साठवणीत नोंदवलेलं असतं. टाचणी उचलण्यासाठी, कपाचा कान धरण्यासाठी, कलिंगड उचलण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारे बोटांची जुळणी होते. ही माहिती मेंदूनं साचवलेली असते. या माहितीचं रूपांतर ज्ञानात आणि नंतर आज्ञेत केलं जातं, आज्ञा हाताच्या स्नायूंकडं पोचते. हात चहाचा कप उचलतात.
 संदेशांचं वहन वीज प्रवाहाच्या  रुपातल्या प्रेरणेतून होतं. एका पेशीकडून दुसऱ्या पेशीकडं प्रेरणा वेगानं सरकतात. सेकंदाच्या शंभराव्या भागात. दोन पेशींना जोडणाऱ्या तंतूमधून प्रेरणांचं वहन होतं. विजेच्या रुपातल्या या प्रेरणांची तुलना आपल्या घरातल्या विजेच्या वायरींमधून होणाऱ्या विजेशी करता येते. घरातल्या विजेचा जेवढा दाब असतो त्याच्या किती तरी पटीनं कमी दाबानं शरिरातलं वीजप्रेरणा वहन होतं, त्यामुळं झटका वगैरे बसत नाही.  घरातल्या विजेच्या वायरीतली वीज अखंड वाहत रहावी यासाठी वायरीवर रबराचं आवरण असतं. त्यामुळं एकमेकाच्या शेजारी असणाऱ्या दोन वायरीमधील वीज प्रवाह एकमेकापासून दूर रहातात. वायरीवरचं रबरी आवरण नाहिसं होतं तेव्हां आतील धातूच्या तारा एकमेकाला भिडतात.  शॉर्ट सर्किट होतं. वीज खंडित होते. आगही लागते. मुख्य म्हणजे विजेचं वहन बंद होतं. 
मज्तातंतूवर मायलीन या पदार्थाचं आवरण असतं. मायलीन आवरण म्हणजे विजेच्या वायरीचं रबराचं आवरण.   माणूस जन्मल्यापासून ते चौदाव्या वर्षापर्यंत मायलीनचं आवरण मज्जातंतूवर पसरत रहातं. निरोगी   माणसाच्या तंतूंवर हे आवरण कायम शिल्लक राहतं. काही कारणानं हे मायलीनचं आवरण काही ठिकाणी नष्ट होतं. मायलीन नष्ट झाल्यावर त्या ठिकाणी शॉर्ट सर्किट होतं, संदेश वहन थांबतं. हाच मल्टिपल स्क्लेरॉसिस हा रोग. 
हा रोग वयाच्या आठव्या वर्षापासून पन्नास वर्षापर्यंत केव्हाही होऊ शकतो. रोग केव्हां होतो ते कळत नाही. रोग होतो तेव्हां माणसाला अचानक दिसेनासं होतं. त्याच्या हातापायाची शक्ती नाहिशी होते. हालचाल बंद होते.  आवरण नष्ट झालेला स्नायू ज्या अवयवांना जोडत असतो ते अवयव काम करणं थांबतात.  रोगाचा अटॅक होतो तेव्हां अपार वेदना होतात, माणूस हतबल होतो. हतबल.  बळ नष्ट होतं. तो काहीही करू शकत नाही.
रोगाचं कारण अजून समजलेलं नाही. विषुववृत्तापासून समाज जितका दूर तितकं या रोगाचं प्रमाण जास्त. भारतात दर लाख लोकांमधे दोन अडीच माणसांना हा रोग होतो. उत्तर अमेरिकेत लाखात आठ माणसांना. कॅनडात आणखी जास्त.
हा रोग झालाय हे समजण्यात अडचणी येतात कारण या रोगाची लक्षणं इतर अनेक रोगांच्या लक्षणांसारखी असतात. मधुमेहामुळही दृष्टिदोष होऊ शकतो. विविध जंतुंमुळं ताप येतो, आकड्या येतात. ही लक्षण निर्माण झाल्यावर चिकित्सक डॉक्टर बुचकळ्यात पडतात. १८५४ मधे मायलीनचे गुणधर्म आणि अस्तित्व कळल्यानंतर या रोगाकडं चिकित्सकांचं लक्ष वळलं. भारतात तर असा काही रोग आहे हे १९६०-७० पर्यंत कोणाच्या ध्यानात आलं नव्हतं.
रोग कशामुळं होतो ते कळलेलं नसल्यानं अजून पर्यंत निश्चितपणे उपयोगी पडणारी औषधं तयार झालेली नाहीत. रोगाचा प्रभाव आणि त्रास कमी करणारी काही औषधं उपलब्ध आहेत. प्रभावी औषध आणि रोगाची पूर्वकल्पना देणारी चिकित्सा अजून हाताशी आलेली नाही. त्यावर संशोधन चाललेलं आहे. स्टेम सेल चिकित्सेचे प्रयोग चालू आहेत. रोगाला पूर्ण आटोक्यात आणणारी, रोग टाळणारी औषधं केव्हां तयार होतील ते सांगता येत नाही. तंत्रज्ञानातल्या प्रगतीकडं जग आशेनं पहात आहे. 
परंतू उपलब्ध औषधं आणि उपचार यामुळं तीव्रता कमी होऊ शकते.
निदान, उपचार, औषधं खूप महाग असतात.मुंबईत मल्टिपल स्क्लेरॉसिस सोसायटी ही संस्था या रोगानं ग्रस्त झालेल्या रोग्यांना मदत करत असते.  न परवडणाऱ्यांना या बाबतीत सोसायटी मदत करते. रोगाबद्दलची माहिती देऊन रोग्याचा आत्मविश्वास ही संस्था वाढवतो. हा रोग म्हणजे पूर्णविराम नसून स्वल्प विराम आहे, आयुष्य पुढे आनंदात जगायचं असतं हे ही संस्था रोग्यांना सांगते. रोग्यांच्या नातेवाईकांची मानसिक तयारी करणं हे महत्वाचं काम ही संस्था करते. व्यायाम,योगासनं या वाटांनी स्नायूंची शक्ती वाढते आणि त्याचं मनोधैर्यही वाढतं. संस्था या बद्दल माहिती देते, कार्यशाळा घेते, आवश्यक असल्यास या सेवा रोग्याच्या घरीही पोचवते.
शीला चिटणीस यांनी ही संघटना उभी केली, त्यांचे पती या रोगानं ग्रासले होते.
हा रोग झाल्यानंतर माणसाला कोणत्या त्रासाला तोंड द्यावं लागतं त्याचा अंदाज लक्ष्मी नावाच्या छोट्या मुलीला आलेल्या अनुभवांवरून येतो. तिची मुलाखत आणि या रोगांशी तिनं केलेला झगडा एका छोट्या क्लिपमधे यु ट्यूबवर ठेवला आहे.  चिटणीस यांच्या पतीना लग्नानंतर काही दिवसातच या रोगाची लागण झाली, तेव्हां  हा रोग भारतात परिचित नव्हता. काय घडतंय ते पती आणि शीला चिटणीस कोणालाही कळत नव्हतं. त्यांचं नव्यानं सुरु झालेलं आयुष्य उध्वस्थ होऊ पहात होतं. त्यांना कोणत्या त्रासातून जावं लागलं त्याची कहाणी शीला चिटणीस यांनी सांगितलीय. ती यू ट्यूबवर ठेवली आहे. 

https://youtu.be/UH9v256e_W0
https://youtu.be/hdi46ztxBR4
रोग आणि रोग्याचे हाल ही एक स्वतंत्र गोष्ट. समाजातलं अज्ञान आणि समाजाची व्याधीग्रस्त माणसाकडं पहायची दृष्टी ही एक वेगळीच समस्या. विकलांगांना मदत करायची, त्याच्यात आत्मविश्वास निर्माण करून त्यांना उभं करायचं  माणसाच्या डोक्यात येत नाही. उलट विकलांगांची चेष्टा केली जाते. विकलांगांना मानवी मदतही   माणसं आणि संस्था मोठ्या उत्साहानं नाकारतात. भारतात किती इमारतींत, घरांत, संस्थांमधे विकलागांना सुखकारक सोयी असतात? तपासून पहावं. लाज वाटावं अशी अवस्था आहे. कुष्टरोग्यांसाठी बाबा आमटे यांनी दिलेला लढा एकीकडं आमटेंच्या कामाचं महत्व दाखवतो आणि दुसरीकडं भारतीय समाजाच्या असंवेदनशीलतेवरही बोट ठेवतो. लक्ष्मी या छोट्या मुलीला एका कारखान्यात अत्यंत वाईट वातावरणात तासनतास काम करावं लागतं, तिलाच नव्हे तर तिथं काम करणाऱ्या सगळ्याच मुलीना बाथरूमचीही सोय नसते. काय म्हणावं या कारखानादारांना. संबंधित खात्यांचे तपासनीस कारखान्यांना भेट देतात, पैशाचं पाकिट घेतात आणि सारं काही आलबेल असल्याचा शेरा बुकात मारून कलटी मारतात. सरकारी यंत्रणाही या कारखानदारांवर कारवाई करत नाही. लक्ष्मीची शाळा लक्ष्मीच्या गरजा पाहून सवलती द्यायला तयार होत नाही. शीलाताईंच्या पतीला प्रवास करणं जड जातंय हे कळल्यावर प्रवासाच्या सोयी, कामाचं ठिकाण बदलणं इत्यादी गोष्टी करायला त्यांची कंपनी नकार देतं. काय म्हणावं या उद्योगांना.
रोग परवडला, मानसिक रोग असणारी सभोवतालची माणसं नकोत असंच उद्वेगानं म्हणावं लागतं. मल्टिपल स्क्लेरॉसिस सोसायटी ही संस्था रोगी आणि समाज दोघांनाही मदत करण्याची खटपट करत असते. या संस्थेला मदत केली पाहिजे. या निमित्तानं विकलांगांकडं आपण कसं पहातो हे सर्व अंगं शाबूत असणाऱ्या लोकांनी पहायला हवं. 

।।
कोर्ट ही फिल्म. दिग्दर्शकाची हौस. बस.

कोर्ट ही फिल्म. दिग्दर्शकाची हौस. बस.

 एका लोकशाहिराचा सरकारनं केलेला छळ ही कोर्ट सिनेमाची गोष्ट आहे.  आंबेडकरवादी कार्यकर्ता गरीब-कामगारांचं प्रबोधन करत असतो. शाहिरीतून. सरकार त्याच्यावर खटला भरतं. एक गटारात काम करणारा कामगार मरण पावलेला असतो. ते मरण नैसर्गिक नसून ती लोकशाहिराच्या चिथावणीमुळं केलेली आत्महत्या होती असं सरकार ठरवतं. लोकशाहिरावर खटला भरतं. खिशात पैसे नसलेल्या लोकशाहिराचे सरकार आणि न्यायव्यवस्था कसे हाल करते याचं कथन या सिनेमात आहे.
देशातली न्यायव्यवस्था आणि राज्यव्यवस्था येव्हांना समजलेली आहे. न्याय व्यवस्थेत न्याय मिळणं हा केवळ एक अपघात असतो, एक चान्स असतो हेही आता लोकांनाच नव्हे तर न्याय व्यवस्थेलाही माहित आहे. ज्याच्याकडं सत्ता आहे, ज्याच्याकडं दीर्घ काळ समोरच्या माणसाला झुंजत ठेवायचं आर्थिक सामर्थ्य आहे अशी माणसं जिंकतात, ज्यांच्याकडला पैसा अपुरा पडतो ती माणसं हरतात.  यात न्याय कुठंच उद्भवत नाही. हा चित्रपटाचा आशय आहे. 
हा आशय माणसं अनेक पद्धतीनं मांडतात. वर्तमानपत्रात एकाद्या घटनेची, त्या घटनेवरच्या न्यायालयीन घटनांची दखल घेऊन त्यावर लिहितात. यातल्या घटना कॅमेऱ्याचा वापर करून माहिती पटात मांडतात. वर्तमान पत्रं आणि माहितीपटात माहिती, तपशीलाला महत्व असतं. वाचक, प्रेक्षकांना एका पद्धतीनं त्या प्रांतात फिरवायचं आणि त्यानी नंतर त्यांच्या पद्दतीनं निर्णय घ्यायचा अशी ही रीत. कधी कधी वर्तमानपत्रं आणि माहितीपट माहितीची रचना एका विशिष्ट ध्येयासाठी करतात, काही निश्चित मत व्यक्त करतात.  त्यातही माहितीचा तपशील असतो, असायला हवा.
वरील आशय कधी कवितेच्या रुपात येतो, कधी कथेच्या रुपात. कधी चित्रपटाच्या रुपात. या रुपात तपशील महत्वाचे असले तरी त्यात वास्तवाचं कलाकाराला समजलेलं रुप समोर येतं. घटनेतली खरी पात्रं, घटना इत्यादी गोष्टीवर कलाकाराच्या कल्पना, त्याची प्रतिभा यांचा प्रभाव पडलेला असतो. कलाकार तटस्थ नसतो, तो त्याचं मत मांडत असतो. माहितीपटात मत येतं पण ते खूप सांभाळून, प्रेक्षकाच्या कलानं घेत घेत कलाकार माहितीची मांडणी करतो.
स्वतःचं मत अधिक गडद रुपात मांडलं जातं ते लेखात, एकाद्या तात्विक मांडणीमधे. तिथं  लेखक-कलाकार त्याची मतं, वास्तवाचं त्याचं आकलन इत्यादी गोष्टी ढळढळीतपणे, ठासून मांडतो. दोन किंवा इतर बाजू त्यात कधी कधी जरूर येतात पण त्याचं खंडनही त्या निर्मितीत ठासून केलेलं असतं.
कोर्ट या सिनेमातला विषय सामाजिक-राजकीय आहे. त्यात कामगारांना दिली जाणारी वागणूक, कामगार-गरीब-शोषित यांच्यासाठी दिला जाणारा लढा आहे. या लढ्यातली काही ठळक पात्रं ( गटारात मरण पावलेला कामगार, गरीबांची बाजू मांडणारा राजकीय लोकशाहीर, सरकार, न्यायाधीश, दोन्ही बाजूचे वकील ) आहेत. चित्रपट हे माध्यम कलाकारानं निवडलेलं आहे.
चित्रपट या माध्यमाबद्दल काही ठोकताळे आहेत. चित्रपट समजून घेण्यासाठी ते ठोकताळे उपयोगी पडतात.  ते ठोकताळे वगळून स्वतंत्रपणे स्वतःच्या कसोट्या निर्माण करण्याचं स्वातंत्र्य कलाकाराला असतं. प्रस्थापित ठोकताळे दूर सारून नव्या कसोट्या अनेक कलाकारांनी वेळोवेळी सिद्द केल्या आहेत. प्रस्तुत चित्रपटाला काही स्वतंत्र, चाकोरीसोडून काही तरी करायचं आहे असं चित्रपट नव्हे तर चित्रपटाबद्दल बोलणारी माणसं म्हणत आहेत.
चित्रपटाचा रुपबंध माहिती पटासारखा आहे. पण त्यात माहिती नाही. तपशील नाहीत. माहितीपट दाखवत असताना तपशील उपयोगी पडतात आणि ते माहितीपटाला प्रभावी करतात. गटारात उतरणं, गटार साफ करणं ही प्रक्रिया दाखवली असती तर चित्रपट अंगावर आला असता. कामगार गटारात उतरतो त्या आधी पालिकेचे अधिकारी त्याला कसे वागवतात ते दाखवायला हवं होतं. तो पगार घ्यायला जातो तेव्हां अकाऊंटंट कसं वागवतात ते दाखवायला हवं होतं. गटारात काम करणाऱ्या माणसाच्या अंगाला वास येतो. कामगार स्वतः दारू पिऊन हा वास मारण्याचा प्रयत्न करतो. त्याच्या बायकोनं काय करायचं? गटारात उतरणाऱ्या कामगाराच्याच जातीत जन्मलेल्या मुलीला दुसरा नवरा मिळत नसल्यानं गटारात उतरणाऱ्याबरोबर लग्न करावं लागलेलं असतं. ती शिकलेली असते. एमए झालेली असते. स्वच्छ कपडे घालून शाळेत शिकवायला जाण्याचा प्रयत्न करत असते. घरी परतल्यावर तिला गटारात उतरणाऱ्या माणसाबरोबरच जगावं लागतं, वास येणारा सेक्स अनुभवावा लागतो. माहितीपटात असले तपशील यावे लागतात. किवा हेच तपशील पटकथेत बदलून एक उत्तम फीचर फिल्म तयार होते. गटारात उतरणारी माणसं, बैंगनवाडीत कचरा नेणारी पालिकेतली माणसं हे वास्तव झोप उडवणारं असतं. या वास्तवात जीव जात असतो म्हणून माणसं बंड करतात, आत्महत्याही करतात.
कोर्ट या निर्मितीत यातलं काहीही नाही. एका अत्यंत भरड पद्धतीनं, एकादा पत्रकारीही धड न समजेला पत्रकार जसा फीचर लिहितो तशी दृश्य या चित्रपटात आहेत. दुसऱ्या महायुद्धावर, अफगाणिस्तानवर, इराकवर, ज्यूंच्या हत्याकांडावर झालेले माहितीपट या दृष्टीनं पहावेत.  
तपशील कोणते आहेत? माहिती कोणती आहे? गटारात उतरणं वगैरेची नाही तर कोर्टात काम कसं चालतं, वकील कसे आरोपांची व कायद्यांची जंत्री वाचतात, वकीलिणबाई घरात स्वयंपाक करतात, वकील सलूनमधे जाऊन फेशियल करतो किंवा एकाद्या बारमधे जाऊन बियर घेतो. अगदीच भरड, निरर्थक.
चित्रपटाला माहितीपट म्हणणं कठीण आहे.
ही फिचर फिल्म आहे काय? मग तर अगदीच कठीण आहे. फिचर फिल्मला एक गोष्ट असते. त्यात पात्रं असतात, त्यांची गुंत्याची गुंफण असते. वेधक घटना असतात. चित्रांच्या मांडणीत मधे मधे खूप स्पेस ठेवलेली असते, प्रेक्षकाला सामावून घेणारी स्पेस. दोन दृश्यांना जोडणारी अदृश्य स्पेस असते. या चित्रपटात आगा पीछा नसणारी अनेक मिनिटांची निरर्थक दृश्यं आहेत. चित्रपटात  पात्रं विकसित होत नाहीत. पात्रांच्या जगण्यातले तपशील मिळत नाहीत.  काही सेकंदांच्या तुकड्यात नायक मुलांना शिकवताना दाखवलंय. एका ठिकाणी आपण फावल्या वेळात मुलांना शिकवतो असं शोकशाहीर म्हणतो.  बस.  चित्रपटात नायकाचे शिक्षणाबद्दलचे विचार, समजूत, चिंतन,  त्यानं केलेली खटपट, तो हे सारं कां करतो इत्यादी गोष्टी कळत नाहीत. निर्माता सांगतो, निर्माता नायकाबद्दल बोलतो म्हणून प्रेक्षकांनी नायक तसा आहे हे  मानायचं.
गटारात उतरणारा माणूस हे चित्रपटातलं कदाचित पहिलं मुख्य पात्र, कदाचित दुसरं मुख्य पात्र. त्याच्याबद्दल सिनेमा काहीच सांगत नाही.
चित्रपटाला पटकथा  दिसत नाही.
चित्रपट हे कॅमेऱ्याचं माध्यम आहे. ते नाटक नाही. नाटकात मंच असतो, मंचावरची जागा येवढीच  नटांची आणि कथानकाची जागा. मंचाबाहेर जाता येत नाही. मंचावरची पात्रंही दुरून दिसतात. काळ आणि स्पेस दोन्ही बाबतीत मंचाच्या मर्यादा असतात. कल्पनाशील नाटककार त्या मर्यादा ओलांडायचा प्रयत्न करतो. चित्रपटामधे स्पेस आणि वेळ दोन्ही ओलांडायची सोय असते, खरं म्हणजे तेच कॅमेऱ्याचं मर्म आहे. कॅमेरा हलतो, अवकाशात कुठंही जातो. तो स्पेसमधे जातो तसाच अणूच्या अंतरंगातही जातो. तो पाव इंच जवळ जातो तसंच हज्जारो मैल दूरही जातो. तो आहे ते दाखवतो आणि प्रत्यक्षात नसलेलं परंतू कलाकाराच्या डोक्यात असलेलंही दाखवतो. दहा वर्षापूर्वीचे कॅमेरे आणि आताचे नवे कॅमेरे यात कल्पनाही करणं कठीण इतका फरक आहे. गो प्रो हा छोटा कॅमेरा. मुठीत मावणारा. कुठंही चिकटवता येणारा. माशाचे डोळे या कॅमेऱ्याच्या भिंगात आहेत. अवकाशात, समुद्राच्या तळाशी असा कुठंही तो चालतो. टोपीवर बसवा, खिशात ठेवा, मनगटावर बांधा, बुटाला बांधा. ज्या अँगलची कल्पनाही कधी करता आली नव्हती असे अँगल हा कॅमेरा दाखवतो. 
सिनेमा म्हणजे कॅमेरा. समजा एकाद्यानं ठरवलं की आपण एक जुनाच कॅमेरा वापरणार, कमी स्पीडची फिल्म वापरणार, भरमसाठ लाईट्स वापरणार किंवा पुसट काळोखी चित्रण करणार, कॅमेरा एकाद्या स्टँडवर लावणार आणि अनंत सेकंदाचे स्थिर शॉटच दाखवणार. तर तो त्याचा प्रश्न आहे.  कोर्ट या सिनेमात असे कित्येक शॉट्स आहेत. कॅमेरा लावलेला असतो. कॅमेरामन चहा प्यायला गेला आहे की काय अशी शंका यावी असा  ध्रुवताऱ्यासारखा अढळ कॅमेरा. इकडं तिकडं बघायचं नाव नाही, मान वळवायची नाही, पुढं सरकायचं नाही, मागं सरकायचं नाही. आकाशात गेला तर तिथंही स्थिर. तिथून इकडं तिकडं हलायचं नाव नाही.  वकील दुकानात जाऊन काहीतरी खरेदी करतो. कॅमेरा तिथं निमूट उभा. वकील जिथं पोचले तो बार, वकीलाचं फेशियल करून घेणं. असे किती तरी शॉट्स.
बोरी बंदर स्टेशनच्या बाहेर कॅमेरा लावायचा. बस. मुंबईतलं सारं वास्तव तो चितारतो. त्यातले शॉट एकत्र करून चित्रपटात वापरायचे. कॅमेरा आणि चित्रपट याकडं पहायचा हा दिग्दर्शकाचा दृष्टिकोन दिसतो. तो दिग्दर्शकाचा अधिकार, स्वातंत्र्य.  
माहितीपटात अभिनयाचा प्रश्न येत नाही. वास्तवातली माणसं समोर येतात. फार तर ती निवडतांना काळजी घ्यायची. फीचर फिल्ममधे पटकथा असते, अभिनेते निवडले जातात, ते विचार आणि मेहनत करून पात्रं वठवतात. कोर्टमधे अभिनयाची बोंबच आहे. फीचर फिल्ममधे एक वेगळा प्रांतही आहे. नट वगैरे वापरणं म्हणजे कृत्रीमपणा, खरा आशय दाखवायचा असेल तर खरी वास्तवातली माणसं वापरली पाहिजेत असं या प्रांताचं मत असतं. सामान्यतः फिल्म करणारा माणूस दोन गोष्टींचं मिश्रण करतो. चांगले अभिनेते घेतो आणि अभिनेते नसलेली माणसंही निवडतो. गोविंद निहलानीनी एका सिनेमात कोर्टातल्या एका दृश्यात काही सेकंदांसाठी अशोक शहाणे यांना  वकील केलंय. अगदी काही सेकंदांचं दृश्य कायम लक्षात रहावं इतकं ग्रेट आहे. अशोक शहाणे यांचं व्यक्तिमत्व दृश्य स्वरूपात समजल्यानं गोविंद निहलानीनी शहाणे निवडले.
कोर्टमधे भूमिका करणारी माणसं कोण आहेत? माझ्या माहितीप्रमाणं ही माणसं व्यावसायिक नट नाहीत. चित्रपट, नाटकं यात ती पूर्वी दिसलेली नाहीत.  हरकत नाही. अशोक शहाणेंसारखी ती लक्षात रहाण्यासारखी दिसली की झालं.  तसं घडत नाही. गटारात मरण पावलेल्या माणसाच्या पत्नी म्हणून काम केलेली स्त्रीची निवड अपवाद. ती स्त्री लक्षात रहाते.
एलिझाबेथ एकादशीतली मुलांची आई रंगमंचावर वावरलेली आहे, अभिनयाची माहिती असलेली कलाकार आहे. मुख्य सिनेमा-नाटक व्यवहारातली व्यावसायिक अभिनेत्री नाही. तिच्या आईची भूमिका केलेल्या बाईही व्यावसायिक नाहीत. पोरं तर नवी आहेत.  रंगमंच किंवा चित्रपटाला न सरावलेली, व्यावसायिक नसलेली माणसं एकादशीत वापरलीत. ती उत्तम कामगिरी बजावतात.
मुद्दा असा की अभिनेते व्यावसायिक आहेत की व्यावसायिक नाहीत हा प्रश्न नाही.  भूमिका करणारी माणसं अगदी थेट वास्तवातली आहेत की चित्रपटात दाखवलेल्या वास्तवात न जगणारी व्यावसायिक नटमंडळी आहेत हा प्रश्न नाही. ती कशी दिसतात, कशी काम करतात, ती किती प्रभावी आहेत हा प्रश्न आहे. मग ती शंभर टक्के व्यावयासिक असोत वा शंभर टक्के अव्यावसायिक असोत.   माणसं ठीक अभिनय साधत नसतील तर वास्तवतावाद वगैरे तत्व वगैरे सांगू नये.
 निर्माता दिद्गर्शकाला न्यायव्यवस्थेबद्दल, देशातल्या राजकीय सामाजिक वास्तवाबद्दल काही तरी सांगायचं होतं. त्याच्या परीनं त्यानं एक सिनेमा तयार केला. त्याच म्हणणं असं की त्यानं सिनेमा केलाय. तसं त्याला वाटतंय. त्याला निर्मीती करण्याचा आणि आपल्या निर्मितीबद्दल समजुती करून घेण्याचा अधिकार आणि स्वातंत्र्य आहे. पण त्याच्याशी सहमत होणं कठीण आहे.

 ।।