Browsed by
Month: May 2016

एकांतकोठडीतल्या कैद्यांचं वेबदैनिक

एकांतकोठडीतल्या कैद्यांचं वेबदैनिक

एकांतकोठडीतल्या कैद्यांचं वेबदैनिक
७९ वर्षाचे जेम्स रिजवे दर रोज सकाळी वॉकर रेटत वॉशिंगटनमधल्या आपल्या घरातून िनघतात आणि पोष्टात जातात. आताशा त्यांना वॉकर घेऊन येवढं चालणंही कष्टाचं असतं. दररोज सुमारे ५० पत्रं त्यांच्या नावे येतात. घरी परतल्यावर दिवसभर ते पत्र संपादित करतात. सॉलिटरी वॉच या त्यांनीच निर्माण केलेल्या वेबसाईटचा एक कर्मचारी येतो. पत्रांचा गठ्ठा घेऊन जातो. 
‘सॉलिटरी वॉच’ या वेब दैनिकात  तुरुंगात एकांतवासात खिचपत पडलेल्या माणसांची पत्रं आणि हकीकती छापल्या जातात. दररोज सुमारे २ हजार माणसं हे वेब वर्तमानपत्रं वाचतात. कधी कधी या पत्रात येणारी हकीकत जबरदस्त असली की वाचकांची संख्या खूप वाढते. काही दिवसांपूर्वी विल्यम ब्लेक या पंचवीस वर्षं एकांतकोठडीत अडकलेल्या माणसाची हकीकत प्रसिद्ध झाली. सहा लाख लोकांनी ती वाचली.
पत्रं गोळा करून छापणे हा रिजवे रिजवे यांचा नित्यक्रम २०१० सालापासून चालला आहे. रिजवे पत्रकार आहेत. गेली पन्नास वर्षं. ते तीस वर्षं वॉशिंग्टनमधल्या व्हिलेज वॉईस या दैनिकाचे प्रतिनिधी होते. वॉशिंग्टनमधील दुर्लक्षित कहाण्या शोधून काढणं हा त्यांचा हातखंडा. सार्वजनीक जीवनातल्या माणसांनी केलेली लफडी हुडकून काढण्याबद्दल ते प्रसिद्ध होते. लोक त्याना टरकत असत.
 २०१० साली रिजवे निवृत्त झाले. स्वस्थ बसवेना. प्रकृती साथ देत नव्हती त्यामुळं दैनिकात काम करणं शक्य नव्हतं. निवृत्तीच्या वेळी मिळालेले पैस गोळा करून त्यांनी सॉलिटरी वॉच सुरु केलं. ज्याँ कसेल्ला या एका पत्रकार स्त्रीला संपादक म्हणून नेमलं. 
एकांत कोठडीतल्या माणसांची दुःखं हा त्यांच्या वेबसाईटचा विषय. वेबसाईट म्हणजे एक प्रकारचं वेबदैनिक.
एकांतवासात कोंडलेल्या माणसांचे हाल होतात. परंतू त्याची वाच्यता होत नाही. कारण तुरुंगाधिकारी पत्रकारांना तुरुंगात, विशेषतः एकांत कोठड्यात जाऊ देत नाहीत. रिजवे पत्रकारी करत असताना एकांत कोठड्या पाहून आले होते. तिथले हाल त्यांनी पाहिले होते. त्यांचे संपादक या विषयावरची वार्तापत्रं छापायला तयार नसत. कारण कोठडीतला कैदी अट्टल भयानक गुन्हेगार मानला जातो. गुन्हेगार खोटंच बोलणार असं समाजानं गृहीत धरलेलं असतं. त्यामुळं त्याच्या तोडून ऐकलेल्या हकीकती छापायला संपादक तयार नसत.
रिजवेना आयडिया सुचली होती. कैद्यालाच पत्रकार करायचं, त्यालाच लिहायला लावायचं.निवृत्त झाल्यावर रिजवेनी कल्पना अमलात आणली, स्वतःचंच स्वतंत्र वेब दैनिक सुरु करून.
२६ वर्षं न्यू यॉर्कच्या तुरुंगातल्या एकांतकोठडीत विनाकारण अडकलेल्या ब्लेकनं पत्रात लिहिलं होतं “कोठडीच्या दारातून तुम्हाला दिवसाच्या कोणत्याही प्रहरात घाण घाण शिव्या ऐकायला येतात. अशा शिव्या की ज्या जगात इतरत्र कुठही उच्चारल्या जाणार नाहीत. कायच्या काय वरच्या पट्टीत माणसं ओरडत असतात. एकाच वेळी अनेक माणसं अनेक विषयावर ओरडत असतात. स्वतःची दुःखं. तुरुंगातल्या गैरसोयी. तुरुंगाधिकाऱ्यांची गैरवर्तणुक. नॉन स्टॉप.”
रिजवे दररोज पत्रांचा गठ्ठा घेऊन बसतात. प्रत्येक पत्र वाचतात. अलीकडं त्यांची दृष्टी अधू झालीय. फार वेळ वाचन करता येत नाही. थांबून थांबून वाचतात. दोन मदतनीस ठेवलेत. रिजवे घाऊक प्रमाणावर  स्वस्त  पोस्ट कार्डं विकत घेतात. ख्रिसमस किवा वाढदिवस इत्यादी प्रसंगी अनेक माणसं त्यांना वाईल्ड लाईफ इत्यादी संस्थांची भेट कार्डं पाठवत असतात. ती कार्डं रिजवे गोळा करतात. कार्डाच्या एका बाजूला प्राणी, पक्षी, निसर्ग याची सुंदर चित्रं असतात. पत्त्याच्या बाजूला चार ओळी लिहायला ठेवलेल्या जागेत ते लिहितात ‘पत्र लिहून हकीकत कळवल्याबद्दल आभार. धीर सोडू नकोस. हिमतीनं तोंड दे.’ पत्र एकांतकोठडीतल्या माणसाला जातं.
एका कैद्यानं विजेच्या धक्का घेऊन आत्महत्या करण्याचा प्रयत्न केला होता. जेलरनं तो हाणून पाडला. नंतर त्यानं हाताची नस कापायचं ठरवलं आणि तसं रिजवेना पत्रात कळवलं. रिजवेनी पत्र लिहून त्याला परावृत्त केलं. ‘धीर धर, वाट सापडेल, सुटशील’  असं त्यांनी त्याला पत्रात लिहिलं.
आपल्याला कोणीतरी आहे, आपलं कोणी तरी ऐकतय असं रिजवेच्या पत्रामुळं कैद्यांना वाटतं. कित्येक कैदी त्यामुळं सुखावतात, एकांतवास त्यांना   सुसह्य होतो.
न्यू यॉर्कचा रायकर्स आयलंड तुरुंग विमानतळाला लागूनच आहे. विमान आकाशात झेप घेताना खाली पाहिलं तर तो तुरुंग दिसू शकतो. आठ इमारती असलेल्या ४०० एकरात पसरलेल्या या तुरुंगात चारशे एकांतकोठ्या आहेत. १२ फूट बाय ७ फूटच्या या कोठडीत झोपायला एक खाट, कपडे ठेवण्यासाठी आणि इतर उपयोगांसाठी एक बादली आणि एक टंबलर ठेवलेला असतो. कोठडीत एकदा माणूस ढकलला की दरवाजा बंद. एका झरोक्यातून अन्न आत सरकवलं जातं. बस.  
एकांतकोठडीत कोणालाही ढकललं जातं. कायदे उल्लंघून.  जेलरची मर्जी. एकादा कैदी दंगा करू लागला, जेलरचं ऐकेनासा झाला, तुरुंगातल्या व्यवस्थेबद्दल तक्रार करू लागला की त्याला एकांतात ढकललं जातं.
कालीफ ब्रोडर या सोळा वर्षाच्या तरूणाच्या एकांतवासाच्या हकीकतीनं अमेरिकेत खळबळ उडाली. अडीच वर्षं कोणताही गुन्हा न केलेला निर्दोष कालीफ तुरुंगात, एकांतवासात अडकवला गेला. 
न्यू यॉर्कच्या ईस्ट साईडमधे रहाणारा कालीफ एकदिवशी मित्राबरोबर फिरत असताना समोरून पोलीस आले. तू लुटालूट केलीस असं म्हणत चौकीत घेऊन गेले. कालीफ म्हणत होता की माझे खिसे तपासा, मी आताच घराबाहेर पडलोय, मी कोणालाही लुटलं बिटलेलं नाहीये. पोलिसांनी खिसे तपासले, त्याच्याकडं काहीही नव्हतं. तरीही पोलिस त्याला चौकटीत घेऊन गेले. काही दिवसांपूर्वी एका मेक्सिकन माणसानं त्याला लुटल्याची तक्रार केली होती. त्या तक्रारीवरून अनेक दिवस मधे गेल्यानंतर कालिफला अटक.
आरोपपत्र नाही. चौकशी नाही. सुनावणी नाही. कालीफचा असलाच तर गुन्हा असा की तो काळा होता.
कालीफचे आईवडील गरीब होते. जामीन  देण्यायेवढे किवा वकील नेमण्यापुरते पैसेही त्यांच्याजवळ नव्हते. मुलगा निष्पाप आहे, त्यानं गुन्हा केलेला नाही अशा विनवण्या सतत करण्यापलिकडं त्यांना काहीही करणं शक्य नव्हतं. सरकारी वकील दिला गेला. तो कोर्टात येत नसे. आला तर तारीख मागत असे. त्यानं आठ दिवस पलिकडली तारीख मागितली तर कोर्ट त्याला दोन महिन्यानंतर वगैरे तारीख देत असे. कोर्टाचं म्हणणं असं की न्यायाधीश आमि कोर्टांचा तुटवडा आहे, हज्जारो केसेल पडून आहेत, त्यामुळं दिरंगाई होते, खटले निकाली निघत नाहीत. 
 पुरावा नाही, चौकशी नाही, कालिफ तुरुंगात अडकून पडला. वकील आणि पोलिस सांगू लागले की गुन्हा कबूल केलास तर तुरुंगात गेलेले दिवस हीच शिक्षा मानून सोडून देऊ. आपण गुन्हाच केलेला नाही मग कबूल कां करायचा असं कालीफ म्हणत असे. चौकशी करा, सुनावणी करा, रीतसर खटला भरा आणि त्यात मला निर्दोष सिद्ध व्हायचंय असं कालीफ म्हणत होता.  त्याच्या या बोलण्याबद्दलच त्याला एकातवासात टाकण्यात आलं. एकांतवासात त्याला पोलिसांचे अनन्वित अत्याचार सहन करावे लागले. तुरुंगात दादा झालेले गुंडही त्याला बडवून काढत. त्याच्या आईनं त्याला बरं खायला मिळावं यासाठी चार पैसे देत असे. दादा लोक ते पैसे लुटत असत. कालीफ पार उध्वस्थ झाला. अनेकदा त्यानं आत्महत्या करण्याचा प्रयत्न केला.  अडीचेक वर्षाच्या छळानंतर एकेदिवशी कोर्टानं त्याला पुराव्याअभावी निर्दोष ठरवलं आणि सोडून दिलं. तक्रार नोदवणारा माणूसच पोलिसाना सापडला नाही. तक्रारदार नाही तर आरोप कसा ठेवणार आणि सिद्ध करणार असं म्हणून न्यायाधिशान कालिफला सोडलं. 
तुरुंगाबाहेर आल्यावरही कालिफ मनोरूग्ण झाला होता, सामान्य जीवन तो जगू शकत नव्हता. दिवसरात्र त्याला भीती वाटे की आपल्याला कोणीतरी मारणार आहे. त्याला कोणी नोकरी द्यायला तयार नाही. रस्त्यावर फिरतांना समोरून पोलिस येताना दिसला की त्याला भीतीगंडाचा अटॅक येत असे. 
अमेरिकेतल्या नाना तुरुंगात लाखभर कैदी एकांतवासात आहेत. त्यातले कित्येक म्हणजे कित्येक वर्षानुवर्ष विनाकारण शिक्षा भोगत आहेत.
रिजवे यांचं नवं पुस्तक प्रसिद्ध होतंय, त्यात या साऱ्या कहाण्या आहेत. रिजवे यांची विविध विषयांवर अठरा पुस्तकं प्रसिद्ध झालीत.
जेम्स रिजवेनं केलेल्या पत्रकारीचा परिणाम म्हणा, कालीफची केस गाजल्यामुळ म्हणा अध्यक्ष बराक ओबामा यांनी अध्यादेश काढला आणि लहान मुलांना, वयस्कांना, किरकोळ गुन्ह्याचा आरोप असलेल्यांना एकांतवास द्यायला बंदी घातली.
 नियम आणि कायदे न पाळणारे तुरुंग अध्यक्षाचा हुकूम पाळतील अशी अपेक्षा बाळगायची.
।।

भारतीय अर्थव्यवस्था एक नादुरुस्त बस.

भारतीय अर्थव्यवस्था एक नादुरुस्त बस.

भारतीय अर्थव्यवस्था एक नादुरुस्त बस.
Restart: The last chance for the Indian Economy.
Mihir Sharma,Random House India
 भाजपचे खासदार सुब्रमण्यम स्वामी यांनी भारतात वाढलेली बेकारी आणि औद्योगिक उपक्रम मोडून पडण्याला  रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर रघुराम राजन जबाबदार धरलंय. ते असंही म्हणाले की रीझर्व बँकेची धोरणं चुकीची असल्यानं राजन यांना त्यांच्या करियरच्या देशात म्हणजे अमेरिकेला परत पाठवा.
राजन यांना दोष देत असताना भारतीय अर्थव्यवस्था अजून सुधारलेली नाही असंच स्वामी म्हणत आहेत.
देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा गाडा चालवण्यात सरकारचा  वाटा मोठा असतो. कर, महसूल, सार्वजनिक खर्च, इन्फास्ट्रक्चर उभारणी, शिक्षण-आरोग्य या मूलभूत गोष्टी इत्यादी बाबतचे निर्णय सरकारच घेत असतं. रोजगार वाढणं, आर्थिक विकास होणं या गोष्टी सरकारच्याच धोरणाचा परिणाम असतो. रीझर्व बँकेची भूमिका महत्वाची असली तरी मर्यादित असते. बाजारात किती चलन असावं आणि व्याजदर-पतपुरवठ्यावरची नियंत्रणं हे दोन घटक रीझर्व बँक सांभाळत असते. तर अशी मर्यादित जबाबदारी असलेल्या रीझर्व बँकेच्या प्रमुखाच्या डोक्यावर बेकारी वाढणं आणि उद्योगाचा विकास न होणं याची जबाबदारी टाकणं चुकीचं आहे. 
भारताचा विकास दर पुरेसा नाही, औद्योगीक उत्पादनाचा दर पुरेसा नाही, पुरेसा रोजगार भारतीय उद्योगात होत नाही या दोषांची जबाबदारी कोणावर? 
मिहीर शर्मा यांचं नुकतंच प्रसिद्ध झालेलं Restart: The last chance for the Indian Economy हे पुस्तक या संदर्भात वाचण्यायोग्य आहे. मिहीर शर्मांनी  बिझनेस स्टँडर्ड आणि इंडियन एक्सप्रेस या वृत्तपत्रात अर्थशास्त्र या विषयावर लेखन केलं आहे. त्यांचं शिक्षण हार्वर्डमधे झालं आहे. सुब्रमण्यम स्वामी हारवर्डचे आणि रघुराम राजन एमआयटीचे.
भारतीय अर्थव्यवस्थेच्या गोचीची धावती कहाणी शर्मांनी सांगितली आहे. छोटछोट्या धड्यांतून. 
खड्डयांनी भरलेल्या रस्त्यावर धावण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या बसचं रूपक शर्मांनी वापरलं आहे. बस जुनी आहे. मोडकळीला आली आहे. सतत बंद पडते. खटपट करून सुरु करावी लागते. ती धड चालत नाही आणि सतत बिघडते याचं  कारण रस्त्यातले खड्डे. 
रस्ता कधी ठीक होणार, बस नीट कधी चालणार? 
लेखक म्हणतात की  बिघडलेल्या बसच्या दुरुस्तीसाठी नरेंद्र मोदी हे मेकॅनिक आले आहेत.
भारतात छोटे शेतकरी आणि भूमीहीन मंडळी खेड्यात रहातात. जमिन खराब, पाण्याची सोय नाही, इन्फ्रा स्ट्रक्चर नाही. त्यामुळं त्यांची स्थिती वाईट रहाते. त्यांना शेतीबाहेर काढायला हवं, अधिक उत्पादक उद्योगांकडं न्यायला हवं. शहरं वाढवायला हवीत, सुखकारक असायला हवीत, शहरात आणि उद्योगात खेड्यातली जनता सामावेल आणि सुखावेल अशी व्यवस्था हवी. असं शर्मा यांचं म्हणणं आहे.
  ते जमत नाही. न जमण्याची कारणं आहेत  भारतातलं औद्योगीक धोरण, उद्योगांच्या सवयी आणि सरकार.
लेखकानं काही कळीचे मुद्दे मांडले आहेत. ते असे. 
भारतीय मानस उत्पादक नाही. उत्पादन म्हणजे नुसतं  वस्तू तयार करणं नव्हे. उत्पादकाला कल्पनाशीलता लागते, नवतेची ओढ असावी लागते. भारतातली श्रीमंत माणसं बिझनेसमेन आहेत, त्यांना पैसा करणं कळतं, उत्पादन प्रणाली कळत नाही.
 भारतीय मनाला टंचाईची सवय आहे, टंचाई ही त्याची जीवनदृष्टी आहे.   वैपुल्याची, मोठ्या प्रमाणाची कल्पना त्याला करता येत नाही. 
मोठा उद्योग काढून जग व्यापण्यापेक्षा पाच पन्नास माणसांचा एकादा छोटा उद्योग काढून पैसे मिळवणं त्याला आवडतं. छोटे ते  सुंदर. 
कायदा, नियम, प्रणाली या गोष्टी भारतीय माणसाला  मोडण्यासाठी आवडतात, अमलात आणण्यासाठी नव्हे. 
भ्रष्टाचार हा भारताचा मूलाधार आहे. 
संकट आलं की काही तरी करून वाट काढायची, संकटाची कारणं शोधून ती मुळातच नाहिशी करायची भारताला सवय नाही.    
१९६९ साली इंदिरा गांधी यांनी स्वतःच्या राजकीय स्वार्थासाठी  राष्ट्रीकरणाचं युग सुरु केलं. तिथून कारखानदारीची वाट वाट लागली असं लेखक सांगतो. 
१९९० मधे टनावारी सोनं परदेशी बँकांकडं गहाण ठेवून देशाची गाडी चालवण्याची पाळी आली तो क्षण भारताच्या अर्थव्यवस्थेला निर्णायक वळण देणारा होता असं लेखकाचं मत आहे. अर्थव्यवस्थेतले अडथळे दूर करून उत्पादनाला, खाजगी उद्योगांना अधिक वाव देणारी धोरणं नरसिंह राव सरकारनं अवलंबिली. त्यासाठी आणि प्राप्त परिस्थितीत दुसरं काहीही करता येण्यासारखं नसल्यानं नरसिंह राव सरकारनं भारतीय अर्थव्यवस्था जागतीक प्रवाहामधे नेली. काही काळ अर्थव्यवस्थेनं गती घेतली.  
भ्रष्टाचारामुळं आणि अमलबजावणीत लक्ष न घातल्यानं २०१२ साली भारतीय अर्थव्यवस्था पुन्हा एकदा संकटात सापडली.  २०१४ सालापर्यंत स्थिती खूपच वाईट झाली. दरवर्षी दीडेक कोटी माणसं रोजगार मागू लागले आणि ती देण्याची क्षमता सरकारात नव्हती.  खाजगी उद्योगांचंही उत्पादन घटल्यानं तिथं नवे रोजगार कमी उत्पन्न होत होते. अशा स्थितीत संकटाची मूळ कारणं न शोधता, संकटांवर दूरगामी विचार न करता नरेंद्र मोदी यांनी लोकांच्या असहाय्य आणि हताश भावनेला सुखावणारं विकासाचं गाणं गायलं असं लेखक म्हणतो. 
 लेखकानं भारतातले उद्योग कसे चालतात याची किती तरी उदाहरणं सविस्तर दिली आहेत. काही उदाहरणं अशी.
 भारतातल्या औषध उद्योगात संशोधनावर अगदीच कमी पैसे खर्च होतात. भारतीय औषध निर्मिती सदोष असते. युरोपातून सदोष औषधांना हाकलून दिलं जातं, त्यात ७५ टक्के औषधं भारतीय उत्पादकांची असतात. रणबक्षी आणि डॉ. रेड्डी या कंपन्यांची उदाहरणं लेखकानं दिली आहेत. या कंपन्यांची औषधं कागदावर जे गुणधर्म सांगतात ते गुणधर्म त्यांच्या औषधात नसतात म्हणून ती औषधं युरोपानं हाकलून दिली.
पॉंटी छड्डा हा पूर्णपणे बेकायदा आणि गुन्हेगारी करणारा माणूस दिल्लीतल्या राजकारणात, सरकारात, नोकरशाहीत आणि समाजाच्या वरच्या वर्गात कसा बलवत्तर होतो त्याचं वर्णन लेखकानं केलं आहे.
टाटा आणि अदानी या उद्योगांनी सरकारला वीज विकतांना जास्त दर लावून, फसवून,  २५ हजार कोटी रुपये कमवले. अनील अंबाणी यांनी वीज निर्मितीसाठी कोळसा खाणी मागितल्या, फुकट. त्या खाणीतला कोळसा वीज निर्मितीसाठी वापरण्यासाठी. नंतर हा फुकट मिळणारा कोळसा  अनील अंबाणी यांनी त्याच्या दुसऱ्या वीज निर्मिती केंद्रात वापरला आणि सरकारला गंडवलं. पास्को कंपनीला परवाने नाकारतांना आणि देतांना सरकारांनी आणि राजकीय पक्षांनी केलेल्या राजकारणामुळं भारताचं अपरिमित नुकसान झालं.
उद्योग कल्पनाशीलतेनं आणि व्यावसायिक पद्धतीनं चालवले जात नाहीत. कायदे मोडून लबाड्या करून फायदे मिळवण्यावर लक्ष असतं. नवं तंत्रज्ञान, नव्या उत्पादनप्रणाली, संशोधन इत्यादी गोष्टीवर पैसे खर्च करायला भारतीय उद्योग तयार नसतात. भारतीय उद्योगपती क्रोनी कॅपिटलिस्ट आहेत, बेगडी उद्योगपती आहेत असा लेखकाचा आरोप आहे.
बिघडलेली अर्थव्यवस्था कशी सुधारायची? उपाय कोणते? धोरण कसं असलं पाहिजे? लेखक म्हणतो की भारतानं इन्फ्रा स्ट्रक्चर उभं करावं, अर्थव्यवस्था आधुनिक करावी, उद्योगप्रधान करावी, जगाशी जोडावी. कागदावर तरी काँग्रेस सरकारचं तेच धोरण होतं आणि मोदी सरकारही तेच धोरण असल्याचं म्हणतात. मग गाडं अडलं कुठे? 
योजना योग्य असूनही भ्रष्टाचार, दिरंगाई आणि काम टाळण्याची वृत्ती या दोषांमुळं अर्थव्यवस्था बिघडली? की मुळात अर्थविचारातच मोठे बदल करण्याची आवश्यकता आहे?  
  राजन म्हणाले की एकाद्या उद्योगाला सरकारनं प्रोत्साहन देणं हा त्या उद्योगाला संपवण्याचा हमखास मार्ग असतो. धोरणकर्त्यांनी उद्योगांची दिशा ठरवणं टाळलं पाहिजे असंही राजन म्हणाले. त्यांचा म्हणण्याचा अर्थ असा. उद्योग नफा तत्वावर चालतो. उद्योग उद्योगींनाच चालवू द्या, त्यात सरकारनं ढवळाढवळ करू नये. कोणी काय उत्पादावं, किती नफा घ्यावा, उत्पादनं कुठं विकावीत इत्यादी भानगडीत सरकारनं जाऊ नये. राजकारणाच्या सोयीनं अर्थव्यवहार ठरवणं चुकीचं आहे, आर्थव्यवहार हा अर्थव्यवहाराच्या तत्वांनुसार चालला पाहिजे. उद्योग नीतीमत्ता आणि कायदा पाळतात की नाही येवढंच सरकारनं पहावं.
भारतात गंमतच आहे. सरकार ठरवतं की अमूक एका गोष्टीचं उत्पादन झालं पाहिजे. त्यानुसार सरकार परवाने देतं, नियम ठरवतं. त्या उद्योगाला पोषक अशा सवलती इत्यादी गोष्टी सरकार जाहीर करतं. जमीन घेऊन तिथं सर्व व्यवस्था करतं. सगळी तयारी झाली की आयत्या पिठावर रेघा मारायला उद्योगानं पुढं यायचं. उत्पादन, तंत्रज्ञान, जागा, पाणी, अनुदान, वित्तपुरवठा, मार्केट इत्यादी सगळ्या गोष्टी सरकार ठरवतं आणि नंतर उद्योगींना बोलावतं. यात बाजार नावाची गोष्टच कुठं येत नाही. सरकारच्या राजकीय विचारानुसार निर्णय होतात. त्यातही बाजाराचा विचार नसतो. सरकारचे कान भरणारे, सरकारचा फायदा लुटू पहाणारे लुच्चे उद्योगीच गुंतलेले असतात. या व्यवहारात लबाडी आणि भ्रष्टाचार फार असतो, अर्थव्यवस्था सुदृढ होण्याची शक्यता कमीच उरते. 
 राजन यांनी सांगितलेलं सूत्र आणि शर्मा यांनी त्यांच्या पुस्तकात मांडलेले विचार या संदर्भात आजच्या अर्थव्यवस्थेचा विचार करायला हवा.
मिहीर शर्मा वरील पुस्तक प्रसिद्ध केल्यानंतर दिलेल्या एका  मुलाखतीत  म्हणाले ” I think that Narendra Modi is more powerful a leader than we have had for decades, so he has a lot of political capital to spend, and he could spend it on economic reform. He hasn’t so far, but he still might. Really, in the months since his election last May, he has been far more style than substance. He’s promised reform, but hasn’t delivered it – hasn’t even started the process of delivering it, of drafting new laws, for example.”  
  मिहीर शर्मांनी भाजपच्या सरकारबद्दलच्या वरील अपेक्षा २०१५ सालातल्या फेब्रुवारी महिन्यात व्यक्त केल्या. आज २०१६ सालातला मे महिना आहे.  भारतीय अर्थव्यवस्थेची बस अजून बिघडलेली आहे आणि रस्ताही बिघडलेला आहे. त्याची जबाबदारी रीझर्व बँकेवर, त्या बँकेवर थोडा काळ काम केलेल्या राजन यांच्यावर टाकणं कितपत योग्य? सरकारचीही जबाबदारी आहे की नाही?  

।।
चार्ली लुसियानो या गुन्हेगाराचं चरित्र. दारुबंदी, गुन्हे आणि सत्ता.

चार्ली लुसियानो या गुन्हेगाराचं चरित्र. दारुबंदी, गुन्हे आणि सत्ता.

प्रसिद्ध गॉडफादर या कादंबरीचा नायक, चार्ली लुसियानो.
।।
The Last Testament of Lucky Luciano
Martin Gosch
।।
 चार्ली लुसियानो या सिसिलियन माफिया भाईचं हे चरित्र आहे.  
चार्ली लुसियानो हा न्यू यॉर्कमधल्या गुन्हेजगताचा अनभिषिक्त बादशहा अमेरिकेत प्रसिद्ध होता. १९६२ साली तो वारल्यावर त्याच्या जीवनावर लिहिलं जाऊ लागलं. कधी आडून, कधी थेट. १९६९ साली मारियो पुझ्झोची गॉडफादर ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली. डॉन कॉरिलोन ही काल्पनिक व्यक्तिरेखा या कादंबरीच्या मध्यभागी आहे. चार्लीवर ते बेतलेलं आहे असं म्हणायला वाव आहे. कारण चार्ली  त्याच्या मृत्यूनंतर एक  आख्यान, लेजंड झाला होता. गॉडफादर या कादंबरीनंतर १९७५ साली चार्लीचं अधिकृत चरित्र प्रसिद्ध झालं. मार्टिन गॉशला चार्लीनं आपली जीवनकथा सांगितली. सहा महिने मुलाखती चालल्या होत्या. त्या कथनाच्या आधारावर दी लास्ट टेस्टमेंट हे पुस्तक उभं राहिलं. त्या पुस्तकाची नवी आवृत्ती पुन्हा प्रसिद्ध झालीय.
१९२० ते १९३३ या काळात न्यू यॉर्कमधे दारुबंदी होती.  चार्लीनं कॅनडा, आयर्लंड, स्कॉटलंडमधून स्कॉच व्हिस्की आयात केली आणि न्यू यॉर्कमधल्या धनिकांना चोरून विकली. बाटल्या आयात करायच्या आणि जशाच्या तशा श्रीमंतांना भरपूर किमतीत विकायच्या.
लोकांची मागणी अफाट होती, स्कॉटलंडमधून येणारी स्कॉच अगदीच अपुरी पडत असे. चार्लीनं आयडिया केली. न्यू जर्सीच्या कारखान्यात तयार होणारा अल्कोहोल गोळा केला. त्यात स्कॉचसारखा रंग मिसळला, स्कॉचसारखा वास आणि चव मिसळली. हा अल्कोहोल देवार, हेग, जॉनी वॉकर इत्यादी नामांकित ब्रँडच्या बाटल्यात भरला. या बाटल्याही हुबेहूब स्कॉटलंडमधल्या बाटल्यांसारख्या तयार केल्या. स्कॉच बाटलीवर असतात तशीच हुबेहूब लेबल्स त्यानं छापून घेतली. येवढंच नव्हे तर स्कॉटलंडमधून स्कॉचच्या बाटल्या भरून येणारे खोके आणि त्यातलं गवतही त्यानं हुबेहूब स्कॉटलंडसारखंच तयार केलं. अगदी स्वस्तातलं अल्कोहोल  महाग स्कॉचच्या भावात विकलं.
लोकंही पुरेसे गाढव होते.
खुद्द चार्ली एकाद्या अती श्रीमंत माणसाच्या घरी पार्टीसाठी दारूचे खोके घेऊन जायचा. पिणाऱ्यांपैकी एकादा म्हणायचा की स्कॉच खरी वाटत नाहीये. चार्ली म्हणायचा, कदाचित कमी प्रतीचा माल आला असेल, थांबा, अस्सल माल घेऊन येतो. खाली जाऊन नव्या बाटल्या आणायचा. किंवा दुसऱ्या ब्रॅँडची स्कॉच घेऊन येऊन जास्त किमतीत विकायचा. खरं म्हणजे एकच अल्कोहोल असायचा फक्त रंग आणि चव बदललेली असायची. बदलून आणलेली बाटली पिणाऱ्यांना आवडायची, ते खुष व्हायचे, जास्त पैसे द्यायचे.
स्कॉचची वहातूक, बाटल्या तयार करणं, लेबलं तयार करणं, लेबलं छापण्यासाठी छापखाने असे अनेक उद्योग चार्लीनं सुरु केले. आपली स्कॉच कोणी चोरू नये म्हणून सशस्त्र गुंड तैनात केले. दुसऱ्यांची स्कॉच लुटण्यासाठी सशस्त्र गुंडांच्या टोळ्या वापरल्या. अनेक कामगिऱ्यावर चार्ली स्वतः बंदूक घेऊन बाहेर पडत असे, प्रसंगी माणसं मारत असे.
चार्लीनं सुरवातीला स्थानिक पोलिस, स्थानिक नगरपिते यांना लाच देऊन आपल्या पदरी तैनात केलं. पण नंतर व्यवहार येवढा वाढला की एकेका पोलिस-पुढाऱ्याला सांभाळणं जड जाऊ लागलं. चार्ली दर आठवड्याला हज्जारो डॉलर मुख्य पोलिस कमिशनरकडं पोचवत असे, नंतर कमीशनर   इतर पोलिसांना पैसे वाटे. आपल्या माणसांना त्रास होऊ नये, आपल्याला त्रास देणारे कायदे होऊ नयेत, त्रास देणारे कायदे अमलात येऊ नयेत यासाठी चार्लीनं नगरपिते, सेनेटर्स, काँग्रेसमन अशी सर्व थरातली पुढारी मंडळी घाऊक प्रमाणावर विकत घेतली, कित्येकांना त्यानंच निवडून आणलं.
अमेरिकेत महामंदी आली तेव्हां  बँका कोसळल्या. बँका कोणालाही कर्जं देऊ शकत नव्हत्या. चार्लीकडं करोडो डॉलर होते. अव्वाच्या सव्वा व्याज दर लावून चार्लीनं सावकारी केली. 
चार्लीनं ड्रग्ज विकली.
चार्लीनं वेश्याव्यवसायही चालवला. 
चार्लीचं एक साम्राज्यच न्यू यॉर्कमधे उभं राहिलं.
आपण गुन्हेगारांवर कारवाई करतो असं नाटक पोलिस आणि पुढाऱ्यांना करावंसं वाटे. चार्लीला अटक होई. दोनेक तास जबानी घेतली जाई. चार्ली नोटांचं पुडकं देई. पोलिस आरोप मागं घेत, ” चुकलो, माफ करा ” म्हणत. चार्ली बाहेर येई. कित्येक वेळा पोलिस अधिकाऱ्यांना पगार वाढवून हवे असत किंवा हप्ता वाढवून हवा असे. चार्लीला अटक केल्यानं नाटक होई. चार्ली आणि पोलिस अधिकारी पोलिस ठाण्यातल्या एकाकी खोलीत बसत. बाचचित होई. दोन तासांनी पुन्हा ” निर्दोष ” चार्ली बाहेर येई.
  दारुबंदीचा कायदा चार्लीच्या मागणीवरून करण्यात आला होता, असं म्हणतात.
न्यू यॉर्कमधे इतरही टोळ्या होत्या. चार्लीला प्रतिस्पर्धी होते. मारामाऱ्या होत होत्या. चार्ली ड्रग व्यवहारात पडल्यावर त्याची अवनती झाली. ड्रगविरोधी पोलिस भ्रष्ट नव्हते. त्यांनी चार्लीवर खटले भरले. शेवटी वेश्याव्यवसायाच्या आरोपाखाली चार्लीला ५० वर्षाची शिक्षा झाली आणि देश सोडून जावं लागलं.
चार्लीचे वडील मेहनती आणि सद्वर्तनी होते. ढोर मेहनत करून ते पैसे वाचवत, कॉटखाली ठेवलेल्या बाटलीत साचवत. त्याच्या आईनं ते पैसे घेतले, त्यात कर्जाऊ रकमेची भर घातली आणि कुटुंबाला न्यू यॉर्कमधे आणलं.पुढं स्कॉचच्या बाटल्यांतून चार्लीनं पैसे मिळवले. गुडमन नावाच्या सद्वर्तनी व्यापाऱ्यानं चार्लीला सज्जनपणाचे धडे दिले. चार्लीवर परिणाम झाला नाही. गल्लीत छोटी भाईगिरी करत करत तो न्यू यॉर्कचा प्रमुख भाई, बॉस झाला. तो अमेरिकेतल्या सर्वात श्रीमंत माणसांमधे गणला गेला.
 चार्ली १९६२ साली इटालीत मरण पावला.
चार्लीच्या नाट्यमय जीवनावर १० चित्रपट झाले. काही चित्रपट त्याच्या चरित्रावर बेतलेले होते. काही चित्रपटात न्यू यॉर्कच्या भूमीगत गुन्हेगारी जीवनाचं चित्रण होतं आणि त्यात चार्ली हे एक प्रमुख पात्र होतं. चार्लीच्या जीवनावर किमान चार टीव्ही मालिका झाल्या.  आजवर त्याच्यावर किमान ३ पुस्तकं प्रसिद्ध झालीत.
१९६२ साली त्याच्या जीवनानर सिनेमा काढायचं ठरलं होतं. परंतू त्या वेळी त्याच्या टोळीतली अनेक माणसं न्यू यॉर्कच्या गुन्हेगारीत सक्रीय असल्यानं त्यांचा जीव धोक्यात आला असता. त्यामुळं १ लाख डॉलरची रॉयल्टी घेतली असूनही चार्लीनं सिनेमा काढायला परवानगी नाकारली.   
गॉशचं पुस्तक वाचतांना सतत गॉडफादर कादंबरी आणि चित्रपट डोळ्यासमोर येतो. चार्लीचं कार्यक्षेत्रंही न्यू यॉर्क. गॉशचं पुस्तक वाचत असताना गॉडफादरमधे चार्लीचंच जीवन रंगवलंय असं पदोपदी वाटत रहातं. गुन्हेगारी जगात फॅमिली असते. सिसिलीमधल्या लोकांची गुन्हेगारांची टोळी. या फॅमिलीचा प्रमुख आपल्या टोळीतल्या लोकांची काळजी घेतो. अशा अनेक टोळ्या. त्या टोळ्यांतलं युद्ध. डॉन हा सर्व टोळ्यांमधे समन्वय साधणारा सूपरभाई. या सगळ्या गोष्टी प्रस्तुत पुस्तकात दिसतात.
गुन्हेगारी जग जगाला कसं विळखा घालतं, सारं जग कसं व्यापतं ते प्रस्तुत पुस्तकात दिसतं. समाजाच्या सर्व थरातली माणसं गुन्हेगार अंकित करून ठेवतात. गुन्हेगारांना समाजात प्रतिष्ठा असते. एक वेळ अशी येते की गुन्हेगारच समाजाचे धुरीण होतात. चार्लीच्या बाबतीत ते घडलं, काही प्रमाणात गॉडफादरमधल्या डॉन कॉर्लिओनच्या बाबतीत ते घडू पहात होतं.
एक समांतर उदाहरण कोलंबियातल्या पाब्लो एस्कोबारचं. त्यानंही गल्लीतल्या भाईगिरीपासून सुरवात करून मादकद्रव्याचा जगातला सर्वात मोठा व्यापार उभा केला. त्यानं प्रचंड संपत्ती गोळा केली. सरकार, पोलिस, न्यायव्यवस्था त्याच्यासमोर नतमस्तक असे. त्याच्या विरोधात कोणी ब्र काढला तर त्याची थेट यमसदनास रवानगी. अगदी दिवसाढवळ्या, उघड आणि सर्व जनतेसमोर तो लोकांना गोळ्या घालून ठार मारत असे. अमेरिकेतल्या लोकांना मादक द्रव्यं हवी होती म्हणून एस्कोबारचा धंदा चालत होता. लोकांना दारू हवी होती म्हणून चार्ली लुसियानोचं साम्राज्य उभं राहिलं. लोकांना मादक द्रव्यं हवी होती म्हणून एस्कोबारचं साम्राज्य उभं राहिलं.
चार्ली आणि एस्कोबार, दोघानीही सरकारला वाकवलं. एस्कोबार तर कोलंबियाचा अध्यक्ष व्हायला निघाला होता.
एस्कोबारच्या जीवनावर नार्कोज ही एक भलीमोठी अनेक तासांची मालिका नेटफ्लिक्सनं तयार केली, ती गाजली. आता त्या मालिकेचा पुढला भाग नेटफ्लिक्स करणार आहे.
चार्लीचं जग न्यू यॉर्कपुरतं मर्यादित होतं. एस्कोबारनं तर सगळा देशच ताब्यात घेतला होता.
चार्ली आणि एस्कोबार. दोघांनाही आपण समाजाचं भलं करत आहोत असं वाटत असे. आपण नीतीमत्ता पाळतो असं दोघानाही ठामपणानं वाटत होतं. चार्लीचं म्हणणं की त्यानं प्रत्यक्षात एकही खून केला नाही, पण असंख्य खून घडवून आणले. एस्कोबार तर स्वतःचा लोकांना मारत असे. हे खून नैतिक होते असं दोघांचंही मत होतं. राजकारणातली माणसं काही वेगळं करत नाहीत असं त्यांचं मत होतं. 
चार्ली आणि एस्कोबार.
दोघांचा वापर  वापर राजकारणी लोकांनी केला.
 दोघांनी राजकारणी लोकांचा वापर करून घेतला.
प्रस्तुत पुस्तक, गॉडफादर ही कादंबरी, गॉडफादर सिनेमा यांची एक  शैली आहे. पात्रं आणि घटना रंगवल्या जातात. प्रवचनं,नीतीमूल्यांची चर्चा, समाजात थोर काय आणि वाईट काय, समाजानं कोणते आदर्श डोळ्यासोर ठेवावेत वगैरे कथनात येत नाहीत.

।।
पोस्टर रंगवणारे कलाकार, चित्रपट सृष्टीचा काळाआड गेलेला टप्पा

पोस्टर रंगवणारे कलाकार, चित्रपट सृष्टीचा काळाआड गेलेला टप्पा

गेल्या वर्षभरात दोन  डॉक्युमेंटरी प्रेक्षकांच्या नजरेत भरल्यात. ओरिजिनल कॉपी आणि इन सर्च ऑफ फेडिंग कॅनव्हास. 
ओरिजन कॉपी हा माहितीपट मुंबईतल्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात आणि नंतर आंतरराष्ट्रीय माहितीपट महोत्सवात सादर झाला. २०१५ साली प्रदर्शित झालेला हा माहितीपट अमेरिका, कॅनडा, जपान, जर्मनी, नेदरल्डँड्स आणि ऑस्ट्रियात भरलेल्या चित्रपट महोत्सवात सादर करण्यात आला.  इन सर्च ऑफ कॅनव्हास कोची-मुझिरी द्विवार्षिक महोत्सवात २०१४ साली प्रदर्शित झाला, त्याला २०१६ साली राष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात स्पेशल ज्युरी अवार्ड मिळालं.
‘ इन सर्च’ मधे मनोहर सिंग बिश्त यांनी डी अंबाजी, बालकृष्णन, दिवाकर करकरे, जी कांबळे, चिनप्पा इत्यादी कलाकारांची गोष्ट सांगितलीय. त्या कलाकारांची पोस्टर रंगवण्याची पद्धत, स्वतःच्या घरात त्यांचा वावर, पोस्टर आणि चित्रपट सृष्टीबद्दलचं त्यांचं म्हणणं इत्यादी गोष्टी मुलाखतींच्या रूपात या माहितीपटात मांडलेल्या आहेत. दिवाकर करकरे मुंबईचे, शिवाजी पार्कचे रहिवासी. अमिताभच्या जंजीर चित्रपटाचं पोस्टर त्यांनी तयार केलं. नाईफच्या फटकाऱ्यांनी त्यांनी अमिताभचं व्यक्तिमत्व उभं केलं. अमिताभच्या वक्तिमत्वाची  धाडसी, अॅक्शनी वैशिष्ट्यं त्यांनी  वापरलेल्या नाईफ शैलीमुळं उभं राहिलं असं करकरे मुलाखतीत सांगतात.
ओरिजिनल कॉपी आहे  रहमान या पोस्टर चित्रकाराभोवती. मुंबईतल्या आल्फ्रेड थेटरसाठी रहमान पोस्टर रंगवत असत.
दोन्ही माहितीपटात सिनेमाची महाकाय पोस्टर हातानं रंगवणारे कलाकार हा विषय आहे. 
१९६०-७० पर्यंत सिनेमाघराच्या बाहेर सिनेमाच्या पडद्याच्या आकाराची हातानं रंगवेली पोस्टर्स लावली जायची. मोठाल्या गोदामात ही पोस्टर्स रंगवली जायची. प्रचंड कॅनव्हास. त्यावर चारकोल काडीनं चित्राची आऊटलाईन काढली जायची. कधी कधी चौरसाचे तुकडे काढून त्यात तुकड्या तुकड्यात चित्र विभागलं जायचं. नंतर मुख्य कलाकार मोठाले ब्रश घेऊन चित्रं, पेंटिंग करायचा. नंतर कलाकाराचे मदतनीस चित्राचं फिनिशिंग करायचे. चित्र तयार व्हायला आणि वाळायला बरेच दिवस लागायचे. चित्र वाळलं की ते सिनेमाघराच्या बाहेर उंचावर नेऊन बांधलं जायचं.
सिनेमा तयार होत आला की पोस्टरची तयारी सुरु व्हायची.
मुंबईत गिरगावात इंपेरियल सिनेमा आजही आहे. बैठी इमारत. कंपाऊंड. कंपाऊंडच्या बाहेरच्या बाजूला प्रचंड स्पेसमधे पहिल्या मजल्याच्या उंचीवर पोस्टर लावली जायची. उडन खटोला नावाचा सिनेमा आला होता. त्यात एक उडता रथ होता. त्या रथाचं पोस्टर तयार करण्यात आलं होतं. ते पोस्टर पहायला अलोट गर्दी होत असे. गिरगाव चौपाटीजवळच ऑपेरा हाऊस हे सिनेमाघर आहे. ऑपेरा हाऊसला मोकळं मैदान आणि मैदानाच्या भिंतींच्यावर भरपूर मोकळी जागा. तिथं अनेक पोस्टर लावली जायची. ती पहायला माणसं गर्दी करत.
या पोस्टरची स्वतंत्र वैशिष्ट्यं होती. त्यात चित्रकला तर होतीच. सैगल पासून अमिताभ बच्चनपर्यंत; दिलीप कुमार, राजकपूर, देवानंद. कलाकारांची शारीरीक आणि पडद्यावर दिसणारी व्यक्तिमत्वं या पोस्टरमधे ठळकपणे दिसायची. ती चित्रं म्हणजे पोर्ट्रेट्स असत. कुठल्याही चांगल्या पोर्ट्रेटमधे असलेले गुण या पोस्टरमधे असत. परंतू छोट्या कॅनव्हासवर होणाऱ्या पेंटिंगपेक्षा ही पोस्टर मुळातच वेगळी असत. यांचा आकार महाकाय असे. पोस्टरपासून पंचवीस तीस फुटापेक्षा जास्त अंतरावरून ती पहायची असत. 
अंतर हा एक मोठा मुद्दा असतो. एकादं चित्र जवळून पाहिलं की रंगलेपनातले पदर, फटके इत्यादी दिसतात, रंगलेपनाची पद्धत दिसते. परंतू चित्र समजतं ते काही अंतरावरून. अंतरावरून चित्रं कसं दिसेल त्याचा अंदाज घेऊन चित्रकारानं ते जवळून काढायचं. पंचवीस तीस फुटावरून चित्र कसं दिसेल त्याची कल्पना करायची आणि  दोन तीन फुटावरून चित्र रंगवायचं हे एक स्वतंत्र कसब आहे.  
दोन्ही माहितीपटातून   दृष्टीआड गेलेलं जग समोर येतं. नव्या जमान्यात  पोस्टर कंप्यूटरवर तयार होतात, डिजिटल पद्धतीनं छापली जातात, फ्लेक्सवर. सिनेमाची पोस्टर असोत की सेलफोनची जाहिरात असो, हातानं कॅनव्हासवर चित्रं काढली जात नाहीत. आताची पोष्टर लाकडी फ्रेमवर ठोकली जात नाहीत, ती स्टीलच्या फ्रेमवर ताणली जातात. 
तंत्रज्ञान बदललं. कंप्यूटरचा वापर आला. चित्रं कंप्यूटरच्या पडद्यावर तयार केली जातात. फोटो किवा चित्रावर संस्कार करणारे अनेक सॉफ्टवेअर आता वापरले जातात. चित्रात वाट्टेल ते इफेक्ट आणणं शक्य झालंय, कंप्युटर ते करतो, ती खटपट माणसाला करावी लागत नाही.  
हातानं पोस्टर रंगवणं ही एक कला होती आणि कंप्युटरवर चित्रं काढणं हीही एक कला आहे. दोन्ही कलांमधे कल्पनाशक्ती, कौशल्य, मेहनत, प्रतिभा  या गोष्टी येतात. ब्रश जाऊन माऊस आला. रंगाची ट्यूब आणि डबा जाऊन कंप्यूटरनं तयार केलेल्या रंगाच्या छटा आल्या. हातानं रंगवणाऱ्यांना कंप्यूटर जमत नाही, कंप्यूटरवाल्यानं हातानं चित्रं काढायला आवडत नाही. 
हातानं भलेमोठे कॅनव्हास रंगवण्याचं तंत्र, ती प्रक्रिया पार पडते त्या ठिकाणची पैस आणि वातावरण, त्यात गुंतलेली माणसं, तो काळ या गोष्टी चित्रपट संस्कृतीचा एक भाग आहेत. चित्रपट संस्कृती त्या टप्प्यातून गेली आणि आताच्या टप्प्यावर पोचली.  हातानं पोस्टर रंगवणं या पर्वाला ऐतिहासिक महत्व आहे. तो एक वारसा आहे. वरील दोन्ही माहितीपटांनी तो वारसा आजच्या रसिकांसमोर ठेवलाय, कायमसाठी डॉक्युमेंट केलाय. संस्कृती आणि चित्रपटाच्या अभ्यासाची साधनं या माहितीपट निर्मात्यांनी तयार करून ठेवली आहेत.
 ओरिजिनल कॉपीमधे आहेत रहमान हे मुंबईच्या आल्फ्रेड टॉकीजसाठी पोस्टर तयार करणारे चित्रकार. माहितीपटाच्या सुरवातीला ते कॅमेऱ्याकडं  ‘ सुरु करू? ‘ असा प्रश्न विचारून स्वतःबद्दल बोलायला सुरवात करतात. त्यांच्या या प्रश्नानं लक्षात येतं की हा एक माहितीपट आहे आणि रहमान मुलाखत देत आहेत. 
रहमान यांच्या उमेदीच्या काळात  धंदा-व्यवसाय-नोकरी बापाकडून मुलाकडं जात असे. रहमान यांचे वडीलही  पोस्टर रंगवत. रहमान सांगतात की ते एक पेंटर होते, एक चित्रकार होते. रहमान यांची खंत आहे ‘ आपण पोस्टर रंगवणारे रंगारी झालो, वडिलांसारखेच चित्रकार होऊ शकलो नाही ‘. 
दिद्गर्शक चित्रपटचा निर्माता असतो. नट नट्या पडद्यावर कशा दिसतील ते दिद्गर्शक ठरवतो.  परंतू पोस्टरवर ती माणसं कशी दिसावीत ते  पोस्टर कलाकार, रहमान ठरवतात. मधुमती असो, आन असो किंवा अमिताभचा सिनेमा असो. दिलीप कुमार आणि अमिताभ लोकांना कसे दिसावेत ते रहमान ठरवतात. एक पोस्टर पाहूनही जनतेला सिनेमा कसा आहे ते कळलं पाहिजे याची दक्षता पोस्टर कलाकार घेतात. सिनेमा मारधाड आहे की भावनाप्रधान आहे ते लोकांना पोस्टर पाहून कळतं.   कित्येक सिनेमे आतून बंडल असत पण रहमाननी तयार केलेल्या पोस्टरमुळं सिनेमा पहायलाच हवं असं लोकांना वाटे.   पोस्टर पाहून लोक असा सिनेमा पहायला जात आणि सिनेमा पाहून बाहेर पडतांना शिव्या देत, पैसे वसूल झाले नाहीत असं म्हणत. रहमान म्हणतात की आपलं काम लोकांना आकर्षिक करण्याचं असल्यानं ते आपण प्रामाणिकपणे करतो. सिनेमा बंडल असेल तर त्याला आपला इलाज नाही. 
पोस्टर तयार करण्यापूर्वी थेटराचे मॅनेजर आणि मालक दोघांशीही चर्चा होते. ही माणसं कलाक्षेत्रातली नसतात.  त्यांची पोस्टर कसं असावं याबद्दल मतं असतात. ती मतं ते रहमानसमोर मांडतात. रहमान आपल्याच मतानुसार पोस्टर तयार करतात.
पोस्टर तयार करण्यापासून ते टांगण्यापर्यंतची सर्व प्रक्रिया माहिती पटात दिसते
तंत्र माहितीपटाचं असलं तरी हा दीड तासाचा माहितीपट फीचर फिल्मसारखा होत जातो. त्यात अनेक व्यक्तिमत्व आहेत, त्यांच्या स्वतंत्र कथा आहेत. मुंबई शहर या माहितीपटात येतं. आल्फ्रेड थेटर हेच एक व्यक्तिमत्व आहे,  थेटरचे मालक आणि मालकीण बाई या स्वतंत्र कॅरॅक्टर्स आहेत.
 रहमान यांचे सहकारी माहिती पटात येतात. आल्फ्रेड थेटर येतं. त्या थेटरात सिनेमा पहाताना सिगरेट ओढणारी माणसं दिसतात, थेटरात जाणारं मांजर दिसतं. थेटरात झोपलेली माणसं दिसतात. सिनेमा संपल्यानंतर थेटर साफ करणारे कर्मचारी दिसतात. मध्यंतरात खायच्या वस्तू विकणारे विक्रेते दिसतात,  विक्रेते वस्तू कशा विकत आणतात ते दिसतं, त्यांची हिशोबाची भांडणं दिसतात.
आल्फ्रेड थेटराचा जन्मापासूनचा इतिहास माहितीपटात उलगडत जातो. थेटर कसं चालतं ते मॅनेजर आपल्याला सांगतो. जुनं थेटर, जुनं तंत्रज्ञान त्यामुळं थेटर नीट चालत नाही. तरीही थेटरचे मालक थेटर बंद करत नाहीत.  थेटरात काम करणाऱ्या माणसांना जगवायचं आहे असं त्यांना वाटत असतं. तोटा सहन करून मालक थेटर चालवतात. 
हा चित्रपट मुंबईत महोत्सवात दाखवला गेला तेव्हां थेटरात निवडक माणसं होती. महोत्सव प्रामुख्यानं फीचर फिल्मचा असल्यानं माहितीपट पहावा असं अनेकांना वाटलं नाही. 
पट दाखवला तेव्हां चित्रपटाचा दिग्दर्शक, चित्रपटातली पात्रं, संकलक इत्यादी कलाकार हजर होते. माहितीपट पहाताना  रहमान हा माणूस खराखुरा माणूस आहे, व्यावसायिक नट नाहीये असं मुळीच वाटत नव्हतं. रहमान यांचा माहितीपटातला वावर इतका सहज आणि कॅमेरास्नेही होता की माहितीपट माहितीपट न रहाता फीचरपट झाला होता. माहितीपटात पोस्टर काढताना मदत करणारा एक सिंगल फसली मुलगा भारी होता. कसलेल्या नटासारखा दिसत होता. तो सिंगल फसली आणि रहमान माहितीपटाच्या प्रदर्शनाच्या वेळी थेटरात उपस्थित होते.
उरस्थित प्रेक्षकांपैकी काहींनी माहितीपट संपल्यानंतर  रेहमान आणि सिंगल फसलीला कडकडून मिठी मारली. 
।।
इन सर्च ऑफ फेडिंग कॅनव्हास.  दिद्गर्शक : रीटा हेमराजानी..
ओरिजनल कॉपी. दिद्गर्शक : Heinzen-Ziob & Georg Heinzen