Browsed by
Month: July 2016

मॅक्समुल्लर ते वेलचेरू नारायण राव. भारतीय प्राचीन साहित्याची भाषांतरं.

मॅक्समुल्लर ते वेलचेरू नारायण राव. भारतीय प्राचीन साहित्याची भाषांतरं.

मॅक्समुल्लर ते वेलचेरू नारायण राव
भारतीय प्राचीन साहित्याची भाषांतरं
भारतात आल्यानंतर ब्रिटिशांनी भारतीय साहित्याच्या भाषांतराला सुरवात केली. भाषेचा इतिहास आणि भाषेची रचना या शास्त्राचा अभ्यासक विल्यम जोन्सनं १७९४ मधे मनुस्मृतीचं इंग्रजीत भाषांतर केलं. त्यानंतर मॅक्समुल्लरनं the sacred books of the east या मालिकेत भारतीय ग्रंथांचं भाषांतर प्रकाशित करायला सुरवात केली. त्याची ५० भाषांतरं प्रसिद्ध झाली. त्यातली ३८ भाषांतरं संस्कृत ग्रंथांची आहेत. 
मॅक्समुल्लरनं ४९ ग्रंथांची सूची लिहिली. सूची लिहिणं हा प्रकार त्या काळात प्रचलीत नव्हता. मॅक्समुल्लरनं संपादक प्रकाशक विंटरनिट्झकडं सूची ग्रंथ सोपवला. विंटरनिट्झनं तो प्रकाशित करायला नकार दिला. त्याचं म्हणणं होतं की सूची देणं योग्य नाही. वाचकानं संपूर्ण ग्रंथ वाचावा आणि स्वतः  पुस्तकात कुठं काय आहे त्याची नोंद ठेवावी. मॅक्समुल्लरचं म्हणणं की सूचीमुळं अभ्यासकाला मदत होते. वाद झाला. शेवटी मॅक्समुल्लरनं विंटरनिट्झला पटवलं. सूचीपुस्तकात ७० हजार नोंदी होत्या. प्रकाशकानं हिशोब मांडला, दोनेक वर्षात सूचीपुस्तक तयार होईल. पण नोंदी कंपोज करता करता त्याच्या नाकी नऊ आले. सूची पुस्तक प्रकाशित व्हायला १६ वर्षं लागली. सूची १९१० मधे प्रसिद्ध झाली.
 मॅक्समुल्लर नंतर जर्मन, फ्रेंच आणि डच अभ्यासकांनी भारतीय ग्रंथांची त्यांच्या त्यांच्या  भाषेत भाषांतरं केली. सर्व माणसांचा हेतू होता पूर्वेकडील प्रदेश समजून घेण्याचा. उत्सूकता. अठराव्या शतकाच्या आधी भारत आणि बाकीचं जग यात संपर्क जरूर होता. व्यापार चालत असे. परदेशी प्रवासी भारतात येत आणि काही भारतीय मंडळी (मुख्यतः व्यापारी) परदेशात जात. भारतावर राज्य करणाऱ्या परदेशी मंडळींनी पाठवलेल्या नोंदीमुळं भारताबाहेरच्या जगाला,  पश्चिमेतल्या देशांना,  भारताबद्दल काहीशी माहिती होती. परंतू त्यांना भारतातील  साहित्याची, धर्मग्रंथाची दीर्घ परंपरा  माहित नव्हती. फ्रेंच, डच, ब्रिटीशांनी भारतात पाय रोवण्याचा प्रयत्न केला तिथून भारतीय साहित्याबद्दची माहिती जगात पोचू लागली. भारतविद्या (इंडॉलॉजी) अशी एक ज्ञानशाखाच त्या नादात विकसित झाली. भारतातले धर्म, भाषा आणि संस्कृतीचा अभ्यास भारत विद्या या शाखेत जोन्स- मॅक्समुल्लरपासून सुरु झाला.
जोन्स मॅक्समुल्लर यांच्या नंतर भाषा आणि धर्माच्या अभ्यासाला अनेक वळणं आली. एकूणच ज्ञानशास्त्रामधेही नवनवे विचार आले. एडवर्ड सैद या माणसानं पुर्वदेशशास्त्र (ओरिएंटलिझम) म्हणजे काय असा प्रश्न उपस्थित केला. पश्चिमेकडले लोक आपली पश्चिमी सस्कृती कशी थोर आहे ते दाखवण्याकरता पूर्वेकडलं साहित्य आणि संस्कृती अभ्यासतात असा आरोप सैद यांनी केला. भारतातल्या काहींचं म्हणणं आहे की हिंदू-भारतीय-संस्कृतीला बदनाम करम्यासाठी भारतीय साहित्याची भाषांतरं होतात, त्यावर समीक्षा केली जाते.
  सगळेच अभ्यासक आणि भाषांतरकार  राजकारणी होते असं नाही म्हणता येणार. जर्मनांना तर राज्य करायचं नव्हतं. मग जर्मन विचारवंतांनी भारतीय ग्रंथांची भाषांतरं कां केली? अभ्यासकांना आणि ज्ञानी माणसांना जग समजून घ्यायचं असतं हे नाकारता येत नाही.  अगदी अलिकडंच स्टेफानी जेमिसन आणि जोएल ब्रेरटन यांनी संपूर्ण ऋग्वेदाचं भाषांतर प्रसिद्ध केलं आहे. आजवरच्या भाषांतरांमधलं ते सर्वात परिपूर्ण आणि योग्य भाषांतर आहे असं अभ्यासक म्हणतात.
मॅक्समुल्लरनंतर Emile Senart नं उपनिषदांचं भाषांतर १९३० मधे प्रसिद्ध केलं. मूळ संस्कृत डाव्या पानावर आणि इंग्रजी भाषांतर समोरच्या पानावर. मूळ संस्कृत भाषेतला मजकूर वाचकांसमोर ठेवण्याची प्रथा तिथं सुरु झाली. १९११ साली Loeb Classical Library या पुस्तक मालिकेची सुरवात झाली. ग्रीक आणि लॅटिन अभिजात साहित्य या मालिकेत प्रसिद्ध झालं. हार्वर्ड विश्वविद्यालयानं ती प्रसिद्ध केली. २०११ साली या मालिकेला शंभर वर्ष पूर्ण झाली. जॉन क्ले या माणसानं ठरवलं की त्याच आकाराची, त्याच रंगाची, त्याच रीतीनं कंपोज केलेली संस्कृत साहित्याची मालिका करायची. या ब्रिटीश माणसानं पूर्वेकडल्या देशांत व्यापार करून अमाप संपत्ती मिळवली होती. पूर्वेकडल्या संस्कृतीबद्दल त्याला आदर होता. त्यानं भारतीय अभिजात साहित्य ‘ क्ले संस्कृत साहित्य मालिका ‘ या रुपात प्रकाशित केलं. क्लेच्या डोळ्यासमोर Loeb Classical Library चा आदर्श होता. २००५ ते २००९ या काळात क्लेनं ५६ पुस्तकं प्रसिद्ध केली. संस्कृत मजकूर आणि त्याचं इंग्रजी भाषांतर. न्यू यॉर्क युनिव्हर्सिटी प्रेसनं ही पुस्तकं संपादित करून प्रकाशित केली.
नंतर रोहन नारायण मुर्ती यांनी अभिजात साहित्यात उतरायचं ठरवलं. त्यांनी दिलेल्या देणगीतून आता Murthy Classical Library of India सिद्ध होत आहे. कोलंबिया विश्वशाळेतले भारतविद्या अभ्यासक शेल्डन पोलॉक ही मालिका संपादित करत आहेत. या मालिकेचं वैशिष्ट्यं म्हणजे  बांगला, कन्नड, मराठी, पाली, पंजाबी, सिंधी, तामिळ, तेलुगू, उर्दू या भाषातलं साहित्य या मालिकेत प्रसिद्ध होतंय.
बल्लेशा यांची सुफी गाणी, अकबराचा इतिहास, सुरदासाच्या कविता, तुलसी रामायण,सहाव्या शतकातील कवि भैरवी याची किराट आणि अर्जुन  महाकाव्यं ही पुस्तकं आतापर्यंत प्रसिद्ध झाली आहेत.
प्रसिद्ध झालेलं एक पुस्तक आहे अल्लासानी पेद्दना यांनी लिहिलेलं महाकाव्य. हे काव्य मनुस्मृतीवर आधारेलं आहे. तेलुगूत लिहिलेल्या मनुच्या गोष्टीचं इंग्रजीत भाषांतर. डावीकडं तेलुगू लिपीतला मजकूर आणि उजवीकडं त्याचं भाषांतर. वेलचेरू नारायण राव आणि डेविड शुलमन यांनी हे भाषांतर केलं आहे.
थेरीगाथा या बौद्ध भिक्षुणीच्या कविता संग्रहाचं चार्लस हेलिसे यांनी केलेलं इंग्रजी भाषांतर  मुर्ती अभिजात मालिकेनं प्रसिद्ध केलं आहे. बुद्धांनी स्त्रियांना समान हक्क दिले, पुरुषाच्या बरोबरीचं मानलं.  भिक्षुणी संघ स्थापन केला. स्त्रिया प्रथमच चूल, मूल आणि संसारातून मुक्त झाल्या. ऊच्च ब्राह्मण स्त्रिया बौद्ध झाल्या, वेश्या बौद्ध झाल्या. नाना थरातून आलेल्या स्त्रियांनी  मुक्तीचा आनंद आणि अनुभव  पाली भाषेत कविता करून व्यक्त केला. थेरी म्हणजे सीनियर. ज्येष्ठ भिक्षुणींनी लिहिलेल्या कविता, थेरीगाथा. स्त्रियांनी केलेल्या जगातल्या पहिल्या कविता असा मान थेरीगाथाला दिला जातो. १८९९ मधे कार्ल न्युमन यांनी थेरीगाथाचं जर्मन भाषांतर प्रसिद्ध केलं होतं.
थेरीगाथातल्या एका कवितेचं जर्मनमधून इंग्रजीत झालेलं भाषांतर असं- बुद्ध सांगताहेत 
And now, nun, sleep well,
           wrapped in simple veils:
           dried up for you is the impulse of desire
           like dried herb in an earthen vase
हीच कविता हेलिसनं अशी अनुवादली आहे-
     So sleep well, covered with cloth you have made,
                your passion for sex shriveled away
                like a herb dried up in a pot.
एकीकडं बौद्ध झालेल्या स्त्रिया शरीर वगैरे भानगडीतून सुटत आहेत तर दुसरीकडं पेद्दनाच्या मनुच्या गोष्टीमधे विरुतिनी ही अप्सरा आपलं अमरत्व सोडून पृथ्वीवरच्या मर्त्य जीवनातला आनंद घ्यायला आसुसली आहे. घाम येणं यासारखी एक अगदी मानवी भावना तिला अनुभवायची आहे. पेद्दनाच्या कवितेतल्या तेलुगु ओळींचं डेविड शुलननं केलेलं भाषांतर असं-
Fluttering glances healed
her inability to blink, and for the first time
she was sweating. Even her surpassing
understanding was healed by the new
confusion of desire. Like the beetle that,
from concentrating on the bee, becomes
a bee, by taking in that human being
she achieved humanity
with her own body.
भाषांतरकाराच्या समजुती, कौशल्य, काळाच्या ओघात मिळणारी नवी माहिती यामुळं भाषांतरं कशी बदलतात, सिद्ध होतात याचं प्रत्यंतर वरील भाषांतरांतून येतं.
।।

ट्रंप, क्लिंटन. बहुसंख्य जनतेला आपुलकी न वाटणारे उमेदवार

ट्रंप, क्लिंटन. बहुसंख्य जनतेला आपुलकी न वाटणारे उमेदवार

DONALD TRUMP
A Biography of the Mogul Turned Presidential Canidate.
BENJAMIN SOUTHERLAND.
||
A Woman In Charge:
The Life of Hillary Rodham Clinton
Carl Bernstein
।।।
२०१६ची अमेरिकन अध्यक्षपदाची निवडणूक अनेक अर्थांनी ऐतिहासिक आहे. एक स्त्री पहिल्या प्रथम उमेदवार झाली आहे. १८६० सालच्या यादवीनंतर पुन्हा एकदा अमेरिका हा देश कोणासाठी आहे असा प्रश्न उफाळून आला आहे. सांस्कृतीक-सामाजिक प्रश्न ऐरणीवर आले आहेत. लॅटिनो आणि काळे मिळून २०५० मधे अमेरिकेत बहुसंख्य होणार आहेत. तरीही त्याना अमेरिकेत स्थान आहे की नाही असा प्रश्न ऐरणीवर आहे. अमेरिकेत रुजलेली भांडवलशाही अर्थव्यवस्थेची मुल्यं पुन्हा गदगदा हलवली जात आहेत. देश ढवळून निघाला आहे.   डोनाल्ड ट्रंप आणि बर्नी सँडर्स हे पक्षांचे इच्छुक  प्रतिनिधीही जवळपास स्वतंत्रपणे निवडणुकीच्या मैदानात उतरल्यानं अमेरिकेतील पक्ष पद्धतीवरची चर्चा झडली आहे.
अमेरिकन राज्यव्यवस्थेत प्रेसिडेंट स्वतंत्रपणे निवडून येतो आणि संसद स्वतंत्रपणे तयार होते. देशाची धोरण सामान्यतः अमेरिकन अध्यक्ष ठरवतो परंतू ती धोरणं मान्य करणं, त्या धोरणावर आधारित प्रत्यक्ष कार्यक्रम मान्य करणं ही जबाबदारी संसदेवर असते. अध्यक्ष दिशा देतो, अमल करण्याची जबाबदारी संसदेवर असते. अध्यक्ष आणि संसद मिळून सरकार चालवतात. अध्यक्षानं स्वतः नेमलेलं मंत्रीमंडळ असतं. अर्थमंत्री, परदेश मंत्री, संरक्षण मंत्री वगैरे. हे मंत्री लोकांनी निवडलेले नसतात, त्यांची नेमणूक अध्यक्ष स्वतंत्रपणे, स्वतःच्या मर्जीनुसार करतो.  मंत्री आणि अध्यक्षांचे कार्यक्रम, धोरणात्मक निर्णय, अंदाजपत्रकं इत्यादी सगळ्या गोष्टी संसदेचं शिक्का मोर्तब झाल्यानंतरच अमलात येतात. ओबामा यांनी मांडलेलं देशाचं बजेट संसदेनं अमान्य केलं आणि देशाचा कारभार काही दिवस बंद झाला होता, सरकारी नोकरांचे पगारही बंद झाले होते. ओबामा यांना मिनतवारी करून, राजकीय कौशल्य वापरून बजेट कसं बसं पास करून घेतल्यानंतर सरकार काम करू लागलं. ओबामा केअर हा आरोग्य विम्याच्या कार्यक्रमही संसदेनं अडवून ठेवला.
 माध्यमं आणि जनतेनं  चारित्र्याची आणि कार्यक्षमतेची चिरफाड करून बुश यांना निवडून दिलं. बुश इराकवर आक्रमण करतील, हज्जारो माणसं मारतील, अब्जावधी डॉलरचा चुराडा करतील असं कोणाला वाटलं होतं? तो माणूस इतका हेकटपणा करेल असं कोणाला वाटलं होतं? संसद, न्याय व्यवस्था, जागरूक माध्यमं असूनही बुशनी जगाचं आणि अमेरिकेचं अपरिमित नुकसान केलं. एकाद्या अध्यक्ष किती धोकादायक असू शकतो याचं बुश हे उदाहरण आहे.
२०१६ च्या निवडणुकीत डोनाल्ड ट्रंप याची उमेदवारी जाहीर झालीय. जून १५ मधे आपली उमेदवारी जाहीर करतांना ट्रंप म्हणाले ‘मेक्सिकन सरकार बलात्कारी, गुन्हेगार, ड्रगचा व्यवहार करणाऱ्यांना  अमेरिकेत पाठवतं. आपण अध्यक्ष झालो तर मेक्सिको आणि अमेरिकेत शेकडो मैल लांबीची भिंत उभारू असं ट्रंप म्हणाले. अमेरिकेत रहाणाऱ्या बेकायदेशीर, कायदेशीर परदेशी लोकांना (मेक्सिकन, लॅटिनो) हाकलून देऊ असंही ते म्हणाले. मुसलमानांना या देशात घेतलं जाणार नाही असंही ते म्हणाले. पत्रकार घाणेरडे असतात, आपण माध्यमांवर बंदी घालू असंही ते म्हणाले. स्त्रियांना तर ते माणूस मानायलाही तयार नाहीत. बाप रे. त्यांची एकेक विधानं विचारात घेतली तर थरकाप उडतो. खुद्द त्यांच्याच पक्षातले अनेक नेते त्यांच्या विरोधात आहेत, त्यांना मतदान करणार नाही म्हणतात. तरीही  जनतेत त्यांना खूप पाठिंबा मिळतोय. ट्रंप हे एक कोडंच आहे.
सदरलँड यांची प्रस्तुत छोटी पुस्तिका डोनाल्ड ट्रंप यांच्या चरित्रावर बऱ्यापैकी प्रकाश टाकते. डोनाल्ड ट्रंप यांचे आजोबा जर्मन. ते अमेरिकेत आले. प्रामुख्यानं जुगार, वेश्याव्यवसाय, दारूसेवन यांना प्राधान्य देणारा हॉटेल व्यवसाय त्यांनी केला. कायद्यानं बडगा उभारल्यावर ते जर्मनीत परतले. तिथं कायद्यानं फटके घातल्यावर ते पुन्हा अमेरिकेत परतले. ट्रंप यांचे वडील बांधकाम, रियल एस्टेट व्यवसायात स्थिरावले. त्यांनी भरपूर संपत्ती मिळवली. त्यांनीही काही प्रमाणात गैरव्यवहार केले. डोनाल्ड ट्रंप वडिलांच्याच व्यवसायात शिरले. राजकारणी लोकांशी संपर्क ठेवून, कायदे आपल्या दिशेनं वाकवून, आक्षेपार्ह पद्धतीनं डोनाल्ड ट्रंप यांनी आपलं आर्थिक साम्राज्य उभं केलं. १९८८ पासूनच त्यांनी परिघावर राहून राजकीय मतं प्रदर्शित करायला सुरवात केली. १९९० मधे, २००० साली, २००१२ मधे ते निवडणुकीत उतरले. रिफॉर्म पक्ष नावाच्या पक्षाच्या वतीनं त्यांनी निवडणूक लढवली. रिपब्लिकन पक्षातले नाराज गट आणि अपक्ष लोकांचा त्यांना पाठिंबा होता. 
सदरलॅंड यांनी ट्रंप यांच्या आर्थिक उलाढालींचा धावता आढावा घेतला आहे. पुस्तिका छोटी ठेवण्यासाठी  ट्रंप यांच्या आक्षेपार्ह उद्योगांचे तपशील लेखकानं मांडले नाहीत. अलीकडंच ट्रंप यांनी स्थापन केलेल्या विद्यापीठाची चर्चा सुरु झाली आहे, एक खटलाही ट्रंप यांच्यावर गुदरण्यात आलेला आहे. नागरिकांनी रियल एस्टेट खरेदी करावी यासाठी दबाव कसा आणावा, त्यांना कशा शेंड्या लावाव्यात याचं शिक्षण विद्यापीठ देणार होतं.खूप पैसे विद्यार्थ्यांकडून उकळण्यात येणार होते. न्यू यॉर्कमधे, अटलांटा आणि व्हेगसमधे जमीन खरेदी करताना, जमिनीचा विकास करत असताना ट्रंप यांनी सरकारवर दबाव आणले, भ्रष्टाचार केले. या उद्योगांचे उल्लेख पुस्तिकेत आहेत, तपशील नाहीत. आजवर हे तपशील कोणी बाहेर काढलेले नाहीत. या तोंडाळ माणसाच्या नादी लागायला माध्यमं तयार नसावीत. परंतू आता प्रचार मोहिम सुरु झाल्यावर तपशील बाहेर येण्याची शक्यता आहे.
ट्रंप हा माणूस उथळ आहे. त्यांच्याजवळ कोणताही विचार नाही. त्यांचे पैसे मिळवणं दांडगाईचं, गैरव्यवहाराचं आहे.कौटुंबिक जीवनातही ते दांडगाई करतात या गोष्टी लेखकानं ठळकपणानं मांडल्या आहेत.
ट्रंप हा प्रसिद्धीलोलूप माणूस आहे, तो जे काही करतो ते केवळ प्रसिद्धीसाठी. अध्यक्ष होऊन अमेरिकेचं किंवा जगाचं भल करण्याचा विचार किंवा कार्यक्रम त्यांच्याजवळ नाही, ते केवळ प्रसिद्धी मिळवण्यासाठी अध्यक्ष होऊ पहात आहेत हा मुद्दा लेखकानं बऱ्याच तपशीलात मांडला आहे. दादागिरी, वरच्या पट्टीत सतत खोटं बोलून समोरच्या माणसाला हैराण करणं, साऱ्या जगाला कमी लेखणं ही ट्रंप यांची वैशिष्ट्यं लेखकानं या पुस्तकात टिपली आहेत.
सदरलँड यांची पुस्तिका वाचल्यानंतर या माणसाला मतदान करू नये असं नागरिकांना वाटू शकेल. ट्रंप यानी लिहिलेली आणि ट्रंप यांच्यावर लिहिलेली डझनभर पुस्तकं आता बाजारात आली आहेत.
डेमॉक्रॅटिक पक्षाच्या उमेदवार हिलरी क्लिंटन १९७५ पासून राजकारणात आहेत. पती बिल क्लिंटन अरकन्सास राज्याचे गव्हर्नर होते. त्यानंतर आठ वर्षं ते अमेरिकेचे अध्यक्ष होते. या काळात हिलरी पतीच्या कारभारात सक्रीय भाग घेत होत्या. २००१ साली स्वतः हिलरी न्यू यॉर्कमधून सेनेटर झाल्या. सेनेटच्या परदेश धोरण विभाग, संरक्षण विभाग, राष्ट्रीय सुरक्षा या विषयांशी संबंधित कमिट्यांवर त्या सक्रीय होत्या. या कामात त्या इराकमधे जाऊन आल्या. २००८ मधे त्यांनी बराक ओबामांचे प्रतिस्पर्धी म्हणून निवडणूक लढवली. नंतर २००९ ते २०१३ त्या अमेरिकेच्या परदेशमंत्री (सेक्रेटरी ऑफ स्टेट) होत्या. अध्यक्षपदाची निवडणुक लढवण्यासाठी त्यानी ते पद सोडलं आणि २०१५ च्या जूनमधे त्यांनी निवडणुकीच्या रिंगणात उडी घेतली. कॉलेजात असल्यापासून त्या राजकारणात, निवडणूक मोहिमांत सक्रीय होत्या. 
हिलरी क्लिंटन यांच्या प्रदीर्घ राजकीय कारकीर्दीचं आणि त्यांच्या व्यक्तिगत जीवनाचं चित्र कार्ल बर्नस्टिन यांनी प्रस्तुत पुस्तकात चितारलं आहे. बर्नस्टिन हे वुडवर्ड यांचे वॉशिंगटन पोस्टमधले सहकारी. दोघांनी मिळून वॉटरगेट प्रकरण उघडकीस आणलं. बर्नस्टीन व्हाईट हाऊसचे बातमीदार होते. त्या नात्यानं त्यांनी बिल क्लिंटन आणि हिलरी क्लिंटन यांना खूप जवळून पाहिलं आहे. सातेक वर्ष मेहनत करून, अडीचेकेशे मुलाखती घेऊन बर्नस्टिन यांनी हे पुस्तक उभं केलं आहे.
हिलरींचं बालपण त्रासाचं होतं. त्यांचे वडील चमत्कारिक होते. कुटुंबियांना जाम त्रास द्यायचे. हिलरींच्या आईनं मुलांना वाढवलं, संकटांवर मात करायला शिकवलं. हिलरींचे वडील रीपब्लिकन होते, कम्युनिष्ट विरोधी होते. साठीच्या उत्तरार्धातल्या अस्वस्थ काळात हिलरी वाढल्या. वियेतनाम युद्ध विरोध, वर्णद्वेशी प्रवृत्तींना विरोध, स्त्री स्वातंत्र्य, समलिंगी संबंधाना मान्यता हे त्या काळातले गाजलेले मुद्दे हिलरींच्या घडणीचा भाग झाले. 
हिलरी महत्वाकांक्षी आणि मेहनती होत्या. उंटावरून शेळ्या हाकण्यापेक्षा तळात प्रत्यक्षात काम करण्याकडं त्यांचा कल होता. प्रश्नांचा अभ्यास त्या करीत आणि त्याच बरोबर मतदार संघात मतदान पत्रिका वाटणं, पोस्टर्स लावणं, मतदार याद्या दुरुस्त करणं अशी तळातली कामंही त्या करत. आपण कधी तरी देशाचे अध्यक्ष होणार अशी खूणगाठ त्यांनी बांधली होती.  अधिक हुशार, चलाख,  बिल क्लिंटन आधी अध्यक्ष झाल्यानं हिलरींचं अध्यक्ष होणं राहून गेलं. २००० मधे बिल यांची कारकीर्द संपल्यापासून हिलरी नेम धरून होत्या आणि २०१६ साली त्या मैदानात उतरल्या.
बर्नस्टिन यांचं चरित्र सरळधोपट आहे, जणू काही हिलरीना विचारून, त्यांनी सांगितल्याप्रमाणंच लिहिलंय असं वाटतं.   पती गव्हर्नर असताना आणि अध्यक्षपदाच्या आठ वर्षाच्या काळातलं हिलरींचं वागणं वादग्रस्त आहे. राष्ट्रपतीच्या पत्नीला  अधिकार नसतात. पण पत्नी असल्यानं प्रभाव मात्र पडू शकतो.    एलेनॉर रूझवेल्ट यांची  पती अध्यक्ष रूझवेल्ट यांच्या राज्यकारभारात फार ढवळाढवळ असे. हिलरींनी व्हाईट हाऊसमधे खूप दादागिरी केली. मंत्री, सल्लागार, अधिकारी इत्यादी लोकांना त्या फोन करून हुकूम सोडत. व्हाईट हाऊसमधील प्रवासी विभागातल्या जुन्या कर्मचाऱ्यांवर आरोप करून हिलरींनी त्यांना तडकाफडकी हाकलून दिलं. हिलरी आपल्या बगलबच्च्यांना, त्यांना पैसे देणाऱ्या लोकांना  प्रशासनात घुसवतात. निवडणुकीसाठी आणि आपलं राजकीय गाडं सुरळीत चालावं यासाठी नाना वाटांनी त्यांनी पैसे गोळा केले. या गष्टी बर्नस्टीन माहीत होत्या, पण या पुस्तकात आलेल्या नाहीत. परंतू या साऱ्या गोष्टी बर्नस्टिन यांचे सीनियर सहकारी  बॉब वुडवर्ड यांनी लिहिलेल्या  पुस्तकातून प्रसिद्ध झालेल्या आहेत. 
स्वतःचा खाजगी ईमेल अकाऊंट ठेवणं, त्याचा सर्वर न्यू यॉर्कमधल्या स्वतःच्या घरात ठेवणं, या अकाऊंटवरून देशाची कामं करणं अशा गंभीर आणि घातक गोष्टी हिलरी क्लिंटन यांनी केल्या आहेत. त्याची चौकशी चालू आहे. चौकशीचा निकाल त्यांच्या विरोधात गेला तर हिलरींच्या निवडणुकीला धक्का बसण्याची शक्यता आहे.
ट्रंप यांच्या तुलनेत हिलरींना राजकारणाचा, प्रशासनाचा अनुभव दांडगा आहे. विशेषतः परदेश नीतीबाबत त्या अधिक स्पष्ट आहेत. त्यांचं वर्णन ससाणा असं करण्यात येतं, त्या ओबामांसारख्या कबूतर नाहीत. देशांतर्गत राजकारणापेक्षा जगातलं अमेरिकेचं स्थान यावर त्यांचा भर रहाण्याची शक्यता आहे. त्या युद्धखोर आहेत असाही आरोप करायला जागा आहे. क्लिंटन घराणेशाही पुरे झाली असंही लोकांना वाटतंय.
दोन्ही उमेदवारांबाबत बहुसंख्य लोकाना आपुलकी कां वाटत नाही याचा काहीसा खुलासा वरील दोन पुस्तकांतून होतो.
।।

‘ वांटेड १८ ‘ दहशतवादी गायी

‘ वांटेड १८ ‘ दहशतवादी गायी

Wanted 18.
गाय दहशतवादी असू शकते? गाय ही एकाद्या देशाला धोका ठरू शकते? 
  इसरायल सरकारला पॅलेस्टाईनधील बेट सहूर या गावातल्या १८ गायी धोकादायक वाटल्या होत्या. ही घटना १९८८ मधे घडली. इसरायलचे सैनिक, रणगाडे, पोलिस बेट सहूरमधे गस्त घालून गायी जप्त करण्याची खटपट कित्येक दिवस करत होते. त्यांच्या दिमतीला हेलेकॉप्टर्स होती. सैनिक-पोलिस स्पीकरवरून लोकांना धमक्या देत आणि सांगत की बऱ्या बोलानं गायी सरकारच्या ताब्यात द्या नाही तर कडक शिक्षा केली जाईल. इसरायली सैनिक गावात घोषणा करत फिरू लागले की लोक जोरजोरात हसत. पॅलेस्टिनी लोकांनी वाँटेडची पोस्टरं तयार केली होती, पोस्टवर गायीचं चित्रं. ही पोस्टरं भिंतोभिंती डकवण्यात आली होती.
हाच विषय घेऊन आमेर शोमाली (पॅलेस्टिनी) आणि पॉल कोवन(कॅनडा) यांनी केलेली वाँटेड १८ नावाची फिल्म २०१५ मधे प्रदर्शित झाली. कॅनडा, अमेरिका, युरोप, पॅलेस्टाईन इत्यादी प्रदेशांत फिल्म लोकांनी पाहिली. अनेक महोत्सवांत ती दाखवली गेली, ऑस्करसाठीही पाठवण्यात आली.
चित्रपटाला म्हटलं तर राजकीय नेपथ्य आहे. १९८० च्या दशकात पॅलेस्टाईनच्या लढ्यानं तीव्र स्वरूप धारण केलं होतं. हा लढा इंतिफादा या अरेबिक नावानं ओळखला जातो. इंतिफादा या शब्दाचा अर्थ झटकून टाकणं. एकादी पाल  किवा झुरळ अंगावर पडलं की माणूस अंग झटकतो, त्या प्राण्यांना दूर सारतो. इंतिफादाचा अर्थ इसरायलची सत्ता झटकून टाका. इसरायल सरकारनं पॅलेस्टाईन व्यापलं होतं. बेकायद्शीर रीत्या आणि आंतरराष्ट्रीय कायद्यांचा भंग करून पॅलेस्टाईनमधल्या गावांचा ताबा इसरायली सैनिक घेत होते. इसरायलचा कब्जा नाहिसा व्हावा यासाठी पॅलेस्टिनी लोकांनी हिंसक, अहिंसक, सनदशीर इत्यादी अनेक वाटांचा अवलंब करून पाहिला. इसरायल हटेना. अशा स्थितीत झटकून टाका आंदोलन सुरु झालं.
पॅलेस्टिनी गावातील लोकांनी इसरायल सरकारशी असहकार सुरु केला. कर देणं बंद केलं. कर स्वतःच्या सरकारला द्यायचा असतो, आक्रमकांना नव्हे असं पॅलेस्टिनीनी जाहीर केलं. इसरायली मालावर त्यानी बहिष्कार घातला. भडकलेल्या इसरायलनं दडपादडपी करायला सुरवात केली. कर न भरल्याबद्दल पॅलेस्टिनी नागरिकांची घरं, दुकानं, दवाखाने, मालमत्ता, गाड्या जप्त करायला सुरवात केली. पॅलेस्टिनी नागरीक विरोध करत. इसरायली पोलिस संचारबंदी जाहीर करून लोकांना घरात डांबून ठेवत. कित्येक दिवस. त्या काळात घरोघरी जप्ती अमलात येत असे. जप्तीच्या आड येणाऱ्यांना तुरुंगवास सहन करावा लागे. पॅलेस्टिनी रस्त्यावर येऊन निदर्शनं करत. पोलिस गोळ्या घालत.
बेट साहूर या गावातल्या लोकांनी इसरायली मालावर बहिष्कार घातल्यावर स्वावलंबी व्हायचं ठरवलं. वर्गणी काढून त्यानी इसरायलमधूनच १८ गायी विकत आणल्या. पॅलेस्टिनी लोकाना गाय काय असते ते माहित नव्हतं, ती कशी पाळायची ते माहित नव्हतं. त्यांनी एक तरूणाला अमेरिकेत पाठवलं,  गोपालन आणि दुधव्यवसायाचं प्रशिक्षण दिलं,  कामाला जुंपलं. गाव दुधाबाबत स्वयंपूर्ण झालं. गाय हे पॅलेस्टिनी अस्मितेचं प्रतिक झालं. सारं गाव गायींची सेवा करत असे. शाळेतली मुलं सहल काढून गोठ्यात जात. गावातल्या लोकांना गायींचा लळा लागला.
इसरायलं दुखावलं. पॅलेस्टिनी माणसं स्वायत्त होताहेत याचं त्यांना दुःख झालं. त्या विभागाचा गव्हर्नर गावात आला आणि म्हणाला की गायी सरकारकडं सुपूर्द करा. लोकांनी कारण विचारलं. इसरायलच्या सुरक्षिततेला गायींचा धोका आहे असं गव्हर्नर म्हणाला.लोक खो खो हसले. गव्हर्नर चिडला. म्हणाला की चोविस तासात गायी सूपूर्द नाही केल्यात तर गावावर कारवाई करावी लागेल. गायी सुपूर्द तरी करा नाही तर खाटकाकडं पाठवून  मारून तरी टाका.
गाव तर गायींच्या प्रेमात पडलेलं. त्यांनी गायी लपवायचं ठरवलं. गावाबाहेरच्या एका पडीक दुमजली घरात त्या गायीना लपवलं. गायींवर पांघरुणं घातली. गायी हंबरल्या तर ऐकू जाऊ नये म्हणून मोठ्या आवाजात संगित वाजवलं. पोलिस गायी शोधत. सापडेनात. पोलिस हैराण. गावातले लोक दुधदुभत्यात सुखी दिसतात. गायी नाहीत तर दूध कुठून येतं? पोलिस हैराण. गोठा कुठं आहे, दुधाचं वितरण कसं होतं याचा शोध पोलिस घेत. गावात एक डॉक्टर होता. त्याची एक अँब्युलन्स होती. डॉक्टर अँब्युलन्समधे दुधाच्या बाटल्या लपवायचा. पोलिसांनी अँब्युलन्स अडवली की डॉक्टर म्हणायचा की तो रोग्यांना तपासायला जातोय.  
कित्येक महिने  गाय आंदोलन चाललं होतं. अमेरिकेचे प्रेसिडेंट बिल क्लिंटन यांनी इसरायल आणि पॅलेस्टाईनमधे समझौता घडवून आणल्यावर इंतिफादा आंदोलनाची आवश्यकता उरली नाही. मधल्या काळात गायींचं पोषण नीट झालं नाही.  एकाच जागी लपवून ठेवल्यानं त्यांचं आरोग्य बिघडलं. गायी मेल्या. फक्त चार गायी उरल्या. या चार गायी सांभाळणं परवडत नसल्यानं शेवटी डेअरी बंद करायचं ठरलं. मग या गायींचं काय करायचं? गावातल्या बायकांनी दुःखानं गायी खाटकाकडं पाठवायला परवानगी दिली.
गायी ट्रकमधून खाटकाकडं जात असतांना एक वासरू ट्रकमधून उडी मारून पळालं. असं म्हणतात की ते वासरू गावाबाहेरच्या उजाड-उध्वस्थ परिसरात विसावलं.  चित्रपटातला सूत्रधार या पळून गेलेल्या गायीचा शोध घेत वाळवंटात फिरतांना दिसतो आणि चित्रपट संपतो.
प्रत्यक्ष घटनेवर ही फिल्म आधारलेली असल्यानं हिचं वर्णन डॉक्युमेंटरी असं करता येईल. परंतू फिल्म हाताळताना दिद्गर्शकांनी गंमती केल्या आहेत. गावातल्या लोकांच्या मुलाखती घेतल्या आहेत, डॉक्यूमेंटरीसारख्या. संकटात सापडलेल्या स्त्रियांही दिसतात. परंतू बरेचवेळा मुलाखती आणि त्या स्त्रिया कॉमिक पुस्तकातल्या चौकोनात दिसणाऱ्या रेखाचित्रांसारख्या वाटतात. आमेर शोमालीला मुळात एक कॉमिक शैलीचं  पुस्तक करायचं होतं. त्याची कल्पना कॅनडियन लोकांना आवडली आणि त्यांनी पुस्तकाऐवजी फिल्म करायचा आग्रह केला. त्यामुळं चित्रपटाला मधे मधे कॉमिकची ट्रीटमेंट आहे.
वास्तवाच्या कचाट्यातून सुटलेल्या चित्रपटाला फीचर फिल्म म्हणतात. फीचर फिल्मला एक कथानक असतं. बेट सहूरमधे तर प्रत्यक्ष घटनाच होत्या. दिद्गर्शकांनी गायींना पात्रं बनवून डॉक्यूमेंटरीचं रुपांतर फीचर फिल्ममधे केलं.
सिनेमात गायी आपसात बोलतात. इसरायलमधे ट्रकवर चढवलेल्या या गायी पॅलेस्टाईनमधे जायला तयार नसतात. 
एक सीनियर गाय म्हणते “मला बाई ते पॅलेस्टिनी अजिबात आवडत नाहीत. काsssही काम करत नाहीत. नुसती आंदोलन करत असतात, इंतिफादा करत असतात.” 
ट्रकवरची एक तरूण गाय पॅलेस्टाईनमधे टीव्ही पहायला मिळेल की नाही या मुद्द्यावर खंतावलेली असते. तिला फूटबॉल आवडत असतो. ती मेराडोनाची फॅन असते. इसरायलमधे ती ज्या दूधकेंद्रात होती तिथं तिला टीव्ही पहायला मिळत असे. 
एक तरूण गाय गाभण असते. पॅलेस्टाईनच्या रखरखाटात बाळंत व्हायची तिची तयारी नसते. बेट सहूरमधे ती बाळंत होते तेव्हां इतर अकरा जणी तिला सतत धीर देत असतात, जोर कर, धीर धर अशा सूचना करत असतात.
  अनुभव नसलेला पॅलेस्टिनी दूध काढायला बसतो तेव्हां ती गाय त्याला सांगते “धसमुसळेपणा करू नकोस. मी यंत्र नाहीये, गाय आहे. नीट दूध काढ.”
ट्रक गायींना घेऊन खाटकाकडं निघालेला असतो तेव्हां सीनियर गाय  वासराला सांगते “पळ. निघून जा, जीव वाचव.” त्या छोट्या वासराला आपण खाटकाकडं जातोय म्हणजे काय होतंय ते कळत नसतं. ते खोळंबून रहातं. सीनियर गाय त्याला ट्रकबाहेर ढकलते.
गायींची दृश्यं अॅनिमेशन करून दाखवली आहेत. काही वेळा माणसंही अॅनिमेशनमधेच दाखवली आहेत. कॉमिक आणि फिल्म या दोन तंत्रांचं मिश्रण दिग्दर्शकांनी साधलं आहे.
बेट सहूर गाव आणि इंतिफादा आंदोलनाची काही दृश्य खऱ्या डॉक्यूमेंटरीमधून घेऊन चित्रपटात मिसळली आहेत.
फिल्म पहाताना चार्ली चॅप्लीनच्या पटांची आठवण येते. समोर पात्रांची धांदल चालत असते. धांदल आपल्याला हसवते. पण त्यातलं कारूण्य लपत नाही. हसता हसता डोळ्याच्या कडांमधे पाण्याचा एक थेंब थबकलेला असतो. वाँटेड १८ मधे गायीना दहशतादी ठरवणं, त्यांचे फोटो काढून ते फोटो घेऊन पोलिसानी गावात फिरणं प्रेक्षकाला फार काळ हसवू शकत नाही. गायींचे हाल, पॅलेस्टिनी लोकांचे हाल. 
चित्रपटात अलंकरण नाही. चित्रपट रंगीत नाही. पात्रं, प्रसंगांची गुंफण, प्रसंगांचं चित्रिकरण ओबड धोबड आहे. २०१५ सालात सिनेमाचं तंत्र कायच्या काय पुढं गेलेलं असताना हा चित्रपट अगदी प्राथमिक तंत्रानं तयार केलाय. कदाचित हाताशी पैसे नसल्यानं सोपं तंत्र वापरलं असेल. कदाचित विचारपूर्वक तसं केलं असेल. चित्रपट महोत्वाच्या कुशल चित्रटांच्या गर्दीत    तो वेगळा वाटतो, अंगावर येतो. स्वतंत्रपणे संदेश वगैरे देण्याची आवश्यकता उरत नाही. 
एकूण चित्रपट पहाता तो महिना दोन महिन्यात सहज उडवता येण्यासारखा आहे असं वाटतं. तरीही पाच वर्षं लागली. कारण एक दिग्दर्शक कॅनडात आणि दुसरा पॅलेस्टाईनमधे. आमेर शोमालीला इसरायल सरकारनं प्रवास करायला परवानगी नाकारली होती, व्हिजा दिला नव्हता. एकमेकापासून हज्जारो मैल दूरवर राहून दोघांनी सिनेमा केला.सिनेमा अनेक महोत्सवांत दाखवला गेला तेव्हांही आमेर तिथं जाऊ शकला नाही.
इसरायली पारतंत्र्यात दूध डेअरी चालवून बेट सहूरनं दूधस्वातंत्र्य मिळवलं.
आमेरनं पॅलेस्टाईमधेच वास्तव्य करून फिल्म तयार केली.
।।

बुश ब्लेअर विनाशक मनमानी

बुश ब्लेअर विनाशक मनमानी

THE 
WAR WITHIN
A SECRET WHITE HOUSE HISTORY
2006-2008
BOB WOODWORD
।।
इराकमधे रासायनिक व जैविक महाघातक शस्त्रं असून सद्दाम हुसने कधीही अमेरिका-दोस्तांवर हल्ला करेल असं म्हणत अमेरिका व ब्रीटननं आक्रमण केलं.  आक्रमणात सुमारे ५  लाख इराकी नागरीक मेले. नागरीक, सैनिक नव्हे. दहा लाख नागरीक बेघर-उध्वस्थ झाले.
या युद्धात ब्रीटननं सुमारे १२ अब्ज डॉलर उडवले. ४५३ ब्रिटीश सैनिक मेले. सुमारे ६० हजार सैनिकांच्या मनावर युद्धाचे विपरीत परिणाम झाले, त्यांना वैद्यकीय उपचार घ्यावे लागले. कित्येक हजारांना अजूनही त्रास होतोय, उपचार घ्यावे लागत आहेत. तीसेक हजार सैनिकांना शारिरीक जखमा झाल्या.
  इराकमधे रासायनिक आणि जैविक महाघातक शस्त्रं सापडलीच नाहीत.
इराक युद्धाचा लोच्या लक्षात आल्यावर २००९ साली गॉर्डन ब्राऊन यांनी सर जॉन चिलकॉट यांच्या नेतृत्वाखाली चौकशी समिती नेमली.   जुलै २०१६ मधे अहवाल प्रसिद्ध झाला. अहवाल बारा खंडांचा आणि २५ लाख शब्दांचा आहे. संक्षिप्त गोषवारा १४५ पानांचा आहे.
जे जगाला माहित होतं तेच चिलकॉट यांनी मांडलं. चिलकॉटनी काढलेले निष्कर्ष असे.  ” कोणतेही पुरावे हाताशी नसतांना ब्लेअर यांनी २००२ साली ब्रिटीश संसदेसमोर आक्रमणाचा ठराव मांडला…नेमकं  राजकीय उद्दीष्ट न ठरवता करता आक्रमण केलं… कारवाईच्या  घातक परिणामांची शक्यता अनेकांनी कानी  घातली असतांनाही   तिकडं दुर्लक्ष केलं…शस्त्रं काढून घेणं, निःशस्त्रीकरण करणं या शांततामय पर्यायांचा विचार न करताच लष्करी आक्रमणाचा निर्णय घेतला..” 
इराकमधे अमेरिका आणि ब्रीटननं सैन्य घुसवलं त्याला ११ सप्टेंबरच्या घटनेची पार्श्वभूमी आहे. अल कायदानं न्यू यॉर्कमधले टॉवर्स उडवले. फार माणसं मारली. अमेरिका हादरली. बुश हादरले. त्यांनी ओसामाला पकडायची, अल कायदा नष्ट करायची घोषणा केली. अल कायदाचा एक अड्डा इराकमधे आहे असं त्यांना वाटलं. प्रत्यक्षात अल कायदा तिथं नव्हतं, सद्दामचा अल कायदाला विरोधच होता. बुश चवताळलेले होते. आधीच त्यांचा इराकवर राग होता. सद्दामला उलथून तिथं आपल्या ताटाखालचं सरकार आणायचं असं बुश यांनी ठरवलं. इराकमधे घातक रासायनिक-जैविक अस्त्रं आहेत आणि इराक कधी तरी अमेरिकेवर हल्ला करणार आहे असं बुशनी जाहीर केलं आणि इराकवर आक्रमण केलं.
११ सप्टेंबरच्या घटनेनंतर चवताळलेले बुश इराकवर हल्ला करणार याचा अंदाज ब्रिटीश प्रधानमंत्री टोनी ब्लेअरना आला होता. एक पत्र लिहून त्यांनी बुशना घाईघाईनं इराकवर कारवाई करू नये, दमानं घ्यावं असं सांगितलं. ही २००१ मधली गोष्ट. बुशनी ब्लेअरना बोलावून घेतलं. टेक्सासमधे रँचवर बुश-ब्लेअर बैठक झाली. बैठकीवरून परतल्यावर २८ जुलै २००२ रोजी ब्लेअरनी बुशना पत्र लिहिलं. ” I will be with you, whatever.”
ब्लेअर कां बदलले? अमेरिकेची हडेलहप्पी? पैसे वगैरेचं आमिष? की अमेरिकेपुढं मान टाकायची जुनी ब्रिटीश सवय?
चिलकॉट रीपोर्ट आल्यावरही ब्लेअर म्हणतात  की त्यांचं काहीच चुकलं नाही. सद्दाम हा वाईट माणूस होताच आणि त्याचा समाचार घेणं आवश्यक होतं. ब्लेअर म्हणतात की इराकवर आक्रमण करण्याच्या आधी त्या विषयावर मंत्रीमंडळाच्या २१ बैठका झाल्या होत्या.
इराक आक्रमणाचा मुख्य मुद्दा होता रासायनिक-जैविक अस्त्राचा. कोणी तरी शेंडी लावून इराकमधे अस्त्र निर्मिती कारखाने आहेत असं ब्रिटीश आणि नंतर अमेरिकन हेरखात्याला सांगितलं. चौकशी अंती कारखान्यांसारखी काही दृश्यं दिसत असली तरी तिथं घातक अस्त्रांचे पुरावे नव्हते हे आधीच लक्षात आलं होतं. तरीही बुश आक्रमण करते झाले.
असं कां घडलं?
बॉब वुडवर्ड यांचं द वॉर विदीन हे पुस्तक या मुद्द्यावर प्रकाश टाकतं. बुश यांचं सरकार इराक युद्धाच्या काळात कस कसं निर्णय घेत होतं याचे तपशीलवार उल्लेख या पुस्तकात आहेत. पुस्तकाचा कालखंड २००६ ते २००८ असा आहे.  त्या वेळी इराकचं युद्ध जोरात सुरु होतं. इराकच्या युद्धाचा निर्णय बुशनी कां घेतला हा पुस्तकाचा विषय नाही. परंतू बुश यांची निर्णय घेण्याची पद्धत या पुस्तकावरून भरपूर स्पष्ट होते. 
बुश हट्टी आणि दुराग्रही होते. त्यांना जे वाटतं तेच सत्य अशी त्यांची ठाम धारणा होती. सहमत असणारेच लोक त्यांच्या दिमतीला असत. असहमती असणारी माणसं शत्रू असत. त्यांच्या या दुर्गुणामुळंच इराकच्या वाटेला जाऊ नका असं राजकीय-लष्करी सल्लागार सांगत असतानाही त्यांना अमेरिकेला युद्धात ढकललं.
पुस्तकाचा कालखंड सुरु होतो तेव्हां इराकची धूळधाण झालेली आहे. बगदादमधे दररोज स्फोट होत होते, शेकडो माणसं मरत होती. शिया आणि सुन्नी दररोज घाऊक प्रमाणावर माणसं एकमेकांची माणसं मारत होते. अमेरिकन सैन्यानं एक कडेकोट किल्ला तयार केला होता.तिथंच काय ती सुरक्षितता. त्या पलिकडं देशात सरकार नावाची गोष्ट नव्हती. दीड लाख अमेरिकन सैनिक, हज्जारो रणगाडे, विमानं इराकमधे तैनात असूनही परिस्थिती दररोज चिघळत होती. अमेरिकेचे  बाहुलं  प्रधानमंत्री मलिकी शिया होते. ते स्वतःच सुन्नींचं शिरकाण करण्याला शस्त्रं पुरवत असत. बुश, ब्लेअर इत्यादी लोकांसमोर मलिकी आणि इराकी अधिकारी सारं ठीक चाललंय असं म्हणत.   आपण इराकमधे चारही बाजूनी विमानं-रणगाड्यांच्या मदतीशिवाय फिरू शकत नाही याचा साधा अर्थही बुश-ब्लेअरना समजत नव्हता.
शिया, सुन्नी, कोणालाही अमेरिकन लोकं नको होते. एकूणातच इराकी अरबांना अमेरिकनांची घृणा होती. अमेरिकेचा पैसा आणि शस्त्रं वापरून आपल्या प्रतिस्पर्धी गटाचा नायनाट करायचा असं शिया सुन्नी गटांनी ठरवलेलं होतं. मधल्या मधे अमेरिकेचा पैसा, सैनिक खर्ची पडत होते. इराकचं जे काही होत होतं ते वेगळंच.
इराकमधे काम केलेले सेनाधिकारी एकामागोमाग एक बुश सरकारला सांगत होते की ही लढाई फेल गेलीय, ताबडतोब सैन्य मागं घ्या, लढाई थांबवा. अरब कबीले, त्यांची सामाजिक बांधणी, मशीदी आणि मुल्लांभोवती उभं रहाणारं जाळं, जमातीच्या प्रमुखाचा जमातीवरचा प्रभाव यामधून इराकींचे निर्णय होत होते. अमेरिकन सैन्याला शेंड्या लावून ते संघर्ष करत होते. अमेरिकन प्रचार, दबाव, आमिषं याचा परिणाम अरबांवर होत नव्हता, अरबांची निर्णय यंत्रणा आणि प्रक्रिया स्वतंत्र होती.
अमेरिकन संसद सदस्य, लष्करी सेनानी, माजी सेक्रेटरी ऑफ स्टेट इत्यादींचं मोठ्ठं शिष्टमंडळ इराकमधे गेलं. तिथं संबंधितांना भेटलं. त्यांनीही इराक युद्धात अमेरिकेला अपयश आलं आहे, अमेरिकेचं फार नुकसान होतंय, कृपया लढाई थांबवा असा अहवाल प्रेसिडेंट बुशना दिला.
तरीही अधिक सैन्य पाठवा, युद्ध अधिक तीव्र करा अशा मागण्या करणाऱ्या लष्करी अधिकाऱ्यांचं बुश ऐकत. बुश यांचे सल्लागार त्यांना सांगत ” वियेतनाममधे आपण मार खाल्ला. मध्य आशियात आपल्यावर अल कायदा इत्यादी हल्ले करतात. आपण काही करू शकत नाही, हतबल आहोत असं जगाला वाटू लागलंय. तेव्हां आपली ही प्रतिमी पुसून काढण्यासाठी आपण इराकचं युद्ध जिंकलंच पाहिजे. कितीही वर्षं लागोत. कितीही खर्च होवो. काहीही होवो.”
संरक्षण मंत्री रम्सफेल्ड निर्णय घेत. परस्पर. अनेक वेळा ते कोणालाही विचारत नसत. निर्णय घेत आणि सरकारी पद्दती झुगारून व्यक्तिशः आदेश पाठवत. आदेशाचा मालक कोण, मंत्रीमंडळाचा निर्णय की प्रेसिडेंट याचा उल्लेख नसे. निर्णयाला  कुठल्याही बैठकीच्या मिनिट्सचा हवाला नसे. वुडवर्डनी या आदेशाचं वर्णन stawflakes असं केलंय. विचारपूर्वक घेतलेल्या निर्णयानुसार नव्हे तर वारंवार भिरकावलेल्या गेलेल्या स्ट्रॉफ्लेक्सनुसार युद्ध चाललं होतं.
प्रेसिडेंटची, व्हाईट हाउसची एक मोठी यंत्रणा असते. त्यात राष्ट्रीय सुरक्षा, परदेश, संरक्षण, लष्कर, बजेट अशी खाती असतात,   त्या प्रत्येक खात्याला सेक्रेटरी म्हणजे मंत्री असतो, या मंत्र्याकडं स्वतंत्र स्टाफ असतो. शिवाय प्रेसिडेंटचा वैयक्तिक सहाय्यक, सल्लागारांचा ताफा असतो. इराक युद्धाच्या बाबतीत वरील सर्व खाती आणि त्यांचे प्रमुख यांची मतं वेगळी असायची, परस्परविरोधी असायची. संयोजनाचा अभाव होता. महत्वाच्या मुद्द्यावर प्रेसिडेंट बैठक बोलावत त्यावेळी बैठकीची कोणतीही पूर्वतयारी नसायची. एकाद्या कागदावरची त्रोटक  एक रूपरेखा आणि प्रेसिडेंटचं भाषण या आधारावर बैठका चालायच्या. इराकमधून येणारे अहवाल वरील यंत्रणेत वरपर्यंत पोचत नसत. लष्कराची गुप्तवार्ता यंत्रणा आणि सीआयएची गुप्तवार्ता यंत्रणा यांच्यात संवाद नसे. दोन्ही संघटनांचे रीपोर्ट एकमेकाशी विसंगत, एकमेकाच्या विरोधात असत.  
वरील यंत्रणेत वरिष्ठ पातळीवरची हजारेक मंडळी सहज असतील. पण त्यांच्यात संवाद नसे. येवढंच नव्हे तर प्रत्येकाच अहं फार तीव्र होते, भांडणं होती आणि एकमेकांचे पाय ओढण्याचे उद्योग चालत. 
बुशना लोक काऊबॉय म्हणते. घोड्यावर स्वार. कंबरेला पिस्तूल. ते केव्हां बाहेर येईल आणि धाडधाड गोळ्या सुटतील ते सांगता येत नाही. अभ्यासाचं अंग बुशना नव्हतं.मूड, डोक्याचं  तपमान या नुसार निर्णय होत. मलिकी या माणसाला पंतप्रधान करायचा निर्णय कोणीतरी माणसानं त्यांच्या गळी उतरवला. मलिकीची काहीही माहिती बुशना नव्हती. आसपासच्या हजार माणसं, संसद इत्यादी गोष्टींना अर्थ उरत नव्हता. 
११ सप्टेंबरला हादरलेल्या बुशना वाटलं की बस इराकवर आक्रमण केलं पाहिजे. झालं. त्यांच्या मनात आलं. आक्रमण झालं.
इराक युद्धात ४५०० अमेरिकन सैनिक मेले. युद्धामधे खाजगी कंत्राटी सैनिकही होते. त्यांच्यापैकी ४००० जण मृत्यूमुखी पडले. शारिरीक आणि मानसिक जखमा आणि परिणामांचे शिकार किती आहेत? नेमका अंदाज येत नाही, लाखाच्या वर असू शकतील.
इराक युद्धावर एका टप्प्यावर अमेरिकेचा दोन ट्रिलियन डॉलर खर्च झाला. मेलेल्या अमेरिकन सैनिकांच्या नातेवाईकांना पुढलं काही वर्षं पेन्शन द्यावं लागणार आहे. जखमी झालेले, मानसिक स्वास्थ्य बिघडलेले यांच्यावरही पुढली काही वर्षं खर्च करावा लागणार आहे. हा खर्च ६ ट्रिलियन डॉलरच्या घरात जाईल.
बाप रे. 

कोणाच्या तरी मनात आलं, कोणाला तरी वाटलं म्हणून इतकी नासाडी?