Browsed by
Month: February 2017

निवडणुका, उमेदवार, पक्ष, विचारसरणी

निवडणुका, उमेदवार, पक्ष, विचारसरणी

निवडणुका, उमेदवार, पक्ष, विचारसरणी

गेल्या काही दिवसांतली घटनाचित्रं

मुंबईतल्या दादर भागातला एक रस्ता. दुकानांच्या रांगेत एक टीव्ही सेट विकणारं दुकान. अनेक टीव्हीचे सेट्स, त्यावर निवडणूक निकालावर दोन तीन वाहिन्यांनी चालवलेले कार्यक्रम. पडद्यावर  चारही बाजूंना पक्षांना मिळालेल्या जागांचे चौकटींत मांडलेले आकडे. मधल्या छोट्याशा भागात  अँकर आणि चर्चक. चर्चकांमधे पत्रकार आणि पक्षांचे प्रवक्ते. विष्लेषणं चाललेली असतात. मधे मधे विजयी उमेदवारांच्या मिरवणुका, पेढे भरवणं इत्यादी दिसतं. फूटपाथवरची माणसं टीव्हीवरचे कार्यक्रम दाटीवाटीनं पहात उभे असतात.  मतदारसंघाचा निकाल लागला की जमलेले प्रेक्षक टाळ्या वाजवत, चुकचुकत, किंवा अचंब्यात पडत. गर्दी वाढत गेली. फूटपाथ गर्दीनं व्यापला.

दुकान ज्या इमारतीत होतं त्या इमारतीची दुरुस्ती चालली होती. परांच्या लावलेल्या होत्या. गोणपाटं टांगलेली होती. आज निकाल असल्यानं दुरुस्तीचं काम होत नव्हतं. पण दुरुस्तीच्या राड्यारोड्याचे ढीग फूटपाथवर आणि रस्त्यावर पडून होते. नागरीक राडारोड्यांच्या छोट्या टेकड्या ओलांडून वाटचाल करत होते.

नागरीकांचं मार्गक्रमण म्हणजे अडथळ्यांची शर्यत होती. कारण फूटपाथवर खूप खड्डे होते. काही दिवसांपूर्वीच बसवलेल्या टाईल्स उखडलेल्या होत्या. निवडणुक जाहीर झाल्या झाल्या पालिकेनं टाईल्स बसवायला घेतल्या होत्या. एका ठिकाणी  न्हाव्यानं फूटपाथवरच दुकान थाटलं होतं. एकावर एक सहा सात विटा आणि त्यावर एक लाकडाचं फळकूट, त्यावर न्हावी बसलेला. तशाच आसनावर बसलेल्या माणसाचे केस कापत होता, आसपास कापलेले केस फूटपाथवर पसरलेले होते. काही अंतरावर एक भलीमोठी गाय रवंथ करत होती. गायवाली एका दुकानाच्या पायरीवर बसून लाडू वळत होती. भक्त येई. बाईकडून लाडू घेई. चाऱ्याची एक जुडी घेई. बाईला पैसे देई. लाडू आणि चारा गायीला भरवी. गायीची शेपटी आपल्या डोक्यावर फिरवी. सभोवताली पसरलेलं शेण आणि मुतात पाय पडू नये याची दक्षता घेत पुढे सरके.

खड्डा, न्हावी, गाय आणि मिनी टेकड्यांमधून वाट काढत नागरीक पुढं सरकत होते.

पडद्यावर एका पुढाऱ्याची मुलाखत सुरु झाली. पुढारी सांगत होता की त्यांनी केलेल्या कामाला लोकांनी दाद दिल्यानं त्यांना विजय मिळाला होता.

टीव्हीच्या पदद्यावर एक पत्रकार विश्लेषण करत होते. ” मतदार राजा शहाणा असतो. तो कामं करणाऱ्या माणसांना मतं देत असतो. तो पक्ष पहात नाही. ”

घोळक्यात एक माणूस दुसऱ्याच्या खांद्यावर हात टाकून म्हणाला ” च्यायला कसलं आलय काम राव. मुंबईत जगणं कठीण झालंय. रस्ते पहा. गटारं पहा. फूटपाथ पहा. चुकीच्या दिशेनं येणारी वाहनं पहा. रात्री अपरात्री मोठा आवाज करत फिरणाऱ्या बाईक पहा. कचऱ्याचे ढीग पहा. फूटपाथवर पसरलेली दुकानं पहा. फूटपाथवरच विसावलेले संसार पहा. दवाखान्यांसमोरच्या रांगा पहा. हॉस्पिटलसमोर साचलेली डबकी आणि घाण पहा.मठ पहा. मठाच्या बाहेरची वडापावची दुकानं आणि रस्त्यावर पसरलेल्या प्लेट्स पहा. चहावाल्यांनी ग्लासं विसळून रस्त्यावर फेकलेलं पाणी पहा. पालिका असा कारभार चालवतेय. कित्येक वर्षं. या कामासाठी यांना लोकांनी मतं दिलीयत.”

।।

कोल्हापूरहून रत्नागिरीकडं जाणारा रस्ता.

अनेक लाल डबा बसेस आणि गाड्या खोळंबलेल्या. कारण रस्ता तुंबला होता. कारण रस्त्यावर एक मुंगीच्या पावलांनी सरकणारी मिरवणूक खोळंबली होती. ट्रॅक्टर्स, जिपा, उसाच्या ट्रेलर गाड्या. सर्व वाहनांमधे तुरळक माणसं निर्वीकारपणे  सभोवताल निरखत गप्प बसून होती. ट्रॅक्टरवर लाऊड स्पीकरवरून एक माणूस मतं मागत होता. वाहनांवर मतदाराच्या निशाणीचे बोर्ड, फ्लेक्स टांगलेले होते. प्रत्येक वाहनावर दोन झेंडे होते. एक होता सेनेचा, दुसरा होता राष्ट्रवादीचा.

शे दोनशे वाहनं असतील.

।।

सांगली. स्थानिक वर्तमानपत्रं.  पहिल्या पानावर प्रचार कार्यक्रमाच्या बातम्या.  प्रत्येक बातमी एका आघाडीची. विकास आघाडी. शेतकरी कल्याण आघाडी. जनता आघाडी. प्रत्येक आघाडीत दोन,तीन, किंवा अधिक पक्ष. काँग्रेस – भाजप. राष्ट्रवादी – सेना. शेतकरी संघटना – काँग्रेस. शेतकरी संघटना – भाजप. भाजप – राष्ट्रवादी. एका मतदार संघात भाजप – राष्ट्रवादी आघाडी विरुद्ध काँग्रेस – शिवसेना. पलिकडं दुसऱ्या आघाडीत भाजप – काँग्रेस – शेतकरी संघटना विरुद्ध  शिवसेना – राष्ट्रवादी आघाडी.

प्रत्येक बातमीत दुसऱ्या आघाडीवर किंवा उमेदावारावर टीका.

पत्रकारीमधे काही दंडक सिद्ध झाले आहेत. प्रत्येक उमेदवार दैनिकाच्या वार्ताहराकडं आणि संपादकाकडं पाकिट पोचवतो. एक पाकीट दैनिकाच्या पुण्यातल्या किंवा कोल्हापुरच्या मुख्य कार्यालयाकडं पोचवलं जातं. पाकिट घेणाऱ्याला इतर पाकिटात किती रक्कम आहे ते माहित नसतं.

बातमीची लांबी आणि बातम्यांची संख्या येवढंच ठरलेलं असतं. उमेदवाराकडून येणारा मजकूर काटछाट न करता छापायचा असा करार. इतर विरोधकांचा मजकूर छापायचा नाही असं बंधन नसतं. सर्वाना खुलं मैदान असतं. सर्वांच्या बाजूच्या किंवा सर्वांच्या विरोधाच्या बातम्या.

 

एक गाव.

तिथले आमदार शिवसेनेचे.

आमदारांच्या बऱ्याच शिक्षण संस्था.

उद्धव ठाकरे फक्त एकदाच या गावात येऊन गेले होते. निवडणुकीच्या काळात शिवसेनेचे पुढारी या गावात प्रचाराला आले नव्हते. आमदारांनीच स्वतःची मोहिम चालवली, पार पाडली.

आमदार कधी बाळासाहेब ठाकऱ्यांना भेटलेले नाहीत. निवडणुकीपूर्वी ते शिव सेनेचे नव्हते, बाळासागेबांबद्दल ऐकून होते, बाळासाहेब म्हणजे मोठा माणूस येवढंच ते ऐकून होते. आमदारांचं मुंबईला जाणं येणं नव्हतं. निवडणुकीपूर्वी आमदारांचं घर काँग्रेसचं होतं. वडील दोन टर्म काँग्रेसचे आमदार होते. गेल्या निवडणुकीत जिल्ह्यातलं वातावरण बदललं. वडिलांना तिकीट मिळण्यासारखं नव्हतं. पक्षातल्या प्रतिस्पर्धी गटानं तिकीट कापलं. वडिलांचं वय धावपळ करण्याइतकं राहिलं नव्हतं. आमदारांवर वारसा जपण्याची जबाबदारी आली. आमदारांनी भाजपत जायचा प्रयत्न केला. जमलं नाही. त्याच वेळी सेनेचे लोक चाचपणी करायला आले होते. त्यांना उमेदवार मिळत नव्हता. जमलं. निवडणुकीच्या काळात उद्धव ठाकरे एक सभा घेऊन गेले तेवढंच. बाकी सगळे प्रयत्न आमदारांचे स्वतःचे. वडिलोपार्जित शाळा कॉलेजेस आहेत. आमदारकी आली. सरकारही आलं. संस्था चालवण्यात येणाऱ्या अडचणीचं पूर्वीप्रमाणंच निवारण होऊ लागलं, परवानग्या आणि ग्रँट्स मिळू लागल्या. आमदार अधिवेशनापुरतं मुंबईत जातात. सेनेचं कोणी मतदार संघात फिरकत नाही. सारं सुरळीत चालतं.

आमदार म्हणतात की इथून तिथून शेवटी समाजाची सेवा करायची असते. ती करायला सरकारची मदत असावी लागते. मग सरकार काँग्रेसचं असो की भाजपाचं की सेनेचं. सेवा झाली म्हणजे झालं.

।।

आमदारांच्या मतदार संघाला लागून असलेल्या मतदार संघात भाजपाचे आमदार आहेत. गावातल्या सहकारी संस्था आमदारांनी स्थापल्या आहेत, चालवल्या आहेत. आमदारांचे चिरंजीव आणि सुना संस्थांचे संचालक. एक चिरंजीव जिल्हा परिषदेचे सदस्य. गावात शाळा आहे, कॉलेज आहे, सामाजिक संस्था आहेत, पतपेढी आहे. सर्व संस्थांमधे आमदारांच्या घरची माणसं असतात, त्या संस्थांना आमदाराचा आर्थिक पाठिंबा आहे. संस्थांच्या कारभाराबद्दल लोक समाधानी आहेत, तक्रारी नाहीत.

आमदार भाजपचे आहेत. या आधी दोन टर्म्स ते काँग्रेसचे होते. मोदींचं  वारं वाहू लागलं. काँग्रेसचं काही खरं नाही, आता सत्तेत बदल होणार आहे हे आमदारांनी ताडलं. जिल्ह्यातली सत्तेची समीकरणंही बदलू लागली होती, आमदारांना तिकीट मिळणं कठीण झालं होतं. या भागात सहकारी चळवळ आणि काँग्रेसची परंपरा होती. भाजप या भागात नव्हती. भाजपला पाय रोवायचा होता. आमदार आणि भाजप दोघांचं जमलं, दोघांची सोय झाली. आमदार भाजपच्या तिकिटावर आरामात निवडून आले.

घरावरचा आणि संस्थांवरचा झेंडा तेवढा बदलला.

सुरवातीच्या काळात भाजपची भाषा, भाजपच्या प्रतिमा, भाजपचे पुढारी, भाजपची कामाची पद्धत समजून घेताना त्रास झाला. पण वर्षभरात गाडीनं रूळ बदलले.

आमदारांचा सहकारी आर्थिक पसारा शिल्लक रहाणं महत्वाचं होतं. त्यात आमदारांचं हित होतं आणि उद्योगावर अवलंबून असणाऱ्या शेकडो कुटुंबांचं सुख होतं. आमदारांच्या,  कार्यकर्त्यांचा घरात वसंतदादा, यशवंतराव, शरदराव, इंदिरा गांधी, राजीव गांधी, नेहरू इत्यादींचे फोटो असतात. यात काही वावगं आहे, असं ना कार्यकर्त्यांना  वाटतं ना आमदाराना. अजूनपर्यंत भाजपनंही कश्शालाही आक्षेप घेतलेला नाही.

।।

सिंधुदुर्गातलं एक गाव.

चौरस्ता. एका रस्त्यावर एका बाजूला दोन पक्षांची आणि समोरच्या बाजूला दोन पक्षांची कार्यालयं. मंडपांत थाटलेली. काँग्रेस. भाजप. सेना. राष्ट्रवादी.

प्रत्येक कार्यालयात माणसांची ये जा. कार, जिपा थांबतात, माणसं उतरतात, मंडपात जातात. काही बाही करतात. बाहेर येतात. गप्पा करतात. बाजूलाच असलेल्या हॉटेलात चहा घ्यायला जातात. चारही कार्यालयातली माणसं एकमेकांच्या कार्यालयात जा ये करत असतात.  कोण कुठल्या पक्षाचा आहे ते कळत नाही कारण ना छातीवर बिल्ले ना गळ्यात पक्षाच्या चिन्हांच्या ओढण्या. सारे हसत खेळत असतात.

पोलिस  जीप थांबते. जीपची काच खाली होते. एक कार्यकर्ता आत खिडकीत डोकावतो. ” साहेब. टेन्शन नाय. आमचो उमेदवार काँग्रेसचो. आमची कामं तो कित्येक वर्ष करत आलाय. जिल्हा परिषदेत आम्ही काँग्रेसचे आणि विधानसभेत आम्ही शिवसेनेचे. सर्व  मिळून खेळीमेळीनं रहातो. अजिबात टेन्शन नाय. साहेब च्या घ्यायला या.”

आतला साहेब म्हणतो ” आता नको. पुन्हा कधीतरी. पुढल्या गावात जायचंय. ”

कार्यकर्त्याचा हस्तांदोलन करणारा हात चमकतो. चारही बोटातल्या सोन्याच्या आंगठ्या चमकतात. हातातलं जाडजूड सोनाचं कडं चमकतं. हात बाहेर येतो. कार्यकर्ता दोन्ही हात जोडून नमस्कार करतो. आता दुसऱ्याही हातातल्या आंगठ्या चमकतात. गाडी पुढं सरकरल्यावर कार्यकर्ता कॉलर ठीक करतो. गळ्यातला किलोभर सोन्याचा कंठा चमकतो.  कार्यकर्ता मागं वळून कार्यालयापासून दहा वीस पावलांवर असलेल्या आपल्या बारमधे जातो. उद्या मतदान असल्यानं बारमधली दारुविक्री बंद आहे. सरकारनं हमरस्त्यापासून पाचशे फुटाच्या अंतरात बार असण्यावर बंदी घातलीय. कार्यकर्त्याला चिंता नाही. तो निवडणुक आटोपल्यावर नवा बार काढणार आहे. आमदारच बारचं उद्घाटन करणार आहे. बार रोड टच होता तेव्हां ड्रायवर दोन पेगमधे भागवत असे. नवा बार दूर असल्यानं ड्रायव्हर दोन पेग जास्त घेईल आणि एक क्वार्टर सोबत घेईल. म्हणजे कार्यकर्त्याचा धंदा वाढेल. कार्यकर्ता म्हणतो की सरकार जेवढी बंधनं घालेल तेवढा धंदा आणखी वाढत जाईल. सरकारनं दारूबंदी केली तर बरंच होईल असं त्याचं म्हणणं.

।।

 

 

 

 

 

 

अमेरिका – अफाट निसर्ग आणि पुस्तकं

अमेरिका – अफाट निसर्ग आणि पुस्तकं

 

वैराण वाळवंट. टोलेजंग जंगलं. न संपणाऱ्या पर्वतांच्या रांगा. दृष्टीत न मावणारी शेतं.काऊबॉईज. मारियुआना. पुस्तकं.

।।

सुरवातीला एकाच तिकीटात जास्तीत जास्त हिंडायची आयडिया. ओरलँडोचं तिकीट काढलं, व्हाया लंडन. परतताना लंडनला थांबलो आणि इंग्लंडात हिंडलो. औद्योगीकरणाचा अभ्यास करत होतो, मँचेस्टरला जायचं होतं. अमेरिकेत ओरलँडो, न्यू जर्सी, वाशिंग्टन आणि न्यू यॉर्क फिरून झालं. भारतीयांच्या बोलण्यातली बहुतांश अमेरिका म्हणजे न्यू जर्सी, वाशिंग्टन आणि न्यू यॉर्क. भारतीय माणसं त्याबद्दल बोलत असल्यानं या अमेरिका फेरीत थरार वाटला नाही, काही नवं दिसलं नाही. खरं म्हणजे नवं दिसलं ते नंतर मँचेस्टरमधे, मँचेस्टरपासून अंतरावर असलेल्या बोल्टनमधे आणि विगनमधे.

।।

नंतर दोन वर्षांनी ओहायोमधे कोलंबसमधे गेलो. आमोद (माझा मुलगा) तिथं शिकत होता. त्याच्याकडं एक खूप जुनी अँटिक म्हणावी अशी होंडा गाडी होती. तो बॅडमिंटन खेळत असे. त्यासाठी अमेरिकेत ठिकठिकाणी गाडीनं जात असे. तो म्हणे ” एक अमेरिका न्यू यॉर्क, शिकागो, सॅन फ्रान्सिस्को इत्यादी ठिकाणी आहे. दुसरी अमेरिका शहरांपासून दूर आहे. तिथलं लँडस्केप जगात कुठंही दिसणार नाही. स्केल म्हणजे काय असतं त्याची कल्पना ती लँडस्केप्स पाहिल्याशिवाय येत नाही. मला कारनं हिंडायला आवडतं. चल आपण बॅडमिंटन स्पर्धेच्या निमित्तानं फिरूया.”

आम्ही दोघं निघालो. शेजारच्या इंडियानापोलिस आणि इलिनॉयमधल्या शहरात स्पर्धा होत्या. पाच सहा तासांचा प्रवास. दोन्ही बाजूंना नजर पोचेस्तवर म्हणजे क्षितिजापर्यंत पसरलेली शेतं आणि स्प्रिंकलर्स. मधे मधे सायलोज, म्हणजे चार पाच मजली उंचीच्या कणग्या, त्यात धान्य साठवलेलं. एक दिवसाचा खेळ आणि दोन दिवसांचा प्रवास.

।।

नंतर दोन वर्षांनी पुन्हा कोलंबस. कोलंबसपासून बऱ्याच अंतरावर एक स्टीव  नावाच्या माणसाकडं आम्ही गेलो. तो म्हणाला आपण एका नव्या ठिकाणी जेवायला जाऊया. ते नवं ठिकाण म्हणजे दोन वर्षात नव्यानं वसवलेलं गाव होतं. उद्योग, गोदामं, मॉल, दुकानं, घरं, जिम सारं सारं दोन वर्षात जय्यत तयार, लोकही रहायला आलेले. तिथंच एका बारमधे गेलो तर बियरसोबत खायला भुईमुगाच्या अख्ख्या शेंगा. जागोजागी पिंपात भरून ठेवलेल्या. आपण जायचं, परडीभर शेंगा घेऊन टेबलावर परतायचं. टरफलं खाली जमिनीवर टाकून द्यायची. महाराष्ट्र नसल्यानं ती टरफलं कोणी टाकली असं विचारणारे मास्तर नव्हते आणि मी टरफलं टाकली नाहीत असं बाणेदारपणे सांगणारे लोकमान्यही नव्हते. बारभर टरफलंच टरफलं पसरलेली. मधे मधे सफाईदार येऊन ती गोळा करून जात असे.

।।

नंतर विस्कॉन्सिनमधे ऑशकॉशमधे.

मला डेट्रॉईट या शहराच्या विपन्नावस्थेचा अभ्यास करायचा होता. अंतर होतं ४६८ मैल. विमानाचा प्रवास तीनेक तासांचा. कारनं जायचं तर मिशिगन लेकच्या बाजूबाजूनं शिकागो शहराला वळसा घालून हुरसन लेकच्या काठावरच्या डेट्रॉईटला पोचायचं. वाटेत इलिनॉय आणि इंडियाना ही राज्य लागायची. वाटेत रेस्टरूम आणि खाण्यापिण्यासाठी थांबत थांबत जायचं तर बारा तास सहज लागतात.  पहाटे पहाटे निघून रात्री उशीरा डेट्रॉईट. वाटेत समुद्रासारखंच मिशिगन आणि हुरसन लेक. दृष्टी पोचेस्तोवर हिरवीगार शेतं. तासन तास एक माणूस दिसत नाही, एक घर दिसत नाही, नुसती शेतं आणि जंगलं.

डेट्रॉईटमधली एक आठवण म्हणजे  John K. King, Used and Rare Books हे  १९३० पासून चालत आलेलं जुन्या व दुर्मिल पुस्तकांचं दुकान. या दुकानाची गंमत म्हणजे  पोर्नोग्राफी पुस्तकात (मराठीत चावट पुस्तकं) रस असणारी माणसं अमेरिकाभरून या दुकानात येतात. जुनी जुनी चावट पुस्तकं इथं मिळतात. जवळ जवळ ९०० विविध प्रकारची पुस्तकं या दुकानात मिळतात. काही कपाटं केवळ नऊ सेंट किमतीच्या पुस्तकांची. या दुकानात खूप जुनी नियतकालिकंही पहायला, विकायला ठेवली आहेत. एका नियतकालिकात अर्नेस्ट हेमिंगवे च्या पुस्तकाचं परीक्षण आहे. हेमिग्वेनं ते मासिक पाहिलं, त्यातलं आपल्या पुस्तकावरचं परिक्षण वाचलं आणि त्या पानावर स्वतःच्या हस्ताक्षर आणि सहीसह लिहिलं ‘ blah.. blah .. blah ‘

किंगमधे दररोज ढिगानं पुस्तकं येत असत. जुनी. मॅनेजरचं एक किचकट काम म्हणजे ती पुस्तकं पहायची आणि त्याची किमत ठरवायची. मॅनेजरला पुस्तकाचं कव्हर पाहूनच पुस्तकाच्या मोलाचा अंदाज येत असे. पुस्तकाचा लेखक कोण, किती जुनं प्रकाशन, लेखकाची किंवा नामांकिताची सही असणं इत्यादी कसोट्या होत्या. महत्वाचं वाटलं की पुस्तकाची सगळी पानं मॅनेजर चाळून पहात असे.

१९८७ मधे मार्क ट्वेनचं तीन खंडातलं चरित्र एका माणसानं किंगला विकलं. मॅनेजर ते चाळत असताना एका खंडातून तीन फोटो खाली पडले. फोटो मार्क ट्वेनचे होते. ट्वेन एका गाढवाच्या गाडीतून एका तरुण मुलीबरोबर प्रवास करत होता. फोटोमागे पेन्सिलिनं तारीख लिहिली होती १९०८. ट्वेनच्या चरित्रात १९०८ साली बर्म्युडामधे ट्वेन मार्गारेट ब्लॅकमर या तरुणीला भेटल्याचा उल्लेख होता. मार्क ट्वेनचा अभ्यास असणाऱ्या लोकांनी वरील फोटो आणि नोंद खरी आहे असं सांगितलं. त्या दिवशी डेट्रॉईटच्या पेपरात ती हेडलाईन होती.

किंगनं ते फोटो एका संस्थेला खूप किमतीला विकले.

।।

एकदा मिशिगन तलावाच्या काठावरच्या डोअर काऊंटी या गावात दोन दिवस मुक्काम. ऑशकॉश ते डोअर काऊंटी. वाटेत दोन्ही बाजूला जंगलं. शेकडो मैल एकही इमारत नाही, एकही माणूस नाही. जंगलात झाडांची उंची इमारतींपेक्षा जास्त. ऊन जमिनीपर्यंत पोचत नाही. मिशिगन म्हणजे काय आहे ते कळलं. हिमाचल प्रदेश, पंजाब या राज्यांपेक्षाही जास्त विस्तार, ५९ हजार किमी चौरस. क्षितिजापर्यंत पाणी. थंडीत सरोवर गोठतं. माणसं त्यावर गाड्या चालवतात, खेळतात.

ऑशकॉशपासून काही अंतरावर  आमोदचे सासरे डेविड यंगब्रावर यांच्या बर्लिन या गावात गेलो. तिथं त्यांचं घर आणि  मागं त्यांची जमीन. म्हणाले चला आमच्या जमिनीवर  फेरफटका मारूया. शंभर एकर जमीन होती. त्यावर शेती अजिबात नव्हती. नुसतं जंगल. मला आश्चर्य वाटलं. जमीन तशीच ठेवणं कसं काय परवडतं असं माझ्या मनात आलं. डेविड म्हणाले ‘ जमीन पडीकच ठेवलीय. जंगल वाढू दिलंय. वर्षभरात इथं भरपूर डुकरं वगैरे जमा होतात. मग सीझनमधे आम्ही शिकार करतो.’ शिकारीसाठी बांधलेली मचाणं पाहिली. एक मचाण कष्टपूर्वक चढलो.

संध्याकाळी पार्टी होती. पार्टीला डेविडचे मेव्हणे, अंकल बिल,  आले होते. ते दिसायला थेट शान कोनोरीसारखे दिसत होते. ऐंशीच्या पलिकडचं   वय. ते कोलोराडोहून १५०० किमी पेक्षा जास्त अंतर गाडी चालवत आले होते. गाडी म्हणजे एक मोठी बस. ही बस म्हणजे एक रहातं घर होतं. झोपायची जागा, किचन, टॉयलेट इत्यादी सगळं. त्यात ते स्वयंपाकही करत. बसमधेच तयार केलेला केक त्यांनी पार्टीसाठी आणला होता. बसच्या मागं त्यांची कार बांधलेली होती. बर्लीन शहरापासून काही अंतरावर बसेस पार्क करण्याची सोय होती. बस तिथं सोडून कारनं ते बर्लिनमधे आले होते.

।।

नंतर आयडाहोमधे मेरिडियन या गावात. आमोदला कॉलेजला साडेतीन महिने सुटी असते. त्याचा सतत आग्रह असे की पूर्ण चार  महिने रहायला आलात तर भटकता येईल. तसं जमवलं.

एकदा गेलो व्हेगसला. वाटेत अख्खं नेवाडा राज्य. लांब प्रवास डोळ्यासमोर ठेवून आमोदनं जुनी गाडी काढून नवी गाडी घातली होती. जुनी गाडी फार पेट्रोल पीत असे. दिवस उजाडता उजाडता निघून संध्याकाळी ईली या गावात पोचायचं.

वाटेत नेवाडा. वाळवंट. सहारासारखं किवा राजस्थानातल्या वाळवंटासारखं नाही. फूटभर उंचीची झुडपं पसरलेली. बस. त्यापेक्षा जास्त उंचीचं झाड नाही. सभोवताली बोडकी हिंस्र दिसणारे पर्वत.एक माणूस दिसत नाही. तीन तीन तास प्रवास केला तरी वाटेत पेट्रोल मिळत नाही, खाण्यापिण्याची सोय नाही. जीपीएसही चालत नाही. सेल फोनला अनेक ठिकाणी रेंज यात नाही. पेट्रोल संपलं की मरण. कोणीही मदतीला येऊ शकत नाही.

हॉलिवूडच्या तिशी चाळिशीतल्या सिनेमातला निसर्ग.

खिडकीतून बाहेर पहाताना वारंवार भास व्हायचा की स्टीव मॅक्वीन किंवा क्लिंट ईस्टवूड किंवा जॉन वेन दत्त म्हणून समोर थडकलाय,  कंबरपट्ट्यातून रिव्हॉल्वर काढलय, बोटाभोवती फिरवून आमच्याकडं उगारलय.

अगदी तसंच झालं. एका क्षणी आमची कार थांबली. एक जनावरांचा कळप रस्ता ओलांडत होता. बघतो तो धिप्पाड घोड्यावर स्वार धिप्पाड काऊबॉईज जनावरांचा कळप सांभाळत होते. डोक्यावर काऊबॉय हॅट, हॅटच्या बाहेर आलेले लांबसडक केस, चामड्याचे गुडघ्यापर्यंतचे बूट, अंगात चामड्याचा कोट. काऊ बॉईज आणि काऊ गर्ल्स. सहा फुटापेक्षा जास्त उंचीचे घोडे आणि त्यावर सवार सहाफुटी काऊ बॉईज. कळपाच्या बाजूबाजूनी दांडगे कुत्रे. एकादं चुकार जनावर कळप सोडू लागलं की कुत्रं त्याच्यावर चढाई करायचं, जनावर पुन्हा कळपात दाखल.

जनरल मोठ्या सैन्यासमोर दिमाखानं उभा असावा तसे काऊबॉईज दिसत होते. समोर गुरांचं सैन्य.

वाटेत एका ठिकाणी प्रेक्षणीय स्थळाची पाटी लावलेली जागा होती. वैराण वाळवंटात प्रेक्षणीय ते काय असणार या विचारानं तिथं थांबलो. ते होतं पश्चिम किनाऱ्यावरील कॅलिफोर्निया ते पूर्व किनाऱ्यावरील न्यू यॉर्क हे सुमारे चार हजार किमीचं अंतर पार करून टपाल घेऊन जाणाऱ्या घोडेस्वारांचं  थांबण्याचं ठिकाण.  घोडेस्वार हे अंतर धडाधड ८ दिवसात पार करत असत.

या जागेवरून चारही बाजूंनी पाहिलं की या टपालस्वारांना कशाकशाला तोंड द्यावं लागत असेल याची कल्पना येते. वाटेत ना एकही झाड ना एकही विहीर ना एकही घर ना एकही माणूस. वर आकाशात एकही ढग नाही. रणरणता सूर्य दयामाया न करता आग ओकत असतो.

बाप रे.

काही अंतर गेल्यावर आमोद म्हणत असे की पेट्रोलची टाकी रिकामी होत आलीय. आमचे वांधे. जीव नव्हे तर पेट्रोलची टाकी मुठीत धरून प्रवास. पेट्रोल पंप लागला की पुनर्जन्म झाल्यासारखं वाटे. पेट्रोल संपलं अशी पाटी पंपावर कुठंही दिसली नाही.

सूर्य विश्रांती घ्यायला जायच्या सुमाराला ईली हे गाव.

पुन्हा मॅक्वीन, ईस्टवूडची आठवण. तशीच बैठी आणि एक मजली घरं. तसेच रेस्टॉरंट आणि बार. बारचे आतबाहेर उघडणारे दरवाजे. एका बार समोर थांबलो. आतबाहेर उघडणारा दरवाजा उघडून आत पाहिलं. समोर शंभर वर्षापूर्वी असावा तसाच बार आणि आतलं लाकडी फर्निचर. बार स्टूलवर बसलेले काऊबॉयी हॅट घातलेले लोक. टाईम मशीनमधे बसून मागे गेल्यासारखं वाटलं.

बाहेर येऊन रस्त्यावर नजर टाकली. या मंडळींचे घोडे खुंट्याला बांधलेले दिसतील या आशेनं. पण घोडे नव्हते. हार्ले डेविडसन बाईक रस्त्याच्या कडेला रांगेनं ताठ उभ्या होत्या.

बार स्टूलवरच्या एका माणसाशी थोडीशी दोस्ती केली. तुमच्या जीन्स आमि चामड्याच्या ट्राऊझर्स, चामड्याची जॅकेट्स आणि गुडघ्यापर्यंतचे बूट आणि हॅट हा तुमचा पेहराव दररोज असाच असतो काय असं एकाला विचारलं. त्याला माझं बोलणं न समजणं स्वाभाविक होतं.  मी तुटक तुटकपणे एकेक शब्द सुटा सुटा वापरत त्याला जुन्हा सिनेमांची आठवण करून दिली आणि  विचारलं की तुम्ही हे सारं कपडे टुरिस्टाना सुखावण्यासाठी घालता? घशात घडघड आवाज करून हसत हसत तो माणूस म्हणाला हे त्यांचे दररोजचेच कपडे आहेत, हा बारही दररोजचा आहे आणि थोडा वेळ थांबलात तर इथे होणारा दंगाही दररोजचा आहे. फक्त कोणी पिस्तूल उगारून कोणाला मारत नाही येवढाच फरक पडला आहे.

ती रात्र एका मोटेलमधे. सकाळी उठून पुन्हा व्हेगसकडं आगेकूच. वाटेत कुठं तरी वाळवंट संपतं आणि शेती सुरु होते. पुन्हा क्षितीजापर्यंत हिरवीगार शेतं. हज्जारो हेक्टर्स.

आयडाहो ते व्हेगस या पूर्ण प्रवासात डाव्या उजव्या बाजूला वाळवंटं आणि क्षितिजावर पर्वत. पर्वतांची रांग संपतच नाही. कधी हे पर्वत पिवळे, सोनेरी काळेकुट्ट. भीती वाटावी अशा आकाराचे सुळके आणि घळी. कधी अर्ध्यापेक्षा जास्त उंचीपासून बर्फ. खाली मरणाचं उकडतं आणि तिकडं वर पहावं तर बर्फ.

व्हेगसपासून तासा दीड तासाच्या अंतरावर हूव्हर धरण. कधी तरी १९३० मधे बांधलेलं धरण. साधारणपणे आपण धरण खालून पहातो किंवा धरणाच्या भिंतीच्या पातळीवरून पहातो. इथं आपण डोंगराच्या माथ्यावर असतो आणि खाली धरणाची भिंत दिसत असते. तिथून खाली पाहिलं तर   खाली उभा असणारा पन्नास चाकांचा ट्रक एकाद्या अळीसारखा दिसेल. धरणाच्या दोन्ही बाजूंनी पाणी वाहून नेणारे, वीज वाहून नेणारे मार्ग. त्यासाठी उभारलेल्या इमारती. या इमारतींना खांद्यावर घेणारे आणि तोलून धरणारे महाकाय खांब. या साऱ्याला एक डिझाईन आहे. अनेक फ्लायओव्हर धरणापर्यंत गाड्या पोचवतात. या फ्लाय ओव्हरना आणि त्यांच्या खांबांना डिझाईन आहे. धरण असो की पूल की नदीचा काठ की वीज निर्मितीची जागा, प्रत्येक बांधकामाला सौंदर्य आहे, एक डिझाईन आहे. सिविल इंजिनियरिंग हा सिमेंट काँक्रीटसारखा खडखडीत विषय असूनही तो किती सुंदर करता येतो ते हूव्हर धरणाकडं पाहून कळतं. स्केल म्हणजे काय असतं तेही हूव्हरवरून कळतं. धरणावर फिरतांना छाती आणि मेंदू दडपून जातो.

व्हेगसहून  परतताना आम्ही वाटेत न थांबता परतायचं ठरवलं. तेरा तास सतत प्रवास. नेवाडाचं लँडस्केप, काऊबॉईज वगैरे.

।।

एकदा आम्ही ओरेगनमधे जायचं ठरवलं. रजनीशपुरम हे प्रकरण काय आहे ते पहाण्यासाठी. आयडाहोतून ओरेगनमधल्या बेंड या गावाला जायचं. तिथं मुक्काम. नंतर तिथून अँटेलोप या गावात. तिथून रजनीशपुरम. सगळा मिळून सुमारे साडेसहाशे किमीचा प्रवास. म्हणजे एकूण दहा तासापेक्षा जास्त प्रवास.

आयडाहो आणि ओरेगन हे दोन्ही प्रदेश नेव्हाडापेक्षा एकदमच वेगळे. हिरवेगार. प्रचंड शेती आणि जंगलं.

मेरिडियन या गावातून बाहेर पडता पडता डोंगर सुरु होतात. खरं म्हणजे मेरिडियन, बॉइसी ही गावं डोंगरांमधेच वसली आहेत. चारही बाजूला डोंगर आणि मधोमध गाव. गावाबाहेर पडल्यावर काही अंतरावर एक ऊंच डोंगर आणि डोंगराच्या टोकावर एक ऐसपैस घर. कायच्या काय अस्ताव्यस्त डोंगरावर डोंगरभर हिरवळ. सामान्यतः डोंगरावर झाडं झुडुपं असतात, हिरवळ असत नाही. हिरवळ लावणं आणि जपणं हे फार कष्टाचं काम असतं. सतत आणि भरपूर पाणी आणि गवत सतत कातरत रहावं लागतं. अख्खा डोंगर हिरवळीचा करायचा म्हणजे माणूस पैशानं फारच दांडगा हवा.

विचारणा केल्यावर कळलं की या भागात म्हणजे नेवाडा आणि ओरेगनमधे दांडगे लोक खूप आहेत. कॅलिफोर्नियातले श्रीमंत लोक इथं जमिनी आणि डोंगर घेतात. रहायचं म्हणाल तर कोणी तिथं रहायला जात नाही, केवळ हौस म्हणून घेतलेला डोंगर. वर्षातून काही दिवस आले तर आले.

मेरिडियन सोडलं की लगेच स्नेक नदी सुरु होते. कित्येक तास ही नदी आपल्या डाव्या उजव्या हाताला सोबत करत असते. नदीच्या पलीकडं क्षितीजावर पर्वत. रस्ता, नदी आणि पर्वत यांच्या मधल्या जागेत हज्जारो एकरांची हिरवीगार शेतं. बेंड पर्यंत जाईपर्यंत हिरवा रंग, पर्वत आणि बर्फानं माखलेली शिखरं आपली साथ सोडत नाहीत. पहाता पहाता गुंगी येते.

बेंड शहर तर जंगलातच वसल्यासारखं.

बेंडची एक गंमत म्हणजे तिथं मारियुआना हे मादक द्रव्य व इतर वीड्स (weeds- मादक द्रव्यं) मिळतात. अधिकृत रीत्या. ओरेगनमधे मादक द्रव्याला परवानगी आहे. आम्ही एका दुकानात गेलो. दगडी भिंतीचं डिझाईन असलेलं दुकान. दुकानात मुलींनी स्वागत केलं. तुम्हाला कोणतं वीड हवंय असं विचारलं. आमचा निर्णय झाला नव्हता. तिनं पलिकडच्या खोलीतल्या एका जाणकार बाईकडं पाठवलं. त्या बाईनं विविध मादक वनस्पती, त्यांचे विविध घटक आणि विविध गुण, शरीरावर त्याचे होणारे पोषक परिणाम इत्यादी गोष्टी सांगितल्या आणि त्यावरचा मजकूर वाचायला दिला. मजकुरात वैज्ञानिक विश्लेषण होतं. अनेक दुर्घर रोगांचे दुष्परिणाम वीडमधले घटक कसे रोखून धरतात यावरचे प्रसिद्ध झालेले वैज्ञानिक पेपरचे संदर्भ त्या मजकुरात होते. आमची ऑर्ड दिल्यावर सर्व माहिती व तपशील नोंदलेल्या एका सुंदर कागदी लखोट्यात हवाबंद केलेल्या पिशवीत आम्हाला आमचं वीड मिळालं.

काचेच्या कपाटात नाना प्रकारच्या देखण्या  डिझाईन्सचे  पाईप्स, चिलिमा होत्या. वीड ओढण्याचा एकादा सुंदर पाईप पंधरा हजार रुपयाला पडतो.

सार्वजनिक ठिकाणी वीड ओढायला परवानगी नाही. माणसानी स्वतःच्या घरातच वीडसेवन करावा असा कायदा आहे. कायदा कडक आहे. वीडप्रभावित माणूस रस्त्यावर आढळला तर दीर्घ तुरुंगवास.

।।

ओरेगनमधलं एक पुस्तकांचं दुकान.

पॉवेल्स बुक्स.

दुकानाचं ब्रीद वाक्य आहे ‘पुस्तकं विकत घ्या, वाचा, विका’

अमेरिकेतल्या महाकाय पुस्तकांच्या दुकानांच्या  गणनेत ओरेगनमधील  या  पुस्तक दुकानाचा नंबर लागतो. या दुमजली दुकानातल्या किरकोळ विक्रीच्या पुस्तकांचं क्षेत्रफळ १.६ एकर (६८ हजार चौफू) आहे. १९७१ साली हा उद्योग प्रथम शिकागोत सुरु झाला. तिथून तो ओरेगनमधे  सरकला.

दुकानात नवी आणि जुनी पुस्तकं विकली जातात. दररोज सुमारे ३००० पुस्तकं हे दुकान खरेदी करतं. दुर्मिळ पुस्तकांचाही साठा दुकानात आहे. सीडी, डीव्हीडी, ऑडियो पुस्तकं, ईपुस्तकं इत्यादी गोष्टीही विकल्या जातात. काऊंटवर व्यवहार होतात आणि इंटरनेटवरही खरेदी होते. आज या   पुस्तकाच्या दुकानाचं  उत्पन्न सुमारे दहा कोटी डॉलर आहे.

।।

बेंडपासून अँटेलोप. सारा प्रवास दऱ्यांमधून.

अँटेलोप गाव जेमतेम तीस चाळीस घरांचं. पडकी घरं दिसतात, एक पडकं पोस्ट ऑफिस दिसतं. त्यात आता पत्रं येत नाहीत. रस्त्यावर चिटपाखरू नसतं. मधेच एका घराच्या कंपाऊंडमधे ट्रॅक्टर, जुन्या गाड्या, शेतीची औजारं पडलेली दिसतात. दोन वयस्क पांढऱ्या दाढीच्या व्यक्ती जिन्सच्या खिशात पंजे कोंबून  ‘ कुठून परग्रहावरून ही माणसं आपल्या गावात तडमडायला आलीत ‘ असा भाव चेहऱ्यावर आणून आपल्याकडं पहातात. आपण विचारतो ‘ इथं रजनीशपुरम कुठंय? ‘ ती माणसं एकमेकांकडं पाहतात, माहित नाही असं पुटपुटतात. कारण त्यांना रजनीशपुरम माहित नसतं, त्यांना बिग मडी रँच माहित असतं.

रजनीशपुरम स्थापन झालं ते या बिग मडी रँचवर.

अँटिलोपपासून बिग मडी रँचवर जायला तासापेक्षा जास्त वेळ लागतो. एकच गाडी जाऊ शकेल असा कच्चा रस्ता. डांबरी, काँक्रिटचा नाही. रस्ता डोंगरांच्या रांगांतून जातो. एक रांग संपली की दुसरी रांग. वाटेत जीपीएस नाही. त्यामुळं आपण योग्य वाटेनं जातो की नाही ते कळायला मार्ग नाही. वळणं येतात, डावीकडं आणि उजवीकडं अशा वाटा फुटतात. कुठली वाट धरायची ते कळत नाही. कारण रस्त्यावर कुठंही पाट्या नाहीत. सेलफोनला रेंज नसल्यानं कोणाला विचारता येत नाही. अज्ञाताचा प्रवास.

चारही बाजूनी डोंगर आणि हिरवीगार शेतं. वाटेत रस्त्यावर डाव्या उजव्या हाताला एकादं छोटं कुंपण आणि फाटक. कुंपण आणि फाटकाला काही अर्थ नाही कारण पलिकडं प्रचंड डोंगर किंवा जमीन अस्ताव्यस्त पसरलेली असते. फाटक टाळून दुसऱ्या बाजूनं सहज प्रवेश करता येतो. फाटकावर एक फलक असतो. ‘ खाजगी प्रॉपर्टी. प्रवेश बंदी. बेकायदा प्रवेश करणाऱ्यावर कारवाई होईल. ‘ पलिकडं पाहिलं तर झाडं, शेती, सोडता नजर पोचेस्तवर एकही इमारत दिसत नाही. कोण मरायला इथं प्रवेश करणार आणि कशाला.

मधे मधे कुंपणामधे गाई आणि घोडे चरतांना दिसतात. तेवढीच जिवंतपणाची खूण.

एकदा आम्ही चुकलो. परत मागं फिरलो. पलिकडून येणारी गाडी थांबवून रस्ता विचारला. त्यानं सांगितल्यानुसार नवा रस्ता धरला. तरीही कुठं पोचू त्याची खात्री नव्हती.

एका वळणानं खाली उतरत असताना अचानक समोर एक विमानाची धावपट्टी दिसली. हे काय प्रकरण आहे ते स्पष्ट होईहोईपर्यंत इमारती दिसू लागल्या, एक धरण दिसलं. १९८० सालपर्यंत हे होतं बिग मडी रँच. नंतर त्याचं झालं रजनीशपुरम. १९९० नंतर पुन्हा बिग मडी रँच.

डोंगरांच्या रांगामधे ६४ हजार एकरावर पसरलेलं बिग मडी रँच. रँच म्हणजे गुरचरण. तिथं शेती होत नाही. झाडं, झुडपं वाढतात, गवत वाढतं. गुरं तिथं चरतात. गाई आणि घोडे. घोड्यांना पळायला पुरेशी होतील इतकी  विस्तीर्ण जागा. रँचवर इतर काहीही होत नाही. श्रीमंत माणसं अशी रँचेस विकत घेतात. सुटीत किंवा विश्रांतीसाठी या रँचचा वापर होतो. क्लिंट ईस्टवुड या नटानं अशातच एक असंच रँच विकत घेतलंय. प्रेसिडेंट बुश यांचंही एक मोठ्ठं रँच होतं. देशातल्या आणि जगातल्या महत्वाच्या माणसांना बुश तिथं नेत असत.

अजूनही या रँचेसवर काउबॉईज वावरत असतात. फार गाड्या बिड्या इथं नसतात. विमानाचं तर सोडाच. अँटेलोपमधलं वातावरण शे दोनशे वर्षं मागे असल्यासारखं. रजनीशनी बिग मडी रँचवर शहर वसवलं. तिमजली इमारती बांधल्या. हज्जारो गाड्या आणि बसेस तिथं येऊ लागल्या. आकाशात विमानं घिरट्या घालू लागली.रजनीशच्या ९३ रोल्सरॉईस गाड्या इथं विमानांतून उतरवण्यात आल्या. प्रत्येक दिवशी नव्या रोल्समधून रजनीशची मिरवणुक निघे. वर्षभरासाठी म्हणून ३६५ रोल्स घ्यायचा त्यांचा कार्यक्रम होता.

अंटेलोप आणि ओरेगनमधल्या माणसांना ही संस्कृती परिचयाची नव्हती. जिथं ६० हजार एकरात जेमतेम शंभर माणसं रहात तिथं रजनीशांची हजारो माणसं गोळा होऊ लागली. जिथं केवळ घोडे आणि गाई फिरत तिथं माणसं आणि कार फिरू लागल्या.

अँटेलोप, वास्को काऊंटी आणि ओरेगन राज्यातल्या लोकांनी रजनीशना हाकलून दिलं.

।।

मी रहात होतो ते मेरिडियन गाव. ८३ हजारांची वस्ती. बैठी आणि एकमजली घरं. गावभर झाडं, कारंजी, रुंद रस्ते. जागोजागी मोठी उद्यानं. प्रत्येक वस्तीत एकादं मोठं उद्यान.आवाज नाही. व्हिलेज अशा एका ठिकाणी दुकानं, चैनीच्या गोष्टी एकत्र केलेल्या. रस्त्यावर कोणी फिरत नाही. आवाज नावाची गोष्टच नाही. माणसं सकाळी सात वाजता कामावर जातात. संध्याकाळी सहा वाजता परत येतात. घरी परतल्यावर जेवुन गुडुप. आवाज नाही.

आमच्या समोरच एक मोठ्ठं घर माझ्या डोळ्यासमोर महिन्याभरात बांधून पूर्ण झालं. एके दिवशी फिरत असताना पोलिसांनी रस्ता बंद करून वाहतूक वळवली होती. उत्सूकता होती. खाली उतरून वाहतूक फिरवण्याचं कारण शोधत फिरलो. बघतो तर काय तर एक दुमजली घरच्या घर पाच पन्नास चाकांच्या ट्रकवर ठेवलं होतं. बांधून तयार केलेलं घर कुठं तरी नेऊन ठेवणार होते.

मेरिडियनमधे थोर निवांतपणा. चार महिन्यांच्या मुक्कामात मी किती तरी  वाचलं आणि किती तरी सिनेमे घरात पाहिले.पाच सात वर्षातही तितकं जमत नाही. वाचा. लिहा. पाय मोकळे करण्यासाठी बाहेर या, फिरा, पळा. पुन्हा घरी जा. वाचा, लिहा, पहा. पुन्हा फिरा, पळा.

।।

मेरिडियन डोंगरांच्या कुशीत वसलं आहे. चारी बाजूनी डोंगर.

आयडाहो दाट जंगलांसाठी प्रसिद्द. आयडाहोतल्या जंगलाबद्दल सांगतात की तिथं माणूस हरवतो, त्याला परत येण्याचा रस्ता सापडत नाही. अशी कित्येक माणसं नाहिशी झाल्याचं लोक सांगतात.

।।

मेरिडयनमधलं बेंट कॉर्नर्स युज्ड बुक्स. जुन्या पुस्तकाचं दुकान.

शेजारी इतर अनेक दुकानं.

साधारणपणे दुपारी बाराची वेळ. दुकानाच्या दारात एक फोर्ड गाडी उभी रहाते. गाडी चालवणारी ज्युडिथ ही नव्वदीच्या जवळपास पोचलेली स्त्री हातात एक पुस्तकांची चळत घेऊन उतरते. डाव्या हातानं दुकानाचं दार उघडून आत शिरते.

मालक डेव हॅन्सन ज्युडिथचं स्वागत करतो. ज्युडिथ या दुकानात नेहमीच येत असल्यानं एक जिव्हाळ्याचं नातं दोघांच्या हावभावात दिसतं.

ज्युडिथनं आणलेली पुस्तकं डेव टेबलावर ठेवतो. मोजतो. नोंद करतो, खाली ठेवलेल्या टोपलीत टाकतो.

” दुसरी पुस्तकं विकत घेणारेस की या पुस्तकांचे पैसे हवेत?” डेव  विचारतो.

” चार पुस्तकं पुन्हा घेईन, दोनाचे पैसे दे.” ज्युडिथ.

डेव पैसे देतो, ज्युडिथ दुकानाच्या आत जाते, पुस्तकांच्या रॅकमागे दिसेनाशी होते.

डेवचं दुकान जुन्या पुस्तकांची देवाण घेवाण करतं.

दुकानात सुमारे २५ हजार पुस्तकं आहेत. काही पुस्तकं पुठ्ठा बांधणीची आहेत, काही साध्या बांधणीची, पेपरबॅक सारखी.

पुठ्ठा बांधणीची म्हणजे जाडजूड उंचीपुरी पुस्तकं. यातल्या काही पुस्तकांवर किमतीची चिठ्टी लावलेली आहे, काही पुस्तकांवर चिठ्ठी नाही. चिठ्ठी लावलेल्या पुस्तकांवर पुस्तकाची किमत लिहिली आहे. किमती पंधरा डॉलर, दहा डॉलर, सतरा डॉलर अशा आहेत. किमती न लिहिलेल्या पुठ्ठा बांधणी पुस्तकाची प्रत्येकी सरसकट किमत दीड डॉलर आहे. कुठलंही पुस्तक घ्या, फक्त दीड डॉलर, म्हणजे सुमारे शंभर रुपये.

दीड डॉलर किमतीची पुस्तकं नवी कोरीच आहेत. बॉब वुडवर्ड या वॉशिंग्टन पोष्टच्या पत्रकारानं लिहिलेली बुश, क्लिंटन, रेगन इत्यादी प्रेसिडेंटवरची गाजलेली प्रत्येकी चार सहाशे पानांची पुस्तकं दीड डॉलरला मिळतात. वॉटरगेट बॉबनीच बाहेर काढलं होतं. ऑल दी प्रेसिंडेंट्स मेन हे बॉबचं बरंच गाजलेलं पुस्तकही दीड डॉलरला.

बाकीची पुस्तकं त्याच्यावर छापलेल्या किमतीच्या अर्ध्या किमतीत. मुराकामीची अगदी ताजी कादंबरी अर्ध्या किमतीत मिळत होती. आठ डॉलरला. तेच पुस्तक अमेझॉनवर चार डॉलरला मिळत होतं. परंतू पाठवणावळ होती चार डॉलर. त्यामुळं दुकानातच जुनं पुस्तक घेणं परवडतं. शिवाय हवं असल्यास वाचून झाल्यावर ते परत करता येतं, त्याचे पैसे मिळतात.

दीड डॉलर किंवा अर्ध्या किमतीतली पुस्तकं पैसे टाकून विकत घ्यायची. वाचून झाल्यावर याच दुकानात आलं तर दीड डॉलरचं पुस्तक डेव विकत घेत नाही पण बाकीची पुस्तकं छापील किमतीच्या पंचवीस टक्के किमतीत विकत घेतो. वाचलेली पुस्तकं ठेवायची, नवी घ्यायची किंवा नवी नको असतील तर पंचवीस टक्केप्रमाणं पैसे घ्यायचे.

ज्युडिथ पुस्तकांच्या कपाटाकडं  पोचते न पोचते तोवर एक सहा फुटी म्हातारा माणूस काऊंटवर पोचला. त्यानं एक पुस्तक  परत करायला आणलं होतं. त्याला कुठल्याशा लेखकाचं पुस्तक हवं होतं. त्यानं आधी येऊन आणि फोनवरून डेवला त्या लेखकाचं आणि पुस्तकाचं नाव सांगितलं होतं. डेवनं ते पुस्तक बाजूला काढून ठेवलं होतं. या माणसानं ते पुस्तक घेतलं. नव्या पुस्तकाची अर्धी किमत आणि परत केलेल्याची पंचवीस टक्के यातली बेरीज वजाबाकी झाल्यावर डेवनं काही पैसे त्या माणसाला परत केले. तीन चार मिनिटं दोघं एका लेखकाबद्दल बोलले. हे बोलणं सुरु असतानाच आणखी दोन महिला आल्या. एक मध्यम वयीन आणि एक वयस्क. त्या महिला आल्या म्हणून सहा फुटी माणूस दूर झाला आणि निघून गेला.

मध्यमवयीन महिलेनं दोन पुस्तकं ठेवली आणि नवी पुस्तकं घ्यायला तीही रॅकमागे दिसेनाशी झाली. वयस्क महिलेनं दहा बारा पुस्तकं आणली होती. ती सगळीच्या सगळी पुस्तकं विकण्यासाठी होती. डेवनं हिशोब करून पैसे दिले.

“या आजी आणि यांच्यासारखी किती तरी माणसं कुठून कुठून पुस्तकं गोळा करतात आणि विकायला आणतात. हा एक व्यवसायच आहे. त्या पुस्तकं कुठून आणतात ते आम्ही विचारत नाही. कोणीही कुठलीही पुस्तकं आणावीत, पंचवीस टक्के किमतीत ती आम्ही विकत घेतो.” डेव म्हणाला.

डेव पाठ्यपुस्तकं ठेवत नाही. कारण इथल्या विद्याशाळांत पाठ्यपुस्तकं दर वर्षी बदलत असतात. त्यामुळं जुन्या पाठ्यपुस्तकाला किमत शून्य.

मेरिडयनमधे वाचणारी अनेक माणसं आहेत, ज्यांना नवी पुस्तकं परवडत नाहीत. ही माणसं लक्ष ठेवून त्यांना हवी ती पुस्तकं घेण्यासाठी डेवच्या दुकानात येतात.दिवसाला हजारेक पुस्तकं येतात.

या दुकानाच्या बॉइसी आणि नँपा या लगतच्या शहरात दोन शाखा आहेत. डेव आणि त्याची पत्नी मिळून हे दुकान चालवतात. डेव कंप्यूटर इंजिनियर आहे. त्याला पुस्तकांची आणि वाचनाची आवड आहे. राजकारण, सभोवतालच्या कटकटी, टेररिझम इत्यादी गोष्टींनी त्याचं डोकं पिकतं. म्हणून तो सायन्स फिक्शन वाचतो. नोकरीचा कंटाळा आला म्हणून हे दुकान त्यानं २००५ साली उघडलं.  नंतर नँपामधे २००७ साली आणि बॉइसी या राजधानीच्या शहरात २०१२ साली दुकान उघडलं. कुठं कुठं माणसं घरं विकतांना पुस्तकं काढून टाकतात तेव्हां ती पुस्तकं घ्यायला डेव स्वतः जातो. माणसं गॅरेज सेल करतात. म्हणजे घरातल्या अनेक वस्तू काढून टाकतात. त्यातली पुस्तकं घ्यायला डेव जातो.

डेवचा उद्योग चांगला चाललाय.

।।

 

कॅस्ट्रोची मैत्रिण

कॅस्ट्रोची मैत्रिण

फायडेल कॅस्ट्रो गेले त्याच्या काही महिने आधी त्यांची मैत्रिण वारली. तिचं नाव नटालिया रेवेल्टा. मैत्रिण म्हणजे तिला कॅस्ट्रोपासून एक अलिना नावाची मुलगी होती. नटालिया ऊर्फ नॅटी गाजावाजा न होता कबरीत पोचली. अंत्यसंस्काराच्या वेळी फायडेल कॅस्ट्रो हजर राहिले नाहीत.

फायडेल कॅस्ट्रो गेले त्याच्या काही महिने आधी त्यांची मैत्रिण वारली. तिचं नाव नटालिया रेवेल्टा. मैत्रिण म्हणजे तिला कॅस्ट्रोपासून एक अलिना नावाची मुलगी होती. नटालिया ऊर्फ नॅटी गाजावाजा न होता कबरीत पोचली. अंत्यसंस्काराच्या वेळी फायडेल कॅस्ट्रो हजर राहिले नाहीत.

फायडेल रंगेल होते असा आरोप केला जातो. फायडेलना हज्जारो बायका होत्या असं त्यांचे विरोधक (अमेरिकन, कम्युनिझमविरोधी) कुत्सीतपणे लिहीत असत. हज्जारो किंवा एकापेक्षा अधिक स्त्रियांशी संबंध असणं ही गोष्ट मोठी गंमतीची आहे. अमेरिकन समाजात सर्रास अनेक स्त्रियांसी असे किंवा तसे संबंध ठेवले जातात. कधी ते चोरून असतात तर कधी ते पैसे देऊन ठेवले जातात. असे संबंध ठेवणारा माणूस नामांकित असेल आणि माध्यमं त्याच्या मागे लागली तर अशा संबंधांबद्दल लोकं नाकं मुरडू लागतात. तिकडं फ्रान्समधे मित्तराँ यांना एक न लग्नाची बायको होती,तिला मुलगीही झाली होती.  ते सारं बरीच वर्षं गुप्त राहिलं. ते जाहीर झालं तेव्हां बोंबाबोंब झाली नाही. अनौरस मुलं हे पाप आहे असं फ्रेंच समाज मानत नाही.

एकापेक्षा अधिक स्त्रियांशी संबंध असणं याला कधी कौतुकानं रंगेलपणा असं म्हटलं जातं आणि कधी त्याच्यावर अयोग्यतेचा शिक्का बसतो. त्यातही गंमत अशी की एकाद्या स्त्रीनं अनेक माणसांशी संबंध ठेवणं मात्र समाज मान्य करत नाही. जगभर.

कृष्णाचे अनेक स्त्रियांशी संबंध होते हे भारतीय माणूस  महाभारतातून समजून घेतो.  द्रौपदीला पाच पती होते हेही महाभारत या महाकाव्यात भारतीय माणूस समजून घेतो. अर्थात फक्त महाभारतापुरतं.

कॅस्ट्रो रंगेल बिंगेल होते असे पुरावे नाहीत. पहिला लग्न, नंतर नॅटीशी संबंध आणि नंतर एक लग्न येवढाच स्त्रियांशी असलेला संबंध नोंदला गेलेला दिसतो.

नॅटी दिसायला सुंदर होत्या. त्यांचे निळे डोळे फार आकर्षक होते. एकदा अर्नेट हेमिंग्वे हे कादंबरीकार कॅस्ट्रोंना भेटायला गेले होते. तिथं त्याना नॅटी भेटल्या. नॅटींचे डोळे आणि त्यांचं सौदर्याचं कौतुक हेमिंग्वेनं केलं. हेमिंग्वेलाही कॅस्ट्रोचा हेवा वाटला.

ओरलँडो फर्नांडिझ हे त्यांचे पती एक यशस्वी आणि श्रीमंत डॉक्टर होते. समाजातल्या ऊच्च थरात त्यांचा वावर होता. पण ऊच्चभ्रू समाजात वावरण्यात त्यांना आनंद वाटत नसे. तो काळ १९५०च्या आसपासचा होता. बॅटिस्टाचं राज्य होतं. प्रचंड भ्रष्टाचार होता. पोलिस म्हणजे गणवेशातले गुंड होते. शोषण आणि विषमता होती. गरीबांना लुटलं जात होतं. नॅटीला ते सारं आवडत नसे. त्याच काळात कॅस्ट्रो यांचा ऑर्टोडॉक्स हा पक्ष उदयाला आला. या पक्षानं गरीबांची बाजू घेऊन बाटिस्टाविरोधात लढायला सुरवात केली. नॅटी त्या पक्षाकडं, त्या विचाराकडं, एक नेता म्हणून कॅस्ट्रो यांच्याकडं आकर्षित झाल्या. त्यांनी आपल्याजवळचे पैसे, दागदागिने, जवाहिर वगैरे  चळवळीला दिले. चळवळीवर बॅटिस्टा यांचा राग होता. धरपकड, तुरुंगवास, मारहाण ही शस्त्रं बाटिस्टा वापरत होता. अशा वेळी नॅटीनी आपलं घर कॅस्ट्रो आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना वापरायला दिलं. भूमिगत कार्यकर्ते त्यांच्या घरात गपचूप भेटत, अभ्यासवर्ग घेत असत. घराची एक चावी त्यांनी बिनधास्त चळवळीच्या स्वाधीन केली होती. या उद्योगांमुळं त्यांना आणि त्यांच्या पतीनाही त्रास होण्याची दाट शक्यता होती. पण तिकडं नॅटीनी दुर्लक्ष केलं.

एकदा नॅटीचं दर्शन कॅस्ट्रोना झालं आणि तिथं ते नॅटीच्या प्रेमात पडले. पहिल्या दर्शनातलं प्रेम. आपल्या एका मित्राकरवी ते नॅटीला भेटले. त्यांच्या भेटी सुरु झाल्या. प्रेमपत्रांची वाहतूक सुरु झाली. प्रेम सुरु असतानाच १९५३ साली कॅस्ट्रोना तुरुंगवास घडला. तुरुंगातही प्रेमपत्रांची देवाणघेवाण सुरु होती. नॅटी प्रेमपत्राबरोबरच दोस्तोवस्की, फ्रॉईड, कार्ल मार्क्स यांची पुस्तकं कॅस्ट्रोना पाठवत असे. असं म्हणतात की या वाचनानंतर कॅस्ट्रो मार्क्सवादी-कम्युनिष्ट झाले.

यातली काही पत्रं कॅस्ट्रोंची पत्नी मिर्टा दियाज बलार्ट यांच्या   हाती लागली. त्या भडकल्या. संबंध बिघडले. फायडेल या आपल्या मुलासह त्या वेगळ्या झाल्या.  हे सारं कॅस्ट्रो तुरूंगाबाहेर आल्यानंतर घडलं. तुरुंगाबाहेर पडल्यानंतर कॅस्ट्रोंचा सत्तेविरोधातला लढा अधिक जोमानं सुरु झाला. क्यूबाबाहेर जाऊन ते लढा चालवत होते. याच काळात, १९५५ साली  काही महिने नॅटींबरोबर कॅस्ट्रोनी घालवले आणि तिथंच त्या गरोदर राहिल्या. पण ही गोष्ट त्यानी कॅस्ट्रोना सांगितली नाही. मुलगी झाल्यावर यथावकाश नॅटीनी कॅस्ट्रोना ही खबर दिली. कॅस्ट्रोनी लग्न करण्याचा प्रस्ताव ठेवला. परंतू कॅस्ट्रो क्यूबात परत येतील की नाही, ते जिवंत तरी राहतील की नाही याची शंका वाटल्यानं नॅटीनी लग्नाला नकार दिला.

इकडं कॅस्ट्रोंबरचे प्रेमसंबंध आणि मुलगी होणं या गोष्टी उघड झाल्या. नॅटीचे पती वैतागले. त्यांनी नॅटीला घटस्फोट दिला. आधीची मुलगी नटाली आणि पती दोघं अमेरिकेत पळाले. नॅटी कॅस्ट्रोंपासून झालेली मुलगी अलिनासोबत क्यूबात राहिल्या. अलिना १० वर्षाची होईपर्यंत तिला आपण कॅस्ट्रोची मुलगी आहोत हे माहित नव्हतं. क्यूबा स्वतंत्र होऊन तिथं कॅस्ट्रोची राजवट सुरु झाली होती. आपल्या देशाचा अध्यक्ष हा आपला बाप आहे हे अलिनाला माहित नव्हतं. ते जेव्हां कळलं तेव्हां ती वैतागली आणि कॅस्ट्रोना शिव्याशाप देत ती अमेरिकेत निघून गेली, तिनं एका पुस्तकात कॅस्ट्रोना जाम बोल लावले. तिनं आईशी संबंधही तोडले.

कॅस्ट्रो राष्ट्राध्यक्ष झाल्यावर आपण क्यूबाची फर्स्ट लेडी होऊ, कॅस्ट्रो आपल्याशी लग्न करतील अशी नॅटीची अपेक्षा होती. कॅस्ट्रो बदलले. त्यांनी नॅटीशी संबंध तोडले. नवं लग्न केलं. नॅटीनं कॅस्ट्रोचं सरकार असूनही  फायदा न घेता नोकऱ्या करून आपल्या मुलीचा सांभाळ केला. कॅस्ट्रोचा भाऊ राऊल हा उपराष्ट्रप्रमुख होता. त्यानं फायडेलना न सांगता गपचुप नॅटीची काळजी घेतली.

२०१५ साली मृत्यू होईपर्यंत नॅटी एकांतवासात जगल्या. अलिना निवळली, ती जमेल तशी आईची भेट घेऊन तिच्यासमवेत काही काळ व्यतीत करत होती. शेवटल्या दिवसात ती आईबरोबर होती.

नॅटीनी कधीही कॅस्ट्रोना दूषणं दिली  नाहीत. कॅस्ट्रोंनी लिहिलेली पत्रं एका खोक्यात त्यांनी जपली आणि त्या आठवणीवर त्या जगल्या.

।।

 

 

एचवनबी विजा स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड मारण्यारा ट्रंपी उद्योग

एचवनबी विजा स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड मारण्यारा ट्रंपी उद्योग

 

प्रेसिडेंट ट्रंप आणि अमेरिकन सरकारनं एचवनबी विजाच्या तरतुदीत मोठा फरक करून गोंधळ उडवला आहे. तंत्रज्ञान, विज्ञान इत्यादी बाजाराच्या हिशोबात महत्वाची कसबं असणाऱ्या लोकांना हा विजा दिला जातो. या विजावर अमेरिकेत जाणाऱ्या लोकांना किमान १.३ लाख डॉलर पगार दिला पाहिजे अशी अट नव्या तरतुदीनं घातली  आहे. सध्या ६० हजार ते १ लाख डॉलर वेतनमान आहे. गेली दहाएक वर्षं  ६० हजार ते १ लाख वेतनावर बाहेरून येणारी माणसं खुष होती आणि अमेरिकन समाजही सुखात होता.

 

एचवनबी विजा घेणाऱ्यात बहुसंख्य आयटी कंपन्या आहेत आणि त्यात बहुसंख्य भारतीय कर्मचारी आहेत. अगदी साधा हिशोब आहे. या कंपन्यांना आपल्या कर्मचाऱ्यांना चाळीस हजार ते नव्वद हजार डॉलर जास्त द्यावे लागतील. त्यामुळं त्यांच्या नफ्यावर परिणाम होईल. बातमी आल्या आल्या त्या कंपन्यांच्या शेअर्सच्या भावात घसरण झाली आहे. नफा टिकवायचा असेल तर कमी कर्मचारी पाठवावे लागतील. म्हणजे काही प्रमाणात भारतीय रोजगारावर परिणाम होईल.

भारतीय व बाहेरून जाणारे एचवनबीवाले आपलं कुटुंब अमेरिकेत नेतात. इतकी माणसं अमेरिकेत जात असल्यानं अमेरिकन उत्पादनांना मोठ्ठा बाजार मिळतो, घरांची भाडी मिळतात. या लोकांकडून अमेरिकेला सुमारे ४ अब्ज डॉलरचा उत्पन्नकर मिळत असतो. यालाही अमेरिकन समाज मुकेल. २०२० पर्यंत अमेरिकन उद्योगांना २४ लाख आयटी कर्मचारी कमी पडणार आहेत.

ट्रंप यांनी हा उद्योग केलाय कारण त्यांना आयटी शिक्षण घेतलेल्या बाहेरच्या माणसांचा ओघ थांबवायचा आहे. बाहेरून येणारी माणसं स्थानिक अमेरिकन लोकांचे रोजगार हिरावून घेतात असं ट्रंप यांचं म्हणणं आहे. आयटी क्षेत्रात उत्तम पगार मिळतात. आयटी कंपन्यात काम करणाऱ्या माणसाला साधारणपणे लाखभर डॉलर सहज मिळतात. अमेरिकेतलं कुटुंबाचं  सरासरी उत्पन्न सुमारे ५१ हजार डॉलर असतं. भारतातून एचवनबी विजावर जाणारे आयटी प्रशिक्षित लोकं या नोकऱ्या पटकावतात. याचा राग ट्रंप यांना आहे. या नोकऱ्या स्थानिक अमेरिकन लोकांना मिळाव्यात अशी ट्रंप यांची इच्छा आहे.

अमेरिकन लोकांना लाख डॉलरच्या नोकऱ्या मिळत नाहीत म्हणजे नेमकं काय होतं? अमेरिकेत गोरे, आफ्रिकन, भारतीय, लॅटिनो, चिनी अशा समाजगटांची माणसं आहेत. त्या पैकी अमेरिकन गोरे सध्या बहुसंख्य आहेत. बहुसंख्य  अमेरिकन गोऱ्या लोकांना वरील आयटी नोकऱ्या मिळत नाहीत हे वास्तव आहे. आयटी नोकऱ्यांबरोबरच वैद्यकी, इंजिनियरिंग, वैज्ञानिकी, वकीली इत्यादी क्षेत्रातही भरपूर उत्पन्न मिळणाऱ्या नोकऱ्याही गोऱ्या लोकांना कमी मिळतात. अमेरिकन कंपन्यांचे मालक गोरे असतात आणि त्या कंपन्यांना बरकत देणारी माणसं भारतीय, आफ्रिकी इत्यादी असतात. मुख्यतः भारतीय असतात. अमेरिकन गोऱ्या लोकांना ही वस्तुस्थिती बोचते. त्यांच्या मतांवर ट्रंप निवडून आले आहेत.

अमेरिकन आयटी क्षेत्राची गरज हेरून भारतीय विद्यापीठांनी आयटी प्रशिक्षणाचे कारखाने काढले. इन्फोसिस इत्यादी कंपन्यांनी विद्यापीठ कारखान्यातली ही उत्पादनं अमेरिकेत निर्यात केली आणि त्यातून नफा मिळवला. भारतीय विद्यापीठातलं शिक्षण स्वस्त असल्यानं ही उत्पादनं स्वस्त असतात. अमेरिकन विद्यापीठातून ही उत्पादनं काढायची तर ते महाग पडतं. अमेरिकन विद्यापीठं महाग आहेत. अमेरिकन कॉलेजातलं शिक्षण मध्यम वर्गीय अमेरिकन माणसाच्या आवाक्यात राहिलेलं नाही इतकं महाग झालं आहे. त्यामुळं  कॉलेजचं, आयटीचं शिक्षण घेणारी अमेरिकन गोरी माणसं कमी असतात. भारतातून तयार झालेलं विद्यापीठ उत्पादन अमेरिकन उद्योगाला स्वस्त पडतं. अमेरिकन उद्योगाचा किंवा आज जगातल्या कुठल्याही उद्योगाचा पाया आयटीनं लिहिलेल्या कोडवर अवलंबून असतो. भारतातून आलेली आयटी माणसं अमेरिकन लोकांना स्वस्त पडत असल्यानं अमेरिकन समाजही आपली मुलं विकसित करण्याच्या भानगडीत न पडता भारतीय प्रशिक्षितांचा वापर करतात.

बरं भारताला ते पथ्यावर पडतं कारण महिन्याला सहासात हजार डॉलर म्हणजे चांगलेच.  राजकारण नसतं, नोकरीची खात्री, स्वच्छ आणि सुंदर वातावरण, सर्वोत्तम वस्तू आणि सेवा मिळतात, जातीची भानगड नाही, स्वातंत्र्य. त्यामुळं भारतीय मुलंही अमेरिकेत नोकरी मिळवायला उत्सूक असतात.

 

अमेरिकेतल्या मुलांना चांगल्या नोकऱ्या मिळाव्यात, अमेरिकेतल्या गोऱ्या मुलांना चांगल्या नोकऱ्या मिळाव्यात असं अमेरिकन माणसाला वाटणं गैर नाही. अमेरिकन लोकांना नोकऱ्या देण्याचा विचार ट्रंप करतात यातही काही गैर नाही. परंतू भारतीय किंवा बाहेरून येणाऱ्या लोकांना थोपवून ते काम होण्याची शक्यता दिसत नाही. अमेरिकेतल्याच माणसाला त्या नोकऱ्या घेण्याला सक्षम करणं हाच त्यावरचा योग्य उपाय आहे.

त्यासाठी अमेरिकन शिक्षण व्यवस्था सुधारावी लागेल. अमेरिकेतलं कॉलेजातलं शिक्षण परवडेल असं करायला हवं. आज अमेरिकेत शिक्षणाच्या खाजगीकरणावर भर आहे. जुन्या नामांकित विश्वशाळा सोडल्या तर बहुसंख्य शाळा बंडल आहेत. त्या पैसे खेचतात, शिक्षण देत नाहीत. पैसे खेचण्याच्या नादात त्यांनी शिक्षण फार महाग केलं आहे. नागरिकाला शिक्षण महाग वाटू नये म्हणून कर्ज देण्याची व्यवस्था करतात. परंतू कर्जाचीही व्यवस्था अशा रीतीनं केली जाते की कर्ज देणाऱ्या वित्तसंस्थांना बक्कळ पैसे मिळतात आणि मुलं कर्जबाजारी होऊन शिक्षण सोडून देतात. शिक्षण संस्था आणि वित्त संस्था या शिक्षण या उद्देशानं चालत नाहीत, पैसे मिळवणं याच उद्देशानं चालतात. अमेरिकेला सार्वजनिक आणि दर्जेदार शिक्षणाची परंपरा आहे.   त्या परंपरेला टांग शिक्षणाचं रूपांतर पैसे छापणाऱ्या संस्थांमधे करण्यात आलं आहे.

ही स्थिती बदलण्यासाठी अमेरिकन समाजाला आणि सरकारला पावलं उचलावी लागतील. हे काम दीर्घ काळ चालणारं असेल, मधल्या काळात लोकाना चांगले रोजगार देण्याची काही तरी सोय सरकारला करावी लागेल.

 

शिक्षणाची काही एक किमत तर जरूर असणार. ती किमत मोजण्याची ताकद जनतेत यावी यासाठी जनतेच्या उत्पन्नाची पातळी उंचावावी लागेल. म्हणजे आर्थिक मुद्दा येतो. अमेरिकेत विषमता वाढली असल्यानं चिमूटभर फ्र श्रीमंत असतात आणि मूठभर लोक कसेबसे जगत असतात. ही विषमता दूर करणारी अर्थव्यवस्था अमेरिकेला निर्माण करावी लागेल. हे कामही दीर्घ काळ घेणारं आहे, विचारपूर्वक करावं लागणार आहे.

पंचाईत अशी की शिक्षण व्यवस्था आणि अर्थव्यवस्था या बद्दल कोणताही गंभीर विचार ट्रंप यांच्याकडं नाही. नव्हे नव्हे कोणताच कसलाही विचार ट्रंप यांच्याकडं नाही. अमेरिकन समाजाच्या व्यथांचं भांडवल करून सत्ता काबीज करण येवढंच ट्रंप यांना समजतं. सत्ता काबीज करूनही काय करणार? तर सतत टीव्ही, वर्तमानपत्रं, सार्वजनिक इवेंट यामधे दिसत रहाणं हेच ट्रंप यांचं उद्दिष्ट आहे. त्यामुळं सत्तेवर आल्यापासून ते निव्वळ दांडगाई करत आहेत.

भारतीय माणसं महाग करून अमेरिकेतल्या उद्योगांचे प्रस्न सुटणार नाहीत. अमेरिकन उद्योगांची उत्पादकता कमी होण्याचा दूरगामी परिणाम अमेरिकन उद्योगावरही होईल. अमेरिकन उत्पादनं महाग व्हायला लागली तर अमेरिकन उद्योग स्पर्धेत टिकणार नाही, चीनसारखा देश पुढं सरकेल. म्हणजे अमेरिकेचं आणखीनच नुकसान होईल. अमेरिकेची भरभराट मुक्त बाजारामुळंच झाली. त्याच धोरणाला ट्रंप हरताळ फासत असल्यानं अमेरिकेची आर्थिक स्थितीही खालावण्याची शक्यता आहे. इतरही अनेक दुष्परिणामांना अमेरिकेला तोंड द्यावं लागेल.

(या धोरणाचा भारतावर काय परिणाम होईल हा स्वतंत्र विषय आहे.)

 

काळाच्या ओघात, परिस्थितीच्या रेट्याखाली प्रश्न आणि अडचणी तयार होतात. १९६० च्या सुमाराला मुंबई बदलू लागली. गिरण्या बंद पडल्या. जगभर उद्योगाचं रूप आणि तंत्रज्ञानं बदल होती, मुंबई त्या बदलाबरोबर जायला तयार नव्हती हे मुंबईतल्या औद्योगिक संकटाचं मुख्य कारण होतं. मराठी माणसाच्या नोकऱ्या जाणं, तो देशोधडीला लागणं, त्याचं वजन कमी होणं या गोष्टी मराठी माणूस जगाच्या संदर्भात मागं पडणं यामुळं घडत होत्या. (समांतर पातळीवर एकूण भारताची स्थितीही तशीच होती).धटिंगणगिरी, राडे करून हा प्रश्न सुटण्यासारखा नव्हता. नेत्यांनी धटिंगणगिरीचा शॉर्टकट घेतला. लोकांना फार विचार करायला वेळ नसतो, आवडत नाही. चमकदार घोषणा आणि एकाद्या माणसाच्या हातात सत्ता दिली की तो प्रश्न सोडवेल अशी भाबडी अशा यावर आधारलेलं राजकारण लोकांनी मान्य केलं. मुंबईत आणि महाराष्ट्रात अनेक सत्तांतरं झाली, मुंबईतल्या मराठी माणसाची स्थिती सुधारली नाही, अधिकच खराब होत गेली. ६० साली मराठी माणूस मुंबईत जितक्या सुखात रहात होता तितकं सुख त्याला आज नाही.

बाहेरच्या माणसांवर राग काढून अमेरिकन माणसाचं भलं होण्याची शक्यता नाही. मुळातल्या गुंतागुंतीचा विचार करून धीमेपणानंच वाट काढावी लागेल. वेळ लागेल, पण त्याला इलाज नाही. पटपट वाट काढण्याच्या नादात अमेरिकेत भ्रष्टाचार वाढला, अमेरिकेतल्या चांगल्या परंपरा मोडीत निघाल्या. ट्रंप या  धटिंगणाला  लोक निवडून देतात यातच समाजाची अवस्था प्रतिबिंबित होते.

ट्रंप निवडून आलेले आहेत. त्यांना संधी दिली पाहिजे. पण संधी देणंही धोक्याचं आहे असं लक्षात आल्यावर काय करायचं? निवडून आलेल्या माणसाला लगोलग हाकलण्याची प्रथा पडणंही बरोबर नाही. अमेरिका पेचात आहे.

एकूणातच ट्रंप अध्यक्ष होणं ही एक असाधारण घटना आहे. त्यामुळं कोणत्या असाधारण वाटेनं हे संकट निवारलं जाईल ते सांगता येत नाही.

।।

लढाऊ वारकरी संपादक

लढाऊ वारकरी संपादक

अनंतराव भालेराव

अनंतराव भालेरावांचं लहानपण घडलं वारकरी कुटुंबात, वारकरी वातावरणात. तिथं त्यांची नैतिक घडण झाली.

अनंतराव भालेरावांचं तरूणपण घडलं हैदराबाद मुक्ती संग्राम चळवळीत. तिथं त्यांची राजकीय घडण झाली.

अनंतराव अचानक, त्यांच्या ध्यानी मनी नसतांना संपादक झाले. तिथून नैतिक, राजकीय मूल्यांच्या पायावर त्यांची  पत्रकारी घडण.

।।

अनंतराव शाळेत  आणि कॉलेजात जायच्या वयात असताना मराठवाड्यात हैदराबाद संस्थानातून मुक्त होण्याची चळवळ आकाराला येत होती. अनंतराव चळवळीत ओढले गेले. हैदराबाद मुक्ती लढ्याचं संघटन करणाऱ्या काँग्रेस आणि नंतर स्टेट काँग्रेसमधे  अनंनतराव पूर्ण वेळ कार्यकर्ते झाले. परभणी, नांदेड, बीड या जिल्ह्यात ते कार्यरत होते. काही काळ त्यांनी सेलूच्या शाळेत शिक्षकी केली.

याच काळात भाषिक घुसमट होणाऱ्या मराठी साहित्यिक आणि रसिकांनी मराठी भाषा जपण्याचे प्रयत्न केले. मराठवाड्यात साहित्य संमेलनं भरवली. मराठी भाषा शिकवण्याचे वर्ग संघटित केले.  स्वातंत्र्य लढ्यातल्या नेत्या-कार्यकर्त्यांचा  या प्रयत्नांना पाठिंबा होता. या प्रयत्नांना स्वातंत्र्य लढ्यानं प्रोत्साहन दिलं, कार्यक्रम घडवण्यात मदत केली. अप्रत्यक्षपणे वरील प्रयत्नांचा फायदा स्वातंत्र्य चळवळीलाही होत होता. अनंतराव साहित्य परिषदेचं काम करत असत.

हैदराबाद मुक्ती संग्रामानं सशस्त्र चळवळीचं वळण घेतल्यानंतर अनंतरावांनी  शस्त्रं गोळा केली, सशस्त्र कारवाया केल्या.  सहकाऱ्यांना बरोबर घेऊन अनंतरावांनी उमरी बँक लुटली. लुटलेले पैसे पै न पैच्या हिशोबासह सरदार पटेलांना सुपूर्द केले.

पोलिस कारवाईनंतर हैदराबाद संस्थान भारतात विलीन झालं आणि मराठवाडा विभागातल्या आंदोलनाचं एक पर्व संपलं.या पर्वात निजामी राजवटीतल्या अन्याय आणि अत्याचार अनंतरावांनी अनुभवला.  निजामी राजवट मराठवाड्यातल्या ( व संस्थानातल्या इतर ठिकाणच्याही ) हिंदू प्रजेवर अत्याचार करत होती. जनतेला कोणतंही स्वातंत्र्य नव्हतं. मराठी भाषाही मारून टाकण्याचा, मराठीच्या जागी उर्दू प्रस्थापित करण्याचा  निजामाचा प्रयत्न होता. मराठवाड्यातील प्रजेला कमालीची घुसमट सहन करावी लागत होती.

चळवळीमधे अनंतरावांवर स्वामी रामानंद तीर्थ, गोविंदभाई श्रॉफ यांचा प्रभाव होता. वरील नेत्यांवर गांधीजींचा प्रभाव होता. गांधीजींचे विचार अनंतरावांनी स्वीकारले. याच काळात एकीकडं गांधींजींचे विचार आणि त्या सोबत त्या काळात मूळ धरत असलेला मार्क्सवाद-समाजवाद  या दोन्ही विचाराधारांचं  मनन अनंतरावांनी केलं.

अनंतरावांचं व्यक्तिमत्व घडण्यात या काळाचा मोठा वाटा होता. चळवळीचा कार्यकर्ता म्हणून अनंतराव मराठवाडाभर हिंडत. साधनं नव्हती, पैसे नव्हते. जिद्द येवढ्याच बळावर कार्यकर्ते कार्यरत असत. खिशात दमडा नसतांना गावोगाव फिरणं. आज या घरी, उद्या त्या घरी. आज इथं नाष्टा उद्या तिथं जेवण. प्रवासासाठी कोणी तरी पैसे देत असे. मानधन अगदीच अपुरं असे. त्यात संसार चालवावा लागे. या खटाटोपात अनेक माणसं अनंतरावांनी पाहिली, अनुभवली. मराठवाड्यातल्या माणसाचं जगणं, त्यांच्यावरचे अन्याय, त्याची आर्थिक स्थिती, त्यांचं मन इत्यादी साऱ्या साऱ्या गोष्टी अनंतरावांच्या विचारविश्वाचा, भावविश्वाचा भाग झाल्या. तुरूंगवास. पोलिसांची मारझोड. भूमिगत रहाणं. यातून एक कणखरपणा अनंतरावांच्या व्यक्तिमत्वात तयार झाला.

मुक्ती संग्रामाच्या काळात मराठवाडा हे  मुक्ती संग्रामाचं  मुखपत्र आ.कृ.वाघमारे चालवत असत. या मुखपत्रावर निजाम सतत बंदी घालत असे. वाघमारे  नाव बदलत, छापण्याचं ठिकाण बदलत,  मराठवाडा प्रसारित करत होते. मराठवाड्याबाहेर मराठवाडा छापायचा आणि तो मराठवाड्यात पोचवायचा अशी पद्धत होती. हैदराबाद संस्थानातून मुक्ती मिळाल्यानंतर वाघमारे यांनी मराठवाडा हैदराबादमधून औरंगाबादी आणला. औरंगाबादमधे भारत मुद्रक आणि प्रकाशक या नावानं एक कंपनी स्थापून   मराठवाडा द्वीसाप्ताहिक प्रसिद्धी सुरू झाली. सुरवातीला अनंतराव भारत मुद्रकच्या जयहिंद प्रेसचे व्यवस्थापक म्हणून काम करत होते. मराठवाडा द्वीसाप्ताहिक  छापणं ही जयहिंद प्रेसची जबाबदारी होती. त्या क्षणापर्यंत अनंतरावांचा पत्रकारीशी संबंध नव्हता. चळवळीतले एक कार्यकर्ते या भूमिकेत  ते जयहिंद प्रेसचं काम पहात. वाघमारे संपादक होते, तेच संपादकीय लिहीत. स्वातंत्र्य चळवळीची भूमिका वाघमारे अग्रलेखात मांडत असत. वाघमारे यांच्या लेखनात सैद्धांतिक, तात्विक भूमिका असत.

अचानक वाघमारेंनी निवृत्ती जाहीर केली आणि मराठवाडा नियतकालिकाचं संपादकपण अनंतरावांकडं सरकवलं. लेखन किवा पत्रकारीचे कोणतेही गुण प्रकट झाले नसतांनाही अनंतराव संपादक झाले.

तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री आणि अनंतराव

कार्यकर्त्याचा संपादक झाला. तेव्हां त्यांना कोणी विचारलं असतं ” अनंतराव, तुम्ही कसे काय संपादक होणार बुवा.  किती अवघड असतं हो ते संपादकीय लिहिणं.”

अनंतरावांनी त्यांच्या शैलीत उत्तर दिलं असतं ” ऊं:. त्यात काय मोठंसं. लोकांची दुःखं आपल्याला माहित आहेत. त्यातून वाट कशी काढायची ते गांधीजी, स्वामीजी, गोविंदभाई यांनी सांगून ठेवलंय. तेच लिहायचं झालं.”

राजवट बदलली होती, प्रश्न बदलले होते. मराठवाड्यातली जनता हैदराबाद राज्यात सुखी नव्हती. भाषावर राज्यांची मागणी देशभर होऊ लागली होती. हैदराबाद राज्यात उस्मानिया विद्यापीठ होतं. त्या विद्यापीठात मराठीला महत्व नव्हतं. हैदराबाद राज्यात तेलगु आणि कानडी भाषकांची बहुसंख्या   होती. मराठवाडी जनतेला भाषिक  घुसमट जाणवत होती.  मराठीपण, मराठवाडापण टिकवायचं असेल तर एका स्वतंत्र विद्यापीठाची गरज होती. उस्मानिया विद्यापीठात मराठी विभाग अगदीच लहान होता,  मराठी विद्यापीठ व्हायला हवं होतं.

‘ मराठवाडा ‘ नं आपल्याला विद्यापीठ हवं ही मागणी केली, लावून धरली. जनतेचीही ती मागणी होती. या मागणीचा पाठपुरावा करण्यासाठी, विद्यापीठाच्या उभारणीचा अभ्यास करण्यासाठी एक कमीशन न्या. पळणीटकर यांच्या अध्यक्षतेखाली मराठवाड्याच्या पाचही जिल्ह्यात आणि महत्वाच्या तालुक्यात फिरलं. कमीशननं एक प्रश्नावली केली होती. त्यातला एक प्रश्न होता की या विद्यापीठाला कोणतं नाव असावं. औरंगाबाद, अजंठा, एलोरा इत्यादी नावांचा उल्लेख प्रश्नात होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हेही नाव त्या प्रश्नात होतं. सर्व ठिकाणी लोकांनी एकमतानं मराठवाडा हे नाव ठेवावं अशी मागणी केली. मराठवाडा या प्रादेशिक नावामधे मराठवाडा या प्रदेशातलं सारं काही येत होतं. या विभागाची घडण, या विभागाचं सोसणं, या विभागातली सगळी माणसं आणि त्यांचे प्रश्न असं  सगळं या प्रादेशिक नावात येत होतं. मराठवाड्यातले दलित, मराठवाड्यातल्या लोकांचं आर्थिक मागासपण हेही त्यात येत होतं. कमीशननं जनतेचं मत मान्य केलं आणि मराठवाडा विद्यापीठ अस्तित्वात आलं.

मराठवाडा हा विभाग हैदराबाद विभागातून बाहेर काढून स्वतंत्र एकभाषक महाराष्ट्राचा भाग बनावा अशी जनतेची अपेक्षा होती. ‘ मराठवाडा ‘नं संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनाच्या पुरस्कार केला. तत्कालीन पंतप्रधान नेहरू भाषावर प्रांत रचनेच्या विरोधात होते. त्यामुळं महाराष्ट्रातली काँग्रेसही संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलनाच्या विरोधात होती. अनंतरावांनी संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन लावून धरलं. कोणत्याही अटी न घालता मराठवाडा महाराष्ट्रात सामिल झाला.

पुन्हा मागले पाढे पंचावन्न. राज्यकर्ते बदलले, मराठवाड्यातल्या जनतेचे हाल शिल्लकच. हैदराबाद राज्यातून आलेल्या सरकारी कर्मचाऱ्यांना महाराष्ट्र सरकार सवतभावानं वागवत होतं. महाराष्ट्रातील सरकारी कर्मचाऱ्यांना लागू असलेल्या ज्येष्ठता, वेतनश्रेणी मराठवाडातील कर्मचाऱ्यांना लागू होईनात. अनंतरावांनी हा वरवर साधा वाटणारा प्रश्न लावून धरला कारण त्यात केवळ कर्मचाऱ्यांवर नव्हे   मराठवाडा या विभागावर अन्याय होत होता.

मराठवाडा महाराष्ट्रात सामिल झाला खरा पण मराठवाड्याच्या आर्थिक मागासपणाकडं महाराष्ट्र सरकार लक्ष देत नव्हतं. दुष्काळ आणि नापिकी हे मराठवाड्याचं दुःख लक्षात घेऊन मराठवाडात विशेष रुपात आर्थिक गुंतवणूक होणं आवश्यक होतं. झुकतं माप दिल्याशिवाय मागासपण दूर होत नसतं. मराठवाड्याचं दुर्दैव असं की झुकतं माप तर सोडाच पण साधं मापही  पदरात पडत नव्हतं. क्षुल्लक रकमेवर मराठवाडाची बोळवण होत होती आणि ती रक्कमही वापरली जात नव्हती. अनंतरावांनी मराठवाडामधून मागासपणाचा प्रश्न सतत लावून धरला, आंदोलनं घडवली.

मराठवाडा विभागातली एक जीवघेणी घटना म्हणजे नामांतराचं आंदोलन. दलितांच्या विकासाचा प्रश्न मराठवाडा विद्यापीठाचं नामांतर या प्रतिकात्मक मागणीनं महाराष्ट्रातल्या राजकीय पक्षांनी हाती घेतला. अनंतराव दलित विकासाच्या बाजूनं होते. इतके की त्यांचे मित्र त्यांना दलितांचे पुरोहित असं म्हणत असत.  अनंतरावांची दलित विकासाची भूमिका व्यापक होती. दलितांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे आणि आर्थिक विकास मराठवाड्याच्या एकूण आर्थिक विकासाचा भाग असेल अशी अनंतरावांची धारणा होती. दलितांच्या आर्थिक विकासासाठी वेगळे प्रयत्न झाले पाहिजेत असं ते मांडत असत. नामांतराची मागणी प्रतिकात्मक आणि भावनात्मक होती. विद्यापीठाला आंबेडकरांचं नाव दिल्यानं आंबेडकरांचा गौरव होत होता आणि समाजाचं दलितांकडं लक्ष आहे हे सिद्ध होत होतं. परंतू त्या पलिकडं राजकीय पक्षांनी दलितांच्या आर्थिक विकासाचा आराखडा मांडला नव्हता.  स्वतंत्र  विद्यापीठ स्वतंत्रपणे दलितांचे व्यापक प्रश्न सोडवणारं असायला हवं असं अनंतराव अग्रलेखातून मांडत असत.  स्वतंत्र विद्यापीठासाठी पैसे जमवायला आणि उभारणीला आपण उत्सूक आहोत असं अनंतरावांनी लिहिलं.

राजकीय पक्षांना विद्यापीठाचं नामांतर करून शॉर्टकटनं स्वतःची व्यापक दलित विकासातून सुटका करून घ्यायची होती. राजकीय पक्षांच्या मागणीशी  मराठवाड्यातल्या जनतेचे मतभेद होते. आंबेडकरांबद्दल पूर्ण आदर राखूनही मराठवाड्यातली जनता आणि अनंतराव नामांतर होऊ नये असं म्हणत होते. दै.मराठवाडानं नामांतर आणि नामांतरविरोधी अशा दोन्ही बाजू मांडल्या पण नामांतर विरोधात संपादकीय भूमिका घेतली.

आणीबाणीतल्या तुरुंगवासातून सुटका झाल्यानंतर

अनंतराव प्रादेशिक होतेच पण तरीही राष्ट्रीयही होते. इंदिरा गांधींनी आणीबाणी लादल्यावर लोकशाही आणि स्वातंत्र्याचं आंदोलन भारतभर उभं राहिलं. मराठवाडा दैनिक त्या आंदोलनात उतरलं. अनंतरावांनी आंदोलनात तुरुंगवास पत्करला.

संपादक या नात्यानं हैदराबादपासून मुक्ती झाल्यानंतर थेट आणीबाणीपर्यंतच्या काळात मराठवाड्यातल्या जनतेचे प्रश्न आणि मतं अनंतरावांनी दै. मराठवाडात मांडली, त्या मतांसाठी आंदोलनात उतरले, त्या आंदोलनात कधी हारतुरे तर कधी गोटेमार सहन केली. त्यांच्या पत्रकारीचा मुख्य मुद्दा होता जनतेला न्याय मिळणं. त्यासाठी ते कायम जनतेच्या बाजूनं उभे राहिले. त्या खटाटोपात सत्तेशी आणि राजकीय पक्षांशी त्यांनी पंगा घेतला. सत्ता आणि राजकीय पक्षांच्या भ्रष्टाराचावर त्यांनी सतत कोरडे ओढले.

मराठवाडा हे पत्र कशासाठी असेल या बाबतची स्वच्छ कल्पना अनंतरावांच्या डोळ्यासमोर होती.

अनंतरावांची भूमिका अशी होती – ‘ लोकशाही आणि समाजवादावर आमची असीम श्रद्धा आहे. या दोन रचना निर्दोषपणे देशात सिद्ध झाल्या नाहीत तर हा देश सर्वसामान्यांना आपला वाटणार नाही, त्यांना भवितव्य उरणार नाही…शोषण संधिसाधूपणा, लाचखोरी, लांड्यालबाड्या आणि फोडाफोड यावर जे आपले प्रपंच उभे करतात, त्यांना सर्वसामान्यांच्या हितासाठी नुसताच विरोध करून चालत नाही तर सर्व कुप्रवृत्तींचा निःपात करू शकेल येवढी जनतेची शक्ती वाढवावी लागते. आजवर मराठवाड्यानं हे व्रत यथामति आचरले आहे आणि इतःपरही ते चालू रहाणार आहे.’

वरील व्रत आचरत असताना अनंतराव म्हणतात – ‘ व्यक्तिविरोध आम्ही निषिद्ध मानला आहे.व्यक्तीवर  वेळी, प्रसंगी प्रहार करावा लागला तो केवळ त्यांच्या धोरणावर, व समाजजीवनावर परिणाम करणाऱ्या त्यांच्या आचरणावर. सहकाराचे, समाजवादाचे, लोकशाहीचे नाव घ्यावयाचे, प्रत्यक्ष आचरणात मात्र या सर्व सिद्धांतांना काळिमा फासावयाचा, असे जेथे घडले तेथेच व्यक्तीच्या विरोधी लेखणी उचलावी लागेल. एरव्ही व्यक्तीच्या खासगी जीवनाशी आम्हाला काही कर्तव्य नाही. ज्या व्यक्ती समाजाच्या व सर्वसामान्यांच्या हिताच्या आड येतील, दंभ माजवतील सत्तेच्या मस्तीने धुंद होऊन जे जनतेच्या डोक्यावर वरवंटा फिरवू बघतील त्यांना कडवा विरोध करण्याचे आमचे आजवरचे व्रत दैनिकातही चालू राहील…’

अनंतराव लिहितात- ‘ लोकमत विरूद्ध ठेवून फक्त हुकूमशाहीचा कायदाच अस्तित्वात राहू शकतो, हे राज्यकर्त्यांनी नीट उमजून असावे… आमच्या राज्यकर्त्यांची शक्तिबुद्धी लोकहिताच्या सर्वच प्रश्नांबाबत अत्यंत संवेदनाशून्य बनली आहे…काँग्रेसच्या मंदिरासमोर तत्वशून्य तडजोडीची किती मिथुने कोरलेली आहेत ते बघणे हिताचे ठरेल…भुकेच्या पोटी सामान्यांच्या मुखातून जेव्हां किंकाळी फुटते, तेव्हां मंत्र्यांच्या मुखातून ढेकर बाहेर पडतो. संत्रस्त नागरिक दुःखनिवारणार्थ जेव्हां मोर्चे काढून अन्यायाविषयीची चीड ओकत असतो, तेव्हां मंत्री जांभया देत असतात. त्यांची ही वेळ निद्रेची असते. अशा गोंधळाच्या, संमोहाच्या अवस्थेतून सत्य सदासर्वकाळ मंत्र्याच्याच बाजूला असते. कारण सत्य हे हल्लीच्या काळात सत्तेच्या रुपानेच आविष्कृत होत असते… मेहेरबानी करून आता महाराष्ट्र, शिवाजी, लोकमान्य आणि गांधी यांची नावे बडबडू नका. लोकांनी प्रतिज्ञा केली आहे की तेच मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र मिळवतील आणि भारताचे संरक्षण करतील. तुम्ही मात्र डोक्यावर पदर घेऊन दिल्लीश्वरांच्या अंतःपुराच्या दारात जाऊन ‘ गडे, आम्हाला रुसू द्या ‘ म्हणून प्रार्थना करीत बसा. परमेश्वर तुमचे भले करो… राजनीती ही वारांगनेसारखी असते ही म्हण आपण नेहमी ऐकतो, वापरतो; परंतू ती वारांगना सत्तेची मोहनास्त्रे सोडून महाराष्ट्रातील झुंजार, लढाऊ, त्यागी, कृतविद्य वगैरे उपाधींनी विभूषित होणाऱ्यांना प्रेयसीच्या दाराशी माती खायला लावील अशी कल्पना नव्हती… सत्तेच्या मोहक उद्यानातील इष्काच्या बुल्बुलांचे कुजन ऐकून मस्तकलंदर बेभान होत असतील; पण या उद्यानाच्या बाहेर रखरखीत वाळवंटात होपळणाऱ्या सर्वसामान्य जनतेचे प्रश्न यामुळे कसे सुटायचे?

औरंगाबादेत मराठवाडा सुरु झालं तेव्हां  सुरवातीला हैदराबादमधलीच मंडळी औरंगाबादी आली. टायपाची जुळणी करणारी माणसं उत्तम मराठी जाणणारी तेलुगू भाषक होती. अनंतरावांनी मराठवाडाची रचना नव्यानं आरंभली.  चळवळीतले कार्यकर्तेच त्यांनी बातमीदार म्हणून उभे केले. बातमीदार माणसं व्यावसायिक बातमीदार नसत, ती माणसं समाजात वावरणारी साधी माणसं होती. ती माणसं समाजाचं मन जाणत या मुद्द्यांवर त्यांना बातमीदार केलं गेलं.

अगदी सुरवातीच्या काळात काशीनाथ कुलकर्णी या एका नवख्या माणसाला अनंतरावांनी बातमीदार बनवलं.  अन्याय अचूक हेरणं आणि त्याची बातमी देणं त्याला शिकवलं. त्या काळात काशीनाथ कुलकर्णी म्हणजे टेरर असे. लोक त्यांना घाबरत असत. पुढं चालून अशा बातम्यांची परंपरा मराठवाडात सुरु झाली.

एकनाथ तेलवाडकर हेही एक असेच बातमीदार अनंतरावांच्या तालमीत तयार झाले होते. तेलवाडकरांचं शिक्षण जेमतेम झालं होतं. त्यांचं हस्ताक्षर नवसाक्षरासारखं असे, अक्षरं नाईलाजानं कागदावर उतरलीत असं वाटत असे.   घुवट पांढरा लेंगा शर्ट हा त्यांचा पेहराव. आपल्याला काहीच कळत नाही, आपण गरीब आहोत असा भाव चेहऱ्यावर असे. हातात बंदाची कापडी पिशवी. पिशवीत पान तंबाखू आणि पिवळ्या न्यूज प्रिंटवर लिहिलेली बातमी. तेलवाडकर मराठवाड्यात पोचले की अनंतराव विचारत ” बोला महाशय, काय बातमी आणलीत.”

आपल्या बातमीबद्दल तेलवाडकर वरच्या आवाजात आणि हुशारी मारल्यागत बोलत नसत. ‘ काही तरी आणलय झालं ‘ असा भाव असे.  बातमी बेरकी असे. गावातली बित्तंबातमी बातमीत असे.

सेलूचे चारठाणकर असोत की लातूरचे जीवनधर शहरकर. शहरकर पेशानं शिक्षक होते.   सामाजिक कार्यकर्ते  असल्यानं त्यांच्या पायाला भिंगरी लागलेली असे. समाजातल्या सर्व थरातल्या सर्व महत्वाच्या माणसांच्या संपर्कात ते असत. लातूर शहरात काय चाललंय हे त्यांना खडानखडा माहित असे. बातमी  घडण्याच्या प्रक्रियेत असतानाच शहरकरांना माहित असे.

लातूरमधला शर्मा हा मराठवाडाचे अंक घरोघरा टाकणारा माणूस. तोही बातमीचा उगम असे. फरक येवढाच की तो बातमी कागदावर लिहत नसे, फोनवरच्या संभाषणातून देत असे.  तोंडानं फटकळ. शर्मा फोन करून थेट अनंतरावांना सांगे ” अमूक माणूस, तुम्ही त्याची बातमी छापलीय. तो नालायक आहे. अशा माणसांच्या बातम्या छापू नका.”

कुलकर्णी, शहरकर व इतर बातमीदारांकडून येणाऱ्या बातम्या वाचून राजकीय लोक, पुढारी म्हणत की  मराठवाडा हे एक तक्रार पत्र आहे, सतत कुरकुर असते, हे चुकलं, ते चुकलं, असं व्हायला नको, तसं व्हायला हवं असंच मराठवाडात येतं. अनंतरांवाना भेटून पुढारी तशी तक्रार करत.   पुढारी आणि राजकारणी मराठवाडातल्या बातम्यांमुळं उघडे पडत.  अनंतराव  सांगत की अन्याय आणि दुःखं मांडणं हे मराठवाड्याचं कामच असल्यानं त्यांचा   इलाज नाही.

अनंतराव  सांगत की म्हणत की मी एक प्रादेशिक वृत्तपत्रं चालवतो. राज्यात इतरत्र घडणाऱ्या घटना, देशात आणि विश्वात घडणाऱ्या घटना याबद्दल लोकांना वाचायचं असेल तर त्यासाठी इतर वृत्तपत्रं आहेत, ती त्यानी वाचावीत. या प्रदेशाच्या अनेक समस्या आहेत, प्रश्न लोंबकळत पडले आहेत, अन्याय होतोय, तेव्हां या प्रदेशाचं हित हेच आपलं उद्दिष्ट आहे असं ते म्हणत.

अनंतरावांचा पिंड राजकीय कार्यकर्त्याचा असल्यानं आपले सहकारी  आपले जिवाभावाचे कुंटुंबीय घटत आहेत असं अनंतराव मानत. ते  वेतनधारी नोकर आहेत असं त्यांनी कधीच मानलं नाही. सहकाऱ्यांच्या कुटुंबाचीही काळजी ते घेत असत.   यातून निर्माण होणाऱ्या तणावांनाही त्यांना तोंड द्यावं लागत असे. अनंतराव स्वतः अगदीच साधे रहात, अगदीच नाममात्र वेतन घेत. हालअपेष्टांची त्यांना आवडच होती की काय असं वाटावं अशा अवस्थेत ते व त्यांचं कुटुंब रहात असे. अगदी नकळत अनंतराव आपल्या सहकाऱ्यांकडूनही तशीच रहाणी अपेक्षीत. परंतू हे सारे तणाव अनंतरावांच्या स्वभावातील निरलसता आणि गोडवा यामुळं मराठवाडा दैनिकावर परिणाम घडवू शकले नाहीत.

अनंतराव दररोज कचेरीत होणाऱ्या बैठकीत आपल्या सहकाऱ्यांशी बोलत. कोणत्या बातम्या व्हायला हव्यात, त्या कशा असायला हव्यात ते सांगत असत. उभी हयात लोकांमधे गेलेली असल्यानं गावात कोण कोण महत्वाची माणसं आहेत, कोण बेरकी आहे, कोण अचूक माहिती देईल, कोण लबाड आहे हे अनंतरावांना माहित होतं. ते बातमी मिळवण्यासाठी कोणाकडं जायला हवं ते  सुचवत. अनंतराव चोविस तास संपादक असल्यानं सक्काळपासून त्यांच्या घरी माणसांचा राबता असे. बातमीदारही अगदी सकाळीही अनंतरावाकडं पोचत असत.

त्यातही गंमत असे. घरात किंवा कचेरीत त्यांच्याभोवती अनेक माणसं असत. बातमीदार एकाद्या माणसाबद्दल, त्यानं दिलेल्या माहितीबद्दल बोलत. हजर असलेल्यांपैकी एकादा दाणकन सांगून टाके की तो माणूस लबाड आहे आणि त्याची माहिती चुकीची आहे. अनंतराव आश्चर्यानं आणि लहान मुलाच्या निष्पाप मोकळेपणानं म्हणत ” अरेच्च्या. तो इतका लुच्च्या आहे हे मला माहितच नव्हतं. बरं झालं तुम्ही सांगितलंत.” बातमीदारानं या संभाषणातून योग्य तो अर्थ घ्यायचा असे.

कधी कधी हजर माणसं एकमेकाला छेद देणारी माहिती देऊन गोंधळही उडवत असत.

अनंतरावांचे अग्रलेख हे मराठवाडाचं मुख्य अंग होतं.

त्या काळात पत्रकारी हे स्वतंत्र मूल्यं मानलं जात नसे. पत्रकारी कुठल्यातरी ध्येयासाठी केली जात असे. महात्मा गांधी, बाबासाहेब आंबेडकर इत्यादी नेत्यांनी चळवळीसाठी नियतकालिकांचं संपादन केलं होतं. लोकांना शहाणे करून सोडण्यासाठी जांभेकरानी दर्पण सुरु केलं होतं. शहाणे करून सोडणं म्हणजे लोकांना मार्गदर्शन करणं. म्हणजे संपादकीय किंवा अग्रलेख लिहिणं. सामान्यतः  संपादक त्यांच्या अग्रलेखांसाठी ओळखले जात. अनंतराव त्या परंपरेतले होते.

घडण्याच्या वयात अनंतराव स्वातंत्र्य लढ्याच्या धामधुमीत असल्यानं औपचारिक शिक्षणाला मुकले होते. इंटरपर्यंतच ते शिकू शकले. दीर्घ शिक्षणामधून तयार होणारी तात्विक, सैध्दांतीक – अकॅडमिक बैठक त्यांना जमवता आली नाही. तत्कालीन प्रभाकर पाध्ये किंवा पां. वा. गाडगीळ या संपादकांच्या  पद्धतीनं विषयाची वैचारिक मांडणी अनंतराव करत नसत. परंतू विविध विचारधारांचं आणि सिद्धांतांचं  मर्म त्यांनी वाचनातून आणि अभ्यासकांच्या  सहवासातून समजून घेतलं होतं.   मोठाले लेखक, ग्रंथ, वैचारिक इत्यादींचे संदर्भ न देता ते नेमका विचार मांडू शकत होते. त्यांचे संदर्भ होते गांधी, तुकाराम, ज्ञानदेव आणि नामदेव.

वाचकाला माहिती देत असताना ती  भावनात्मक अधिक असावी, अनाकर्षक वैचारिक असू नये असं अनंतरावांना वाटत होतं. मराठवाडातल्या बातम्या, अग्रलेख, लोकांना चेतवणारे असत, अन्यायाविरोधात चवताळवणारे असत. बातम्या आणि अग्रलेखांना एक धग असे. मराठवाडयातलं फी वाढ विरोधी आंदोलन, मराठवाडा विकास आंदोलन, आणीबाणीविरोधातलं आंदोलन ही काही उदाहरणं. मराठवाडा  वाचून लोक भारले जात, आरामखुर्ची सोडून रस्त्यावर उतरत.

अनंतराव बोली भाषेत लिहीत. मराठवाड्यातल्या घराघरात बोलली जाणारी भाषा ते वापरीत.   मराठवाडी मातीत तयार झालेली भाषा स्वाभाविकपणे त्यांच्या बोलण्या लिखाणात येत असे. त्या भाषेवर शेती आणि वारकरी संस्कृतीचा प्रभाव होता. शेती आणि वारकरी परंपरेतल्या शब्द आणि  प्रतिमा त्यांच्या भाषेत असत.

सामान्य माणसाची दैना व्यक्त करणाऱ्या एका अग्रलेखाचं शीर्षक होतं- पोटोबा वखवखता ठेवून लोकशाहीचा विठोबा विटेवर टिकायचा कसा. १९६४ साली तल्यारखान खटल्यातून सुटल्यानंतर लिहिलेल्या अग्रलेखाचा मथळा होता – ठेवितो हा पायी जीव थोडा. समाजवादी पक्षातला एक गट काँग्रेसवासी व्हायला निघाला होता त्या घटनेवरच्या अग्रलेखाचं शीर्षक होतं -गंगे सावधान, घोडे येत आहेत.  मराठवाडा दैनिक स्वरूपात प्रसिद्ध झालं तेव्हां लिहिलेल्या अग्रलेखाचं शीर्षक होतं- साच भावे वर्ताया.

तुरुंगातून सुटल्यानंतर लिहिलेल्या अग्रलेखात तुरुंगातले काही प्रसंग अनंतरावांनी लिहिलेत, त्यातल्या एक –  तुरुंगातून सुटत असताना एक गुन्हेगार कैदी त्यांना म्हणतो –  ‘ दोन नक्षत्रे संपली, पावसाचा थेंब नाही. लोक हवालदिल झाले असतील. दादा, तुम्ही बाहेर जातच आहा तर आमच्यातर्फे बाहेरच्या लोकांसाठी पाऊस घेऊन जा.’ योगायोग असा की, या वेदनायुक्त अंतःकरणाचा हुंकार यथार्थ ठरला. आम्ही बाहेर पाऊल ठेवले आणि आभाळ भरून आले.शिऊरपर्यंत आलो तोच पावसाला आरंभ झाला.

अनंतरावांच्या काळात संपादकीय लिहितांना संपादक स्वतःचा उल्लेख  ‘ आम्ही ‘ असा करत असत. तो काळच असा होता की चळवळीमुळं ‘ मी ‘ चा ‘ आम्ही ‘ होत असे. संपादक ही व्यक्ती न रहाता एका चळवळीचा भाग होत असे.

हे ‘ मी ‘ आणि ‘ आम्ही ‘ कसे होते? अनंतराव एक गोष्ट सांगत. उमरी बँक लुटल्यानंतर गोळा केलेले पैसे कार्यकर्त्यांनी गोविंदभाई श्रॉफ यांच्याकडं सोपवले, पै अन् पैचा हिशोब दिला. हिशोबात काही रुपयांची तफावत दिसत होती. कार्यकर्त्यांपैकी एकानं ते पैसे स्वतःच्या पदरातून भरायची तयारी दाखवली. यथावकाश हिशोब तपासून गोविंदभाई श्रॉफ यांनी पैसे जमा केले आणि एका कपाटात ठेवले. कपाटाला कुलूप नव्हतं. त्यानंतरचा संवाद साधारपणे असा.

” गोविंदभाई, कपाटाला एक कुलूप लावूया.” अनंतराव.

” कशाला?  कुलुपावर पैसे कशाला खर्च करायचे?.” गोविंदभाई.

” अहो, येवढी मोठी रक्कम अशी उघड कशी ठेवायची?”. अनंतराव.

” या पैशाला कोण हात लावणार आहे? रक्कम सुरक्षित आहे.” गोविंदभाई.

मराठवाडा दैनिकाच्या कार्यालयात अनंतराव आणि जॉर्ज फर्नाडिस

अनंतरावांचा कान जनसामान्यांच्या मनात काय आहे यावर असे.  पोलिटिकली करेक्ट भूमिका घेण्याचं बंधन ते पाळत नसत.  राजकारणातल्या लोकांचं मतांवर लक्ष असतं. निवडणूक त्यांना महत्वाची असते.  त्यांना अनेक वेळा स्थानिक लोकमताकडं काणाडोळा करावा लागे. मराठवाडा विभागातल्या मतांपेक्षा एकूण महाराष्ट्रातली मतं पक्षांना हवी असल्यानं मराठवाड्यातल्या जनतेच्या मतांकडं राजकीय पक्ष दुर्लक्ष करत. अनंतराव पक्षीय आणि निवडणुकीच्या राजकारणात नसल्यानं आणि खुल्लेआम प्रादेशिक भूमिका घेत असल्यानं पक्ष, पुढारी, मंत्री यांच्यावर लिहितांना अनंतरावांचं बॉल पेन वस्तरा बनत असे. अनंतरावांची नियत साफ असल्यानं, त्यांच्या भूमिका स्वार्थी नसल्यानं त्यांचे फटके सहन करूनही पुढारी त्यांच्याशी चांगले संबंध राखत.

महाराष्ट्रातले सर्व मुख्यमंत्री मुद्दाम अनंतरावांना भेटत असत. यशवंतराव चव्हाण नेहमी अनंतरावांना भेटून जात. लालकृष्ण अडवाणीही त्यांच्याकडं एकापेक्षा अधिक वेळा भेटायला गेले होते. पीव्ही नरसिंह राव मुक्ती संग्रामात अनंतरावांचे सहकारी होते. हे नातं नरसिंह रावांनी  सत्तेच्या सोपानावर सर्वोच्च पायरीवर जाऊनही टिकवलं होतं, अनंतरावांना ते भेटत. अनंतरावांच्या घरी चहा आणि पोहे किंवा बिस्किटं असत. इतमामाच्या भाषेत बोलायचं तर अनंतरावांचा पाहुणचार असून नसल्यागत असे. पण भेटीत होणारी चर्चा हा पाहुण्याना आवडणारा खुराक होता.

सर्व पक्षाचे पुढारी अनंतरावांना भेटून तासनतास चर्चा करत.या चर्चेमधे त्या त्या पक्षातले अंतर्गत प्रश्न असत, पक्षातली भांडणं असत. अमूक एक पुढारी माझ्या विरोधात उचापत्या करतोय, तुम्ही त्याला समजून सांगा अशी विनंती पुढारी अनंतरावांना करीत. अनेक वेळा पुढारी राजकीय किवा व्यक्तिगत अडचणीत सापडलेले असत. अनंतराव त्यांची सुटका करू शकत नव्हते, कारण अनंतरावांकडं सत्ता नव्हती. ना ते पैसे देऊ शकत होते ना त्यांच्याकडं दबाव करण्याची क्षमता होती. पण ते सल्ला देत. त्यांचा सल्ला एका अनुभवी, सज्जन माणसाचा सल्ला असे. त्यांच्या सल्ल्यात स्वार्थ नसे. कधी ते मोठा भाऊ होत, कधी ते वडील होत, कधी ते जिव्हाळ्याचा मित्र होत.

मुख्यमंत्री किंवा मंत्री यांचं सभोवताली वावरणं याचा गैरपरिणाम अनंतरावांवर झाला नाही.

एकदा  पन्नालाल सुराणा यांनी दै. मराठवाडामधे एक लेख लिहिला. त्यात तल्यारखान या काँग्रेसच्या मंत्र्याच्या भ्रष्टाचारावर टीका होती. तल्यारखान यांनी अनंतराव आणि सुराणा यांच्यावर बदनामीचा खटला भरला. दोघांना तीन महिन्यांची शिक्षा झाली. त्या वेळी वसंतराव नाईक मुख्यमंत्री होते. ही घटना घडण्याच्या आधी वसंतराव नाईक अनेक वेळा अनंतरावांना भेटले होते. औरंगाबादमधे आले की ते अनंतरावांना घरी जाऊन भेटत असत. त्यांच्या मनमोकळ्या गप्पा होत. तल्यारखान यांनी खटला मागे घ्यावा यासाठी अनंतरावांनी वसंतरावांवर दडपण आणलं नाही.

खटला गाजला. अनंतरावांची शिक्षा गाजली. अनंतराव तुरुंगातून सुटल्यावर त्यांचं ठिकठिकाणी स्वागत झालं. अनंतरावांचं तुरुंगातून सुटणंही राज्यभर गाजलं. नंतर काही दिवसांनी वसंतराव नेहमीच्या शिरस्त्याप्रमाणं औरंगाबादी अनंतरावांना भेटले. मनमोकळ्या गप्पा झाल्या. दोघांनी खटला आणि शिक्षा प्रकरणाला स्पर्श केला नाही, इतर गप्पा मारल्या.

पुढारी मंडळी फटके सहन करूनही अनंतरावांकडं येत यात त्यांचा एक स्वार्थही होता. पुढाऱ्यांना जनतेच्या मनात काय असतं ते जाणून घ्यायचं असतं.  नामांतर आंदोलनात मराठवाड्यातली जनता सरकारी निर्णयाबरोबर नव्हती. आणीबाणी विरोधी आंदोलनात जनता सरकार सोबत नव्हती. दै. मराठवाडामधून त्यांना जनमताची कल्पना आली.

            शरद पवार यांच्याशी गप्पा करतांना अनंतराव

नामांतर आंदोलनाच्या काळातली एक गोष्ट. मराठवाड्यातल्या एका पुढाऱ्यानं आपल्या मुलाच्या लग्नाच्या निमित्तानं साहित्यिक, पत्रकार, पुढारी यांना गोळा केलं. राजकारण आणि इतर क्षेत्रातल्या लोकांमधे संवाद व्हावा अशी त्यांची भूमिका होती. एका ठिकाणी चहापाण्याची व्यवस्था केली होती. गप्पा झाल्या. शरद पवार गप्पांच्या फडात होते.  त्या वेळी ते गृह खात्याचे राज्यमंत्री होते. चर्चेमधे बोलतांना ते म्हणाले ” मी दैनिक मराठवाडा दररोज वाचतो. मुंबईतही मी मराठवाडा मागवून घेतो.  मराठवाड्यात काय चाललंय ते मराठवाडा वाचल्यानंतर कळतं.  मराठवाड्यात काय चाललंय हे मला जितकं मराठवाडा वाचून कळतं  तितकं ते इतर पेपरांतून कळत नाही. ”

व्यापक राजकारण, अर्थकारण आणि समाजकारण यांच्या धबडग्यात साहित्याचं काही एक स्थान अनंतरावांनी निश्चित केलं होतं. वर्तमानपत्राच्या जागेतही ते स्थान ठरलेलं  असे, दिवाळी अंक आणि रविवार पुरवणी हे साहित्याचं स्थान असे. अनंतरावांचं वाचन,चिंतन आणि लोकसंपर्क यामधेही अनंतरावांनी साहित्याची पैस ठरवली होती.

अनंतराव मराठी, हिंदी, उर्दू कथा कादंबऱ्या वाचत असत. इंग्रजी साहित्यही त्यांनी वाचलं. औरंगाबादमधे विविध भाषांचे अभ्यासक आणि साहित्यिक अनंतरावांच्या निकट वर्तुळात होते. लिहितांना जिथं जिथं साहित्याचा संदर्भ येत असे तिथं तिथं अनंतराव त्या त्या भाषेतल्या लेखक अभ्यासकांशी बोलून आपल्या माहितीची खातरजमा करून घेत असत. महाराष्ट्रातल्या समकालीन साहित्यिकांशी त्यांचा सतत जिवंत संपर्क होता. कुसुमाग्रज, जीए कुलकर्णी, बा.भ.बोरकर, मंगेश पाडगावकर, वसंत बापट, विंदा करंदीकर, विद्याधर पुंडलिक, दुर्गा भागवत, पु.ल.देशपांडे, रा.रं.बोराडे या व इतर सर्व नामांकितांशी त्यांचा पत्रव्यवहार होता.

मराठवाडा दिवाळी अंकात कथा, कविता असत. दिवाळी अंकाचे वेध लागले की औरंगाबाद आणि मराठवाड्यातले लेखक, कवी, समीक्षक यांच्या समवेत अनंतरावांच्या दीर्घ बैठका सुरु होत.  कोणते लेखक-कवि निवडायचे याच्या चर्चा झडत. त्यांच्याकडून आलेलं साहित्य स्वतः अनंतराव तर वाचत असतच परंतू वरील निकटवर्तीयांकडूनही वाचून घेऊन त्यावरचा संपादन व्यवहार अनंतराव पक्का करीत असत.

आणीबाणीच्या काळात अनंतराव तुरुंगात असल्यानं लेखक-कवींना पत्रं पाठवण्यास विलंब झाला होता. अजून अनंतरावांचं पत्रं कां आल नाही या विचारानं बा.भ.बोरकर गोव्यात अस्वस्थ होते. मराठवाडासाठी त्यांनी एक कविता लिहायला घेतली होती, कवितेच्या काही ओळी लिहून झाल्यावर मराठवाड्याच्या चिंतेनं बोरकर थबकले होते. दै. मराठवाडाचं पत्र आलं आणि त्यांची कविता पूर्ण झाली. खुद्द बोरकरांनी ही गोष्ट अनंतरावांना सांगितली.

बोरकर औरंगाबादेत अनंतरावांकडं आले की अनंतरावांच्या घरी एक उत्सवच असे. अनंतरावांना मान्य नसलेल्या अनेक सवयी बोरकरांना माफ होत्या. कुसुमाग्रजांचंही अनंतरावांकडलं वास्तव्य असाच उत्सव असे.

औरंगाबादमधे मे.पु.रेगे यांची सौंदर्यशास्त्रावर तीन भाषणं झाली. अनंतरावांनी स्टाफवरच्या एका बातमीदाराला ती भाषणं कव्हर करायला सांगितली. बातमीदार  सर्वसाधारण बातम्या देणाऱ्यांपैकी होता. सौंदर्यशास्त्र हा विषय त्याच्या परिचयाचा नव्हता. त्यानं एक भरड बातमी दिली.   सौदर्यशास्त्राचं मर्म त्या बातमीत येत नव्हतं.

अनंतरावांनी ती भाषणं ऐकलेले समीक्षक आणि प्राध्यापक सुधीर रसाळ यांना  बोलावून घेतलं आणि त्यांना भाषणाचा सविस्तर वृत्तांत लिहायला सांगितलं. रसाळ म्हणाले ” अहो हा विषय कठीण आहे, सामान्य माणसाला तो समजणार नाही, त्याला हा  विषय खोलात समजून घेण्याची  जरुरही नाही. तुमचा वाचकवर्ग खेड्यातला आहे. तो कुठं हा किचकट विषय वाचणार आहे?”

अनंतराव म्हणाले ” तुमचं म्हणणं बरोबर आहे. भले खेड्यातल्या वाचकाला सौंदर्यशास्त्र समजणार नाही. पण निदान तो वृत्तांत चाळेल तरी. असा काही तरी विषय असतो, त्यावर विद्वान माणसं संशोधन करत असतात हे त्याला कळेल तरी. मराठवाड्यातल्या जनतेची आर्थिक-सामाजिक-राजकीय समज वाढवण्याचा प्रयत्न आम्ही करतो. त्याच बरोबर त्याची सांस्कृतीक उंचीही वाढली पाहिजे. ”

तीन अंकांमधे दीर्घ वृत्तांत दै. मराठवाडानं प्रसिद्ध केला.

अनंतरावांच्या अग्रलेखामधे उपमा आणि रुपकं भरपूर असत. राजकीय घडामोडी आणि राजकारणातल्या व्यक्ती यांच्या भोवती अग्रलेख असत.  घटना आणि माणसांच्या अल्याड पल्याडच्या अंधाऱ्या जागा अनंतराव हुडकत. त्या जागांत अनंतरावांची कल्पनाशक्ती मुक्तपणे विहार करत असे. लेनिन यांचं वर्णन करताना अनंतराव लिहितात की विचार आणि कल्पनेच्या रिंगणात अडकून पडलेला मार्क्सवाद लेनिननी बाहेर काढला. स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या मृत्यूची दखलही महाराष्ट्रातल्या काँग्रेसी नेत्यांनी घेतली नाही याचं दुःख व्यक्त करणाऱ्या अग्रलेखात अनंतराव लिहितात – महाराष्ट्रातील सत्ताधुंद दिग्गजांना आणि उगवत्या सूर्याला दंडवत घालणाऱ्या धूर्त कोल्ह्यांना (स्वामी रामानंद तीर्थांच्या मृत्यूबद्दल) काही वाटले नाही. अगदी यःकश्चित कामासाठी सरकारी पैशावर दाहीदिशा उडत फिरणारे सत्तेच्या कमळातील हे भ्रमर हैद्राबादला काही येऊ शकले नाहीत, त्यांचा जीव (दिल्लीत- निवडणुकीच्या) तिकिटांच्या सोडतीत अडकला होता ना. .. अनंतराव लिहितात – स्वामीजी, तुम्ही एकाद्या सहकाही बँकेचे अध्यक्ष असता, एकाद्या सहकारी साखर कारखान्याचे अध्यक्ष असता किंवा सत्तेच्या रिंगणात असेच कुठे तरी असता तर ते तुम्हाला श्रद्धांजली अर्पण करायला आले असते…एकादा सहकार महर्षी मेला की, यांचे अष्टभाव जागृत होतात. डोळ्यांचे पाणी खंडत नाही. मृतांच्या फोटोसमोर असे बसून राहतात की, जणू यांचा सख्खा बापच मेला आहे. काय तो सुतकी चेहरा, काय ते रडण्याचे सोंग…

जनता पार्टीचा विजय झाल्यानंतर यशवंतराव चव्हाणांनी एक भाषण केलं. त्यात यशवंतराव म्हणाले होते की  जनता पक्षाचा अश्वमेधाचा घोडा जो दिल्लीतून सुटला व उत्तर पादाक्रांत करून दक्षिणेत येऊन ठेपला तो विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी लवांकुशांकडून (दादा व तिडके) नक्कीच अडवला जाणार आहे. यावर यशवंतरावांचा समाचार घेताना अनंतराव लिहितात- गावखोरीच्या वेशीवर लोकशाहीच्या नावानं ठणाणा करीत हिंडणारे हे बारगीर इंदिरा गांधी आणि संजय गांधींच्या घोड्याचा खरारा करण्यात मग्न होते.त्यांची ती खोडच आहे. सत्ता ज्याच्या हाती त्याला कुर्निसात करायची. त्याच्यासाठी खरारा करून घोडे तयार ठेवायचे व स्वतःच्या पाठीची रिकीब करून सत्ताधारी अलगद सत्तेच्या घोड्यावर बसवावयाचा अशी ज्यांना गेल्या तीस वर्षात सवय जडली आहे त्यांनी अश्वमेध आणि अश्वमेधाचा घोडा अडविणे वगैरेची भाषा कशाला करावी? या अग्रलेखाला अनंतरावांचं शीर्षक होतं – खरारा करणारे अश्वमेधाचा घोडा कसा अडविणार?

महाराष्ट्रातले एक मंत्री हरिभाऊ वर्तक यांच्या घरी मृणाल गोरे आणि अहिल्या रांगणेकर यांनी महिलांचा लाटणं  मोर्चा नेला. वर्तक पुरवठा मंत्री होते. जनतेला पुरेसं धान्य मिळत नव्हतं आणि जे मिळत होतं तेही निकृष्ट होतं. हे वास्तव वर्तकाना कळावं यासाठी वरील मोर्चा होता. ही घटना घडत  असताना तिथं वर्तकांच्या  घरातील एक गलेलठ्ठ बोका मोर्चेकऱ्यांच्या समोर आला.  या घटनेवर अग्रलेख लिहितांना अनंतरावांच्या कल्पनेचा घोडा चौखुर उधळला.   बोका हे सूत्र धरून अनंतरावांनी ‘  रोडावलेल्या मांजराचं रहस्य ‘ असा अग्रलेख लिहिला. अनंतराव लिहितात – वास्तविक आपल्या घरातील बोका गलेलठ्ठ आहे या बाबत मंत्र्याला  एवढा न्यूनगंड असायचं कारण काय, हे आम्हाला समजत नाही. उलट मुक्या प्राण्यांवर दया करण्याचा आपला बाणा आहे, हे मंत्री सिद्ध करू शकले असते. आमच्या ताटाखालील मांजर बना, तुम्ही असेच गलेलठ्ठ बनाल, असं घेराव करणाऱ्या त्या उर्मट महिलांना मंत्री महोदय सांगू शकले असते. पाच उंदीर एका माणसाचे अन्न खातात असे म्हणतात. त्यामुळे अन्नधान्याची ही नासाडी थांबविण्यासाठी  आपण मूषकसंहारासाठी या बोक्याची खास नेमणूक केली असल्यानं उंदीर खाऊन हा बोका गलेलठ्ठ झाला आहे असाही युक्तीवाद करणे त्यांना शक्य होते. मागे पंजाबच्या एका मंत्र्याने उंदीर हे फार रूचकर व पौष्टिक अन्न आहे, असे सप्रयोग सिद्ध केले होते. आपल्या बोक्याचा आधार घेऊन या पंजाबी मंत्र्याच्या विधानाचे सत्यत्व सदर महिलांना जर मंत्रीमहोदयांनी पटवून दिले असते तर एका नव्या पूरक अन्नाला चालना देऊन अन्नपरिस्थितीवरील ताण कमी करण्याचे श्रेय श्री. वर्तक यांना मिळाले असते…

अनंतरावांनी स्वतंत्रपणे ललित लेखन केलं. ‘ मांदियाळी ‘ या  लेख संग्रहातला प्रत्येक लेख अनंतरावांच्या ललित साहित्य क्षमतेचा आविष्कार   आहे. या संग्रहात  अनंतरावांनी व्यक्तिचित्रं रेखाटली आहेत.  व्यक्तींच्या माहितीच्या पलिकडं जाऊन या लेखात काळ उभा रहातो, काळाची शिवण दिसते, माणसांमाणसांमधील व्यामिश्र संबंध वाचकासमोर उलगडतात. हे साहित्य अपूर्व आणि अद्वितीय आहे.

काशीनाथ बुवा खंडाळकर या लेखात अनंतरावांनी आपल्या वडिलांवर लिहिलं आहे.   वडिलांबद्दलची चरित्रात्मक माहिती त्या लेखात आहे. पण त्या पलिकडं जाऊन आपली कल्पनाशक्ती आणि बौद्धिक शक्ती वापरून तो काळ, त्या काळातलं जगणं, वारकरी जीवन, वारकरी मूल्यं  यांचं एक चित्र अनंतरावांनी रेखाटलं  आहे.   निकटचे सहकारी नागनाथ परांजपे यांच्यावर लिहिलेल्या लेखामधे अनंतराव   लिहितात – नागनाथासारखी माणसे आपल्या कल्पनेत कायमचीच तरूण, अवखळ, भडकू आणि बेछूट असतात. ती अमर नसतात पण अजर नक्कीच असतात.  तो गेल्या काही वर्षांपासून अबोल, उदास, पूर ओसरल्यावर एकादा ओढा दिसतो तसा स्वतःत हरवलेला असा झाल्याचेही कानावर येत होते…

अनंतरावांचा एक बालणीचा मित्र होता ‘ पखवाज्या, रायरंदाचा गजानन ‘ अनंतराव त्याचं वर्णन करतात – तो दिसायलाही असाधारण म्हणजे व्यंगचित्रासारखा विचित्र होता. खूपच ठेंगणा होता. ठेंगू म्हणून आपण ज्यांना ओळखतो त्यातलाच हा गजानन. डोके भले मोठे, डोळे बारीक व खोल. भुवया खूप जाड. पापण्या विरळ आणि खूप पुढं आलेल्या. ओठ आफ्रिकेतील नीग्रोसारखे जाड. हनुवटी छोटी व तिच्यावर भलामोठा मस. बोकडासारखी कधी दाढी  तर कधी चक्क घोटलेली. गजानन खरोखरीच अजानबाहू होता. त्याचे दंड, मनगट, हात आणि बोटे भली मोठी. कसलेल्या पहिलवानासारखी. बोटे लांब पण टोकाला खूप जाड. तसेच त्याचे पाय. तो चाले तेव्हां काही तरी लुटुलुटू चालले आहे असा भास होई. आवाज एकदम पहाडी. गजाननचे हसू सर्व टापूत प्रसिद्ध होते. खो खो करून तो मोठ्याने हसे आणि तसेच काही तरी असेल तर गडबडा लोळत असे. तो स्वतःच सांगे की आईच्या पोटात नऊ महिने राहाण्याचा त्याला धीर निघाला नाही. पोर जन्मतःच एकाद्या चिन्हासारखे दिसले. मेले म्हणून पालकाने दुर्लक्ष केले. आई कशीबशी वाचली. गजानन म्हणे, पांडुरंगानंच मला मरू दिले नाही. लोक म्हणत ‘ गजाननच्या बोटात काचेच्या गोट्या बसवलेल्या आहेत. तो मृदंगावर आला की मृदंग वाजत नाही तर चक्क बोलतोच. राम कृष्ण हरी या भजनाचे अगदी स्पष्ट बोल, तो पखवाजातून काढून दाखवी.

अनंतराव बालवयात होते तेव्हां त्यांच्याकडं एक ‘ मास्तर ‘ येत असत. मास्तर वारकरी होते. अनंतरावांच्या वडिलांच्या निकट वर्तुळातले होते. अनंतरावांचं वाचन, संस्कृत आणि संत साहित्याचा अभ्यास पाहून मास्तर अनंतरावांना कीर्तन करण्याचा आग्रह करीत. एकदा त्यांनी अनंतरावांची पूर्व तयारी केली.

‘ रूप पाहता ‘  किंवा ‘ सुंदर ते ध्यान ‘ या अभंगानं प्रारंभ. त्या आधी ‘ राम कृष्ण हरी ‘  हे भजन. मग पंचपदी. मधूनमधून भजन. ते संपल्यावर निरूपणाचा अभंग. निरूपणाचा अभंग सुरु होण्याच्या आधी बुवानं वीणा दुसऱ्याला द्यायचा व उपरण्यानं कंबर बांधून नमन करायचं. मग अभंग. त्याच्या शेवटच्या कडव्याला कोणातरी टाळकऱ्यानं चाल लावायची. मग परत अभंग.

मास्तरांनी अनंतरावांना सगळं समजावलं आणि रात्री शिऊरला कीर्तनाला उभं केलं.

अनंतराव थरथर कापत होते. तोंडाला कोरड पडली होती. आपण रेडा झालो तर आपल्या तोंडून ज्ञानेश्वर काही तरी म्हणवून घेतील असं त्याना वाटू लागलं. मंगलाचरण झालं. निरूपणाचा अभंग कसाबसा आटोपला. भजन झालं. अनंतराव चरणाच्या अभंगाचा अर्थ सांगू लागले आणि गडबड झाली. त्यांच्या तोंडून शब्द फुटेना. रडू फुटणार होते. शेवटी विठ्ठलाला नमस्कार करून कमरेचं उपरणं सोडून अनंतराव चक्क खाली बसले. लोकांनी गंमत आणि कौतुक म्हणून सारं सहन केलं. त्यानंतर पुन्हा कधीही अनंतराव कीर्तनाकडं वळले नाहीत.

मास्तरांची शिकवणी  अनंतरावांच्या मनात आणि हृदयात पक्की होती. आ.कृ.वाघमारे यांनी मराठवाडाचे अग्रलेख अनंतरावांच्या हाती सोपवले आणि तिथून अनंतरावांचं निरूपण नव्यानं सुरु झालं. प्रकृती अस्वास्थ्यामुळं संपादकपद सोडल्यावरही ते स्वतंत्रपणे निरूपण करत राहिले, शेवटचा श्वास असे पर्यंत.