Browsed by
Month: March 2017

मंडेलांच्या सोबत २६ वर्षे तुरुंगावास भोगलेला संयमी लढवय्या

मंडेलांच्या सोबत २६ वर्षे तुरुंगावास भोगलेला संयमी लढवय्या

दक्षिण आफ्रिकेतले स्वातंत्र्य सैनिक अहमद कथ्राडा परवाच्या २८ मार्चला वयाच्या ८७ व्या वर्षी वारले. नेल्सन  मंडेला यांच्यासोबत ते २६ वर्षं तुरुंगात होते. द.आफ्रिकेमधे कथ्राडा यांना नेल्सन मंडेला यांच्या बरोबरीचं स्थान आहे.

१९४८ साली नॅशनल पार्टीनं दक्षिण आफ्रिकेमधे वंशद्वेषाचं धोरण अवलंबलं, काळ्यांना स्वातंत्र्य आणि अधिकार नाकारणारे वर्णद्वेषी कायदे केले. सरकारच्या वंशद्वेषी धोरणाविरोधात नेल्सन मंडेला यांनी आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेस स्थापन करून लढा सुरु केला. त्या लढ्यात अहमद कथ्राडा मंडेला यांच्यासोबत होते.

एका अगदी साध्या तंबूमधे त्यांचं शव दफनापूर्वी ठेवण्यात आलं होतं. कोणताही झगमगाट नव्हता. अनेक मंत्री, न्यायाधीश इत्यादी मंडळी त्यांना शेवटला सलाम करायला पोचले. कोणाचंही स्वागत वगैरे होत नव्हतं. माणसं येत होती. रांगेत उभं राहून कथ्राडा यांच्या शवपेटीवर फुलं ठेवून पुढं सरकत होती. दक्षिण आफ्रिकेचे अध्यक्ष झुमा  अंत्य दर्शनाला किंवा प्रेतयात्रेला हजर राहिले नाहीत.

जमलेली माणसं छोटछोटी भाषणं करत होती. कथ्राडा यांचा गौरव करत असताना ही माणसं वर्तमान सरकारवर टीका करत होती. मंडेला आणि कथ्राडा ज्या ध्येयासाठी झगडले ती ध्येयं आफ्रिकेत फलद्रुप होत नाहीयेत, देशात गरिबांचं कल्याण होत नाहीये, देशात भ्रष्टाचार माजलाय असं ही माणसं म्हणत होती. झुमा  मंत्रीमंडळातले अर्थमंत्री श्री गोवर्धन यांनीही अध्यक्ष झुमा यांच्यावर टीका केली. जमलेली माणसं म्हणत होती की आता गोवर्धन यांचा बळी जाणार.

जमलेल्या माणसांच्या भावनाना एक पार्श्वभूमी आहे. गेली चारेक वर्षं कथ्राडा सतत झुमा यांच्या भ्रष्टाचारावर टीका करत होते. झुमा यांनी राजीनामा दिला पाहिजे असं कथ्राडा म्हणत होते. झुमा यांनी आपल्या गावाकडल्या घराच्या सजावटीसाठी आणि विस्तारासाठी खूप सरकारी पैसा वापरला असा ठपका कोर्टानं ठेवला, झुमा यांनी ते पैसे सरकारला परत करावे असा निकाल दिला. १९९९ साली झालेल्या शस्त्र खरेदीत   झुमा यांनी पैसे खाल्ले असं आणखी एका कोर्टात सिद्ध झालं.  झुमा म्हणत राहिले की आरोप खोटे आहेत, त्यांनी भ्रष्टाचार केला नाही.

कथ्राडा भारतीय होते. एका परीनं ते काळे नव्हते. द.आफ्रिकेतली भारतीय माणसं तुलनेनं सुखात असत. परंतू कथ्राडा काळ्यांच्या बरोबरीनं वंशद्वेषविरोधी चळवळीत उतरले. काळ्यांना मिळणारी असमानतेची वागणू कथ्राडा यांना मंजूर नव्हती याला दोन कारणं होती. एक कारण अर्थातच मानवी स्वातंत्र्य हे होतं. दुसरं कारण होतं कथ्राडा यांची कम्युनिष्ट विचार सरणी. काळ्यांचं शोषण करणारी माणसं गोरी होती पण त्यापेक्षाही ती जमीनदार आणि मालक होती. स्वातंत्र्य लढ्यात भाग घेताना  काळ्यांना जमिनीची मालकी मिळाली पाहिजे, गोऱ्यांच्या हातात एकवटलेली साधनं काढून घेऊन ती काळ्यामधे (गरीबांमधे) वाटली पाहिजेत असा कथ्राडा यांचा आग्रह होता.

शांततेच्या वाटेनं लढा पुढं सरकत नाही असं पाहिल्यावर आफ्रिकन नॅशनल काँग्रेसनं सशस्त्र लढा सुरु केला. बाँब तयार करणं, बाँबचा वापर करणं याचं प्रशिक्षण कथ्राडा देत असत. पण एक नियम होता. बाँब अशा ठिकाणी पेरला जावा जिथं निष्पाप माणसांचा बळी जाणार नाही. कचेऱ्या, बँका, रेलवे मार्ग इत्यादी उडवण्यावर भर होता. कधी कधी अपघात होत असत, कार्यकर्ते शिस्त मोडून अयोग्य स्फोट करत असत आणि त्यात निष्पाप माणसंही मरत असत. ते टाळण्याचा प्रयत्न कथ्राडा करत, परंतू असे अपघात होतात म्हणून त्यांनी सशस्त्र चळवळ मागे घेतली नाही. अगदी मरेपर्यंत ते म्हणत होते की त्यांना आणि मंडेला यांना हिंसक चळवळ चालवण्याबद्दल कधीही पश्चात्ताप वाटला नाही.

कथ्राडा यांना सुरवातीला कित्येक महिने एकांतवासात ठेवण्यात आलं. पुस्तकं-वर्तमानपत्रं दिली जात नसत, कोणालाही भेटायची परवानगी नव्हती. कोठडीचा दरवाजा उघडून फक्त अन्नाचं ताट आणि पोलिस येत असत. पोलिसाचं एकच मागणं असे, चळवळीची माहिती द्या, सहकारी कोण होते व काय करत होते याची माहिती द्या. कथ्राडा बधले नाहीत.

काही वर्षं तुरुंगात गेल्यावर कथ्राडा (मंडेला, सिसुलू व इतर अनेक) यांच्यावर खटला उभा राहिला. कथ्राडा यांनी कोर्टात घेतलेली भूमिका अशी. { आम्ही गुन्हा केलेला नाही. आमचा लढा स्वातंत्र्यासाठी आहे, राजकीय आहे. आम्ही जे काही करत आलो आहोत त्या बद्दल आम्हाला मुळीच खंत वाटत नाही. आम्हाला दया नकोय आणि क्षमाही नकोय. आम्ही मरणाला सामोरं जायला तयार आहोत.} आजन्म करावास आणि नंतर देहांताची शिक्षा देण्यात आली होती.

चळवळीच्या काळातच बार्बरा होगन या कार्यकर्तीशी कथ्राडा यांचा परिचय झाला, परिचयाचं रूपांतर परिणयात झालं. बार्बरा गोऱ्या होत्या. बार्बरा ख्रिस्ती आणि कथ्राडा मुस्लीम.  त्या काळात काळा-गोरा विवाह बेकायदेशीर ठरवण्यात आला होता. लढ्याला गोऱ्यांच्या विरोधाची झालर असल्यानं सर्वसाधारण काळ्यांच्या मनामधे गोऱ्यांबद्दल आकस असे. बार्बरा यांच्याशी लग्न करायचं की नाही याबद्दल कथ्राडा यांनी त्यांचे नेते सिसुलू यांना सल्ला विचारला. कथ्राडा सिसुलूना वडिलांसारखं मानत असत. सिसुलूंनी कथ्राडा यांना आम्ही तुमच्यापाठी उभे राहू असं सांगितलं.

मंडेलांची चळवळ साऱ्या जगाला समजली आणि मान्य झाली. नॅशनल पार्टीच्या सरकावर साऱ्या जगातून दबाव आला की मंडेलांना तुरुंगातून मुक्त करावं. मंडेला, कथ्राडा इत्यादी नेते तुरुंबाहेर आले आणि सरकारनं १९९४ मधे निवडणुका घेतल्या. गोऱ्यांची नॅशनल पार्टी आणि मंडेला यांची आफ्रिकन नॅशनल पार्टी मैदानात उतरले. एफ डी क्लर्क हे गोऱ्यांच्या पक्षाचे प्रमुख होते. निवडणुकीत एएनसीला ६२ टक्के मतं मिळाली आणि नॅशनल पार्टीला २० टक्के मतं मिळाली. मंडेला यांनी नॅशनल पार्टीसोबत सरकार तयार केलं. गोरे कसेही असले तरी दक्षिण आफ्रिकेचे नागरीकच असल्यानं मागलं विसरून एकत्रित सरकार स्थापन झालं पाहिजे असं मंडेला म्हणाले आणि त्यांच्या पक्षानं त्यांचं म्हणणं मान्य केलं.

 गोऱ्या आफ्रिकानेर माणसांच्या सोबत संयुक्त सरकार. नॅशनल पार्टी हा विरोधी पक्ष ठरला असूनही मंडेलांनी त्याच्या सोबत सरकार तयार केलं. मंडेलांचा लढा वांशिक अन्यायाविरोधात होता. एक अन्याय दूर करण्यासाठी दुसरा अन्याय करणं अशी मंडेलांची भूमिका नव्हती. गोऱ्यांनी काळ्यांना वंचित ठेवलं म्हणून काळ्यांनी गोऱ्यांना वंचित ठेवावं अशी मंडेलांची भूमिका नव्हती.

नेल्सन मंडेला अध्यक्ष झाले. कथ्राडाही लोकसभेचे सदस्य झाले.  कथ्राडा यांनी मंत्री व्हायला नकार दिला. ते नेल्सन मंडेला यांचे सहकारी सल्लागार झाले. पाचेक वर्षं मंडेला यांच्याबरोबर काम केल्यानंतर कथ्राडा यांनी सल्लागारपदावरून आणि पक्षीय व्यापातून दूर व्हायचा निर्णय घेतला.  त्यांच्या मते त्यांचा लढा संपलेला नव्हता. देशातली ९० टक्के संपत्ती १० टक्के लोकांच्या हाती असणं त्यांना अन्यायकारक वाटत होतं.  कसणाऱ्याला जमीन मिळाली पाहिजे, संपत्तीचं आणि जमिनीचं न्याय्य वाटप झालं पाहिजे अशी कथ्राडा यांची भूमिका होती. ही भूमिका मांडत रहायचं स्वातंत्र्य कथ्राडा यांना हवं होतं.

कथ्राडा यांचा पॅलेस्टिन लढ्याला पाठिंबा होता. इस्रायल हा देश पॅलेस्टिनी जनतेचं स्वातंत्र्य हिरावून घेतो याला कथ्राडा यांचा विरोध होता.  पॅलेस्टिनी माणसं हिंसक कारवाया करत असूनही कथ्राडा यांचा पॅलेस्टिनी लढ्याला पाठिबा होता. कथ्राडा म्हणत ” पॅलेस्टिनी लोकांचा लढा  न्यायासाठी आणि स्वातंत्र्यासाठी आहे. त्यामुळं त्या लढ्याला माझा निःसंदिग्घ पाठिंबा आहे. लढा हिंसक ठेवावा की अहिंसक ठेवावा याचा निर्णय पॅलेस्टिनी लोकांनी घ्यायचा आहे. कोणी कोणत्या रीतीनं लढा द्यावा हे मी कोणाला सांगणार नाही, त्यांनी परिस्थितीनुसार त्यांना योग्य तो निर्णय घ्यायचा. आम्हीही परिस्थितीनुसार हिंसक लढाई केलीच होती ज्या बद्दल आम्हाला कधीही पश्चात्ताप नव्हता आणि नाही.”

पॅलेस्टिन लढ्याला पाठिंबा दिला म्हणून कथ्राडा यांच्यावर ते सेमेटिकद्वेष्टे आणि ज्यू विरोधी असल्याचा आरोप करण्यात आला. कथ्राडा यांची भूमिका स्पष्ट होती. ते म्हणत ” मी ज्यू विरोधी नाही. मी इस्रायल विरोधी आहे. दक्षिण आफ्रेकेमधेही आम्ही गोऱ्यांच्या विरोधात नव्हतो. आम्ही गोऱ्यांनी म्हणजे एका गटानं केलेल्या शोषण व अन्याया विरोधात होतो. म्हणूनच आम्ही समजुतीनं वागत गोऱ्यांच्या बरोबरीनं सरकारही स्थापन केलं. गोरी माणसंही शेवटी आमच्याच देशाची नागरीक होती. शोषक नागरीक आणि शोषित नागरीक असा आमचा लढा होता.”

वैचारिक स्पष्टता कथ्राडा यांच्या व्यक्तिमत्वातून दिसत असे. तो शांत असत. ते कधी रागवत नसत. नकारात्मक भावनेमुळं माणसाचं नुकसान होतं असं ते मानत. यू ट्यूबवर त्यांच्या मुलाखती दिसतात. त्यांचा शांतपणा, विचार करून संथपणे बोलणं श्रोत्याला हेलावतं, अंतर्मुख करतं.

।।

 

निवासी डॉक्टर बळीचा बकरा

निवासी डॉक्टर बळीचा बकरा

सरकारी इस्पितळात काम करणाऱ्या निवासी डॉक्टरांना एकापेक्षा अधिक वेळा रोग्यांच्या संबंधितांनी मारहाण केली. काही ठिकाणी छोट्या खाजगी रुग्णालयातल्या डॉक्टरांनाही मारहाण झाली. रोग्याला योग्य उपचार न मिळणं, वेळेवर उपचार न मिळणं, उपचाराचा उपयोग न होऊन रोगी दगावणं या कारणांवरून चिडलेल्या लोकांनी डॉक्टरांना मारहाण केली.

निवासी डॉक्टरांनी संरक्षणाची मागणी केली. एकदा नव्हे तर अनेक वेळा. त्यांना संरक्षण मिळालं नाही. अऩेक ठिकाणी पोलिस किंवा रुग्णालयाचे रक्षक हजर होते पण त्यांनी बघ्याची भूमिका घेतली. बरेच वेळा मारहाण करणाऱ्या लोकांची संख्या येवढी मोठी असते की एकटादुकटा रक्षक काही करू शकला नाही. बहुतेक रक्षकांच्या हातात कधी कधी साधा दंडुकाही नसतो, बंदुक वगैरे सोडाच.

निवासी डॉक्टर हे डॉक्टरीची परिक्षा पास झाल्यानंतर पुढल्या अभ्यासाच्या दरम्यान इस्पितळात काम करत असतात. इथे जर ते काम करत नसते तर ते बाहेर कुठंही डॉक्टरकी करू शकतात. मतलब असा की ते डॉक्टरकी करण्यासा लायक असतात.

निवासी डॉक्टरांच्या इतरही अनेक मागण्या आहेत. त्यांची रहाण्याची व्यवस्था अत्यंत निकृष्ट असते. अलिकडं अनेक डेअरी प्रकल्पामधे गुरंही एयर कंडिशंड स्थितीत रहातात पण या डॉक्टरांना अत्यंत आरोग्याला घातक परिस्थितीत रहावं लागतं. हे निवासी डॉक्टरच रोगाला बळी पडत असतात.

निवासी डॉक्टरांना मिळणारं वेतन, त्यांना उपलब्ध होणाऱ्या सोयी अतीशय वाईट असल्याचे अनेक अहवाल सरकारच्या दफ्तरी दाखल आहेत. सरकार त्यावर कारवाई करत नाहीत. सरकारकडे पैसे नाहीत. थेट स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून सरकारकडं गोळा होणारा महसूल देशाला ठीक ठेवण्यासाठी कराव्या लागणाऱ्या तरतुदींच्या हिशोबात अगदी अपुरा असतो. शिक्षण आणि आरोग्य या अगदी मुळभूत अशा गोष्टींवर सरकारचा खर्च किती तरी कमी असतो. जगभरच्या देशांशी या बाबत तुलना करून पहावी.

निवासी डॉक्टरांच्या वाईट परिस्थितीला देशातील आरोग्य व्यवस्थाही कारणीभूत आहे.तळामधे प्राथमिक आरोग्य केंद्र आणि जनरल प्रॅक्टिशनर, नंतर अधिक वरच्या स्तरावरचे उपचार आणि नंतर सर्वात वरती अधीक टोकदार उपचार अशी व्यवस्था जगभर असते, भारतात असायला हवी. औषधं, तपासण्या, शस्त्रक्रिया इत्यादी गोष्टींसाठी आवश्यक इन्फ्रास्ट्रक्चर असायला हवं. सरकार, खाजगी संस्था आणि डॉक्टर यांच्या एकात्मिक जोडणीतून ही व्यवस्था तयार व्हायला हवी. दुर्दैवानं भारतीय सरकार आणि समाजाला ही व्यवस्था उभी करता आली नाही. खेड्यापाड्यात साध्या सर्दी खोकल्यावरही उपचार होत नाहीत. मोठ्या शहरात साध्या सर्दीतापासाठीही रोगी केईएम, जेजे इत्यादी मोठ्या इस्पितळात जातात. भ्रष्टाचार या भारतीय रोगाचा प्रादुर्भाव आरोग्य व्यवस्थेतही झाला असल्यानं डॉक्टरी हा पैसे मिळवण्याचा धंदा करणारे डॉक्टरही फोफावले आहेत.

परिणाम असा की सामान्य माणूस असहाय्य आहे, वंचित आहे, चिडलेला आहे. तो वैतागतो आणि आतताई वागतो. त्यात कायदा न पाळण्याला प्रतिष्ठा लाभल्यानं गुन्हे करणाऱ्याला या देशात प्रोत्साहन असतं. बाहुबली, गुंड, नेते, सरकारी माणसं सर्रास गुन्हे करतात आणि त्यांना काहीही होत नाही. त्यामुळं एकूणातच कोणीही कोणाला मारहाण केली तरी त्याच्यावर कारवाई होत नाही.

न्यायालयाचं तर विचारूच नका.

समोर रोगी आला की डॉक्टराला क्षणभरात रोगाचं निदान करून उपचार सुरु करावे लागतात. त्यात गडबड झाली की डॉक्टरांना मारहाण. न्यायाधीश डॉक्टरांना झापतात, मारहाण करणाऱ्याना हात लावत नाहीत. न्यायाधिशासमोर खटला येतो तेव्हां न्यायाधीश  महिनोन महिने विचार करण्यात घालवतात. एकच कायदा, एकच पुरावा पण दोन न्यायाधीश एकमेकाविरोधात निर्णय देतात. पण न्यायाधिशाला कोणी ठोकत नाही. असला आपला समाज.वैद्यकीय व्यवसायात जितका भ्रष्टाचार आहे किमान तितकाच भ्रष्टाचार न्यायव्यवस्थेत आहे. भरपूर न्यायाधीश भरपूर भ्रष्ट असतात. पण न्यायालायचा अपमान या ढालीचा वापर करून न्यायव्यवस्थेनं आपली नालायकी आणि भ्रष्टाचार लपवतं. त्यावर जनता गप्प असते. जनता न्यायालयात घुसून न्यायाधिशांना मारत नाही.

निवासी डॉक्टरांना स्वतःचं संरक्षण करता येत नसेल, त्यांना स्वतःच्या जिवाची काळजी असेल तर त्यांनी नोकरी सोडावी असा अत्यंत गाढव आणि अतर्क्य निर्णय न्यायालय देतं. मग हे न्यायाधीश स्वतःच्या गाडीत पोलिस बसवून कां फिरतात? उज्वल निकम झेड सेक्युरिटीखाली पाच पन्नास पोलिस घेऊन कां फिरतात? चपलांनी मारहाण करणाऱ्या खासदारांच्या दिमतीला पोलिस कशाला असतात? मंत्री पोलिसी कवचात कां फिरतात? त्या सर्वांनी आपापली कामं सोडावीत आणि फूटपाथवर बसून भीक मागावी.

फडणवीस तीन वर्षांपूर्वी विरोधी पक्ष नेते होते. तेव्हांही निवासी डॉक्टरांचा संप झाला होता. तेव्हां त्यांनी काय भाषण केलं होतं? ते भाषण आणि आताचं मुख्यमंत्री म्हणून केलेलं भाषण जनतेनं एकत्रित ऐकावं. भंपकपणाचा कळस आहे. हे असले पुढारी. काँग्रेसवाले सरकारात होते तेव्हां त्यांनीही निवासी डॉक्टरांना वेठबिगारासारखं वागवलं आणि आता संघाचे स्वयंसेवक सरकारात  डॉक्टरांवर विधानसभेच्या सुरक्षित वातावरणात लाथा झाडत असतात.

देशाची आरोग्य व्यवस्था अत्यंत वाईट अवस्थेत आहे. राजकीय पक्ष आणि त्यांची सरकारं परिस्थिती सुधारण्यासाठी पावलं उचलायला तयार नाहीत. परिस्थिती बिकट असल्यानं आणि फार दिवसांपासून घडत आल्यानं एका दिवसात ती सुधारणं शक्य नाही. कोणाही सरकारला पाच वर्षातही ती स्थिती सुधारता येणार नाही अशी वस्तुस्थिती आहे. त्यामुळं पक्षबाजी विसरून सर्व पक्षांनी चार चांगल्या जाणकारांना गोळा करून पाच पंचवीस वर्षाचा कार्यक्रम आखायला हवा. परंतू प्रत्येक पक्षाला दर दोन वर्षानी होणाऱ्या निवडणुका जिंकायच्या असल्यानं दूरगामी विचार करायला वेळ नाही. जात आणि धर्माची समीकरणं जुळवण्यातच सारा वेळ जातो.

जनताही थोरच आहे. डॉक्टरांना शिव्या देणारी आणि मारहाण करायला निघणारी जनता स्वतः मात्र शिवाजी, आंबेडकर यांच्या पुतळ्यांसाठी जमीन आणि करोडो रुपये मिळवण्यात, त्यासाठी आंदोलनं करण्यात आपला वेळ खर्च करत असते. आपले नेते आपल्याला शेंड्या लावतात, भावनात्मक गोष्टीत गुंतवतात हे ही थोर जनता लक्षात घेत नाही. आरोग्य आणि शिक्षण व्यवस्था सुधारण्यास स्वतःचा हातभार लावायला ही माणसं तयार नसतात, लाच आणि वशीले लावून आपापल्या पोरांचं भलं करण्यात ही जनता मग्न असते.

निवासी डॉक्टरांच्या रहात्या जागा घाण स्थितीत आजही आहेत. त्यांचं संरक्षण करण्यासाठी पोलिस पोचलेले नाहीत कारण ते व्हीआयपींच्या संरक्षणात मग्न आहेत. मंत्री, न्यायाधीश, सरकारी कर्मचारी सुशेगात आहेत. निवासी डॉक्टर कामावर पोचले आहेत. त्यांच्या हातून चूक घडली तर त्यांना ठोकण्यासाठी जनता जय्यत आहे.

किती थोर किचाट आहे.

।।

 

अवनती रोखणारा संपादक

अवनती रोखणारा संपादक

                              रॉबर्ट सिल्वर्स

कालचा सामान्य दिवस आणि वैशिष्ट्यहीन माणूस आज  प्रशस्तीपात्र ठरू लागणं ही  काळ उतरणीवर लागल्याची खूण असते. तथापि अशा काळातही काही माणसं थांबेठोकपणे उभी रहातात, संस्था उभ्या करतात, उतरणीवरही माणसाला शिखराकडं चालायला प्रवृत्त करतात. त्या पैकी एक माणूस म्हणजे रॉबर्ट सिल्वर्स. न्यू यॉर्क रिव्ह्यू ऑफ बुक्सचे संपादक. हा संपादक २० मार्च २०१७ रोजी वयाच्या ८७व्या वर्षी वारला.

रॉबर्ट सिल्वर्स या संपादकानं १९६३ साली न्यू यॉर्क रिव्ह्यू ऑफ बुक्स हे पाक्षिक सुरु केलं, अवनती रोखून धरली. सिल्वर्स यांनी अमेरिकन संस्कृतीला एक नाममात्र वार्षिक वर्गणी भरून लिबरल आर्टसचं मुक्तद्वार शिक्षण देणारं कॉलेज न्यू यॉर्क रिव्हयू या पाक्षिकाच्या रुपात यार करून दिलं ( बार्बरा एप्सटिन यांच्या सोबत.)

लिबरल आर्टस ही कल्पना ग्रीक संस्कृतीत उदयाला आली. लॅटिन उगम असलेल्या लिबरल या शब्दाला माणसाला मुक्त करणारं शिक्षण असा अर्थ होता. त्या शिक्षणात व्याकरण, तर्क, अभिव्यक्ती या बरोबरच गणित, भूमिती आणि संगित हेही विषय असत. हे सारे विषय रिव्ह्यूनं वाचकांसमोर ठेवले.

मृत्यूच्या क्षणापर्यंत सिल्वर्स  रिव्ह्यूचे संपादक होते. मृत्यूच्या आधी त्यांनी संपादित केलेल्या अंकामधे आल्बेर कामूचं साहित्य,  लॅरी मॅकमुर्टी यांची १८८० च्या काळातली अमेरिकन कादंबरी, एडवर्ड ऑबिन यांच्या लॉस्ट फॉर वर्डस या कादंबरीचं परीक्षण, अहमद रशीद यांचा अफगाणिस्तानवरचा लेख आणि अनातोल लिवेन यांचा युक्रेनवरचा लेख अशी सामग्री आहे. रिव्ह्यूमधलं लेखन ऐसपैस असतं. विषयाच्या अल्याडपल्याडचं भरपूर लेखात येतं. लॉस्ट फॉर वर्ड या कादंबरीला मॅन बूकर बक्षिस मिळाल्याच्या निमित्तानं थाटलेल्या या लेखात बूकर पारितोषिकाचा इतिहास, बूकर पारितोषिक मिळालेले आणि न मिळालेले लेखक इत्यादी सारं येऊन जातं.

                                      बार्बरा एप्स्टिन आणि रॉबर्ट सिल्वर्स

१९६३ मधे न्यू यॉर्कमधून प्रसिद्ध होणाऱ्या दैनिकांचा संप झाला, काही आठवडे पेपर गायब होते. त्या वेळी निर्माण झालेली पोकळी भरून काढण्याच्या खटाटोपात बार्बरा एप्सटिन आणि रॉबर्ट सिल्वर्स यांनी रिव्ह्यू सुरु केलं. रिव्ह्यूचं संपादकपद घेण्याआधी सिल्वर्स पॅरिस रिव्ह्यू आणि हार्पर्स या साहित्यिक माध्यमांमधे सिल्वर्स सहसंपादक होते. सिल्वर्स दुसऱ्या महायुद्धात भाग घेण्यासाठी पॅरिसमधे मुक्कामी होते. युद्ध संपल्यावर अमेरिकन सरकारनं युद्धात भाग घेतलेल्या लोकांसाठी एक सवलत जाहीर केली. कुठल्याही कॉलेजात कितीही काळ कुठल्याही विषयावर अभ्यास करा, आर्थिक जबाबदारी सरकारची. सिल्वर्स खुष. त्यांनी साहित्य, इतिहास इत्यादी विषयांचा अभ्यास केला आणि उरलेल्या वेळात लिहायला सुरवात केली. संपादकपदाच्या काळात त्यांनी इलिझाबेथ हार्डविक यांचा समकालीन साहित्य परिक्षण या विषयावरचा घणाघाती लेख हार्पर्समधे प्रसिद्ध केला. त्या काळात न्यू यॉर्क टाईम्सच्या साहित्य पुरवणीत किती सुमार परिक्षण प्रसिद्ध होत असत, बंडल साहित्याचं कौतुक प्रसिद्ध होत असे इत्यादींचं तपशीलवार वर्णन त्या लेखात होतं. या लेखामुळ साहित्य-प्रकाशन जगात जाम खळबळ उडाली. वॉरन यांना प्रचंड मार पडला. हार्पर्सच्या संपादकानं व्यक्तिशः सारवासारव करणारी माफी मागितली पण सिल्वर्स हार्डविक यांच्या मागं खंबीरपणे उभे होते.  या एकाच दणक्यानं सिल्वर्स हा संपादक काय आहे ते अमेरिकेच्या मनात रुतलं. आणि याच मुळं एप्स्टिननी ठरवलं की रिव्ह्यूच्या संपादकपदी सिल्वर्सना घ्यायचं.

सिल्वर्स पक्के होते. आपण ऊच्चभ्रू साहित्य निर्माण करतो असं ते म्हणत असत. ऊच्चभ्रू याचा अर्थ बौद्दिक-वैचारिक क्षेत्रातले ऊच्चभ्रू. अमेरिकन संस्कृतीमधे साठीमधे एक मोठी खळबळ होती, वैचारिक गोंधळ सुरु झाला होता. देशभक्ती, धर्मप्रेम, संस्कृतीप्रेम, बाजारातला गवगवा या कसोटीवर प्रतिष्ठित ठरवल्या जात होत्या, निकृष्ट विचारांना  प्रतिष्ठा लाभू लागली होती. जगात फक्त अमेरिकाच आहे, बाकीचं जग जणू अस्तित्वातच नाही अशा एक भ्रम विद्याशाळा आणि माध्यमांनी तयार केला होता. अमेरिकेला या भ्रमातून बाहेर काढायचा चंग सिल्वर्सनी बांधला. फ्रेंच, ब्रिटीश संस्कृतीचं प्रेम असणाऱ्या  सिल्वर्स यांच्या विचारांचा उगम  ग्रीक इतिहासात होता.  त्यांना चीन, भारत, नायजेरिया, वियेतनाम, लंका इत्यादींबद्दलही कुतुहुल आणि जाण होती. सिल्वर्सना  पदार्थविज्ञान, अणुविज्ञान, जैवविज्ञान, इतिहास, तत्वज्ञान, ईशज्ञान, संगित, साहित्य, दृश्य कला, सिनेमा, नकाशाशास्त्र, पोर्नोग्राफी इत्यादी दुनियाभरच्या विषयात कुतुहूल होतं, उत्सूकता होती. या साऱ्या विषयातले जगातले जाणकार गोळा करावेत आणि त्यांना लिहितं करावं असं सिल्वर्सनी योजलं.

समजा चॉम्सकी आहेत किंवा फ्रीमन डायसन आहेत. त्यांच्या टपाल पेटीत एक मोठ्ठं पुडकं यायचं. त्यात चार पाच पुस्तकं आणि सिल्वर्स यांचं पत्र असायचं. ”  हा विषय, ही पुस्तकं. मला वाटतं की विषय आणि पुस्तकं महत्वाची आहेत. तुम्ही त्या विषयावर लिहू शकाल असं मला वाटतं. तुम्हाला काय वाटतं? पहा प्रयत्न करून. तुम्ही इतक्या शब्दात लेख लिहावा त्यासाठी आम्ही इतके पैसे देऊ. समजा लेख लांबला. हरकत नाही. मी पाहून घेईन, छापेनही. वाट पहातो.”

लेखकाची निवड करतांनाही सिल्वर्स यांची एक मजा होती. समजा स्टिफन जे गुल्ड आहेत. ते जगाला माहित आहेत ते जीवशास्त्रज्ञ, विज्ञानाच्या इतिहासाचे जाणकार म्हणून, त्या विषयाचे नामांकित संशोधक, प्राध्यापक म्हणून. परंतू त्याना बेस बॉल या खेळात प्रचंड रस आणि जाण होती. सिल्वर्सनी गुल्डना बेस बॉल या विषयावर अनेक लेख लिहायला लावले.

विनंती आणि पुस्तकं पाठवून सिल्वर्स थांबत नसत. पाठोपाठ,  सिल्वर्स ओढत त्या सिगारचा वास असलेली प्रुफं लेखकांच्या टेबलावर पोचत. रिव्ह्यूचे लेखक नोबेल पारितोषिक विजेते, देशांचे पंतप्रधान, कुलगुरू, शास्त्रज्ञ इत्यादी असत, ते प्रवासात असत. प्रवासात ते ज्या देशात असतील, ज्या वाहनात असतील तिथं सिल्वर्सच्या तारा, ईमेल, पत्रं पोचत. लेखाबद्दलची मतं आणि सूचना त्यात असत. ख्रिस्तमसची किंवा कुठलीही पार्टी असे, लेखकाच्या हातात मद्याचा ग्लास असे अशा ठिकाणीही सिल्वर्स यांचं पत्र पोचत असे.

अशाच चिवित्र परिस्थितीत एका लेखकाला सिल्वर्सना फोन आला. फोनवर सिल्वर्स म्हणत होते ” …तुमच्या लेखात अमूक पानावर अमून नंबरच्या ओळीमधे एक अर्धविराम आहे. हा अर्धविराम गोंधळाचा आहे, त्यामुळं अर्थाला स्पष्टता येत नाही.त्या ठिकाणी पूर्ण विराम असावा असं मला वाटतं. विचार करा, तुमचं मत कळवा, लवकर, लेख थांबला आहे.”

रिव्ह्यू काढायचं ठरलं तेव्हां बाजाराच्या नियमानुसार लोकांनी सिल्वर्सना विचारलं की तुम्ही बाजाराचा-वाचकांचा सर्वे केलाय कां? वाचकांना काय हवं असतं याचा अभ्यास केलाय का?. सिल्वर्स-एप्स्टिननी ताडकन उत्तर दिलं ” वाचकांना काय हवंय हा मुद्दाच नाही. काय छापायचं हे आम्ही ठरवणार, लेखक कोण आहे हे आम्ही ठरवणार. जगातलं जे उत्तम आहे, जे महत्वाचं आहे, जे वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, ज्याला विशेष कंगोरे आहेत ते आम्ही निवडणार, ते प्रसिद्ध करणार.”

                        सिल्वर्स आणि पुस्तकं

सिल्वर्सना संपादनापलिकडं आयुष्यच नसावं. ते सक्काळी सक्काली न्यू यॉर्कमधल्या रिव्ह्यूच्या अस्ताव्यस्त, जुनाट ऑफिसात पोचत. रिव्ह्यूला ते ‘ पेपर ‘ म्हणत. आमचा पेपर, आमच्या पेपरात लिहा, आमच्या पेपरात असं असं येतं असं ते बोलत. एकदा पेपरात पोचले की ते केव्हां बाहेर पडतील याचा नेम नसे. अनेक वेळा सबंध दिवस, सबंध रात्र आणि दुसरा अर्धा दिवस ते पेपरात असत. भरपूर पार्ट्यांमधे जात असत.   तिथंही लेखक हुडकण्याची, एकादा चमकदार माणूस दिसला तर त्याला लेखक कसा करता येईल,  याची खटपट, नेहमीच्या लेखकाबरोबर विषयाची चर्चा. सुट्टी बिट्टी हा प्रकारच नाही. ५४ वर्षं गुणिले ३६५ दिवस हा माणूस निव्वळ वाचत राहिला, संपादन करत राहिला. या संपादनाच्या व्यसनामुळंच कदाचित सिल्वर्सनी लग्न केलं नाही. पण   त्यांना मैत्रिणी होत्या, ते सहजीवर  उपभोगत होते. लग्न आणि सहजीवन या दोन गोष्टी स्वतंत्र असतात असं त्यांनी लिहिलं बिहिलेलं नाही पण त्यांच्या विचारात जरूर असावं कारण ते सार्त्र आणि सिमॉन द बुवा यांच्या  सहजीवनाचे  समकालीन होते.

साठीचा काळ साऱ्या जगातच प्रस्थापित उलथवणारा होता. सिल्वर्स त्या काळाचा प्रॉडक्ट होते. साहित्यातल्या प्रस्थापितावर त्यांनी हल्ले घडवले. रिव्ह्यूमधल्या लेखात नॉर्मन मेलरनी मेरी मॅकार्थीच्या ग्रुप या कादंबरीच्या चिंधड्या उडवल्या. एका लेखात इसाया बर्लिन यांनी नेबाकोवच्या साहित्याच्या चिंध्या केल्या. वियेतनाम युद्ध हा अमेरिकेच्या प्रेमाचा विषय असताना सिल्वर्सनी अमेरिकन सैन्य वियेतनाममधे किती क्रूर, अमानवी, अनैतिक पद्धतीनं वागत आहे यावर प्रकाश टाकला, तिथं बातमीदार पाठवले. सरकार आणि अमेरिकन जनतेला वियेतनाम युद्धप्रेमाचं भरतं असताना त्यांचा रोष पत्करून रिव्ह्यूनं अमेरिकेला सत्य दाखवलं. समाजाला हुकूमशहांचं प्रेम असतं. रिव्हूनं जगभरचे हुकूमशहा उघडे पाडले. वॉटर गेट ते ऑक्युपाय वॉल स्ट्रीट. सिल्वर्सनी अमेरिकन जनतेला सत्याला सामोरं जायला लावलं. मरणाच्या आधी गेलं वर्षभर अमेरिकन लोकशाही आणि डोनल्ड ट्रंप या विषयावर रिव्ह्यूनं लेखांचा धडाका लावला होता.

सिल्वर्स यांचा प्रत्येक अंक म्हणजे एक साहस असे. एकादा अंक संपला की हुश्श झालं असं त्यांच्या बाबतीत घडत नव्हतं, पुढच्या अनेक अंकांसाठी अनेक विषय आणि लेखक त्यांच्या डोक्यात असत. पण हा पंधरवडाभंगूर धबडगा चालला असतानाही सार्वकालिक साहित्याच्या संपादनावर त्यांचं लक्ष होतं. साठीतलं अमेरिकन साहित्य, हिडन हिस्टरीज ऑफ सायन्स, कंपनी दे केप्ट-रायटर्स ऑन अनफरेगेटेबल फ्रेंडशिप्स या पुस्तकाचे दोन खंड आणि अनेक अँथॉलॉजी त्यांनी संपादित केल्या.

संपादक जगाची दखल घेतो, संपादकांची दखल कोण घेणार?

                               रॉबर्ट सिल्वर्स

न्यू यॉर्क पब्लिक लायब्ररीनं न्यू यॉर्क रिव्ह्यू ऑफ बुक्स मधला सिल्वर्स (आणि एप्स्टिन ) यांचा लेखकांशी झालेला पत्रव्यवहार, प्रसिद्ध न झालेले लेख इत्यादी सामग्री विकत घेतली आहे. त्यात ऑलिवर सॅक्स, सोंटॅग, चॉम्सकी इत्यादींबरोबरचा पत्रसंवाद आहेत. तीनेक हजार फूट भरतील इतक्या लांबीचे कागद या सामग्रीत आहे. एक धनिक आणि त्याची फोटोग्राफर पत्नी यांनी रिव्ह्यूचा संग्रह करण्यासाठी आवश्यक विपुल धन उपलब्घ करून दिलं आहे. रिव्ह्यूला पन्नास वर्ष झाली तेव्हां मार्टिन स्कोर्सेसे या नामांकित दिद्गर्शकानं एक वृत्तपट प्रसारित केला.

२००६ साली बार्बरा एप्स्टिन यांचं निधन झालं. २० मार्च २०१७ रोजी रॉबर्ट सिल्वर्स वारले. ही माणसं हाडीमाशी भेटलेली माणसं तशी कमीच. जगभरचे काही  लाख वाचक (रिव्ह्यूचा खप १.५ लाख) या माणसांना दर पंधरा दिवसांनी त्यांच्या कर्तृत्वाच्या रुपात भेटतात. टॅब्लॉईड आकाराच्या, इलस्ट्रेशन्स आणि व्यंगचित्रं असलेल्या या साप्ताहिकात वीसेक पानं भरून जगभरच्या विश्वशाळा आणि नामांकित प्रकाशन संस्थांनी प्रसिद्ध केलेल्या ताज्या पुस्तकांच्या जाहिराती असतात. या जाहिराती वाचूनही जगात काय घडतय याची कल्पना येते.

उत्तम साहित्य वाचणं ही एक मस्ती असते, ते एक ऐश्वर्य असतं. सांदीकोपऱ्यात बसून एकेक विषय पिंजत बसणारे व्यक्तीकिडे, विषय, पुस्तकं,  सिल्वर्सनी वाचकांसमोर ठेवली. ते सारं आता संग्रहीत रुपात नेटवर उपलब्ध आहे म्हणजे कायच्या कायच मजा आहे.

००

 

लिलिबिट या मुलीची राणी एलिझाबेथ होते

लिलिबिट या मुलीची राणी एलिझाबेथ होते

एक  मुलगी. साध्याशा फ्रॉकमधे खेळतांना, हिंडताना दिसते.  ती जिथं वावरते ते घर आणि परिसर हे एक मोठं प्रकरण आहे  हे सहज  लक्षात येतं. हळूहळू कळतं की तो  बकिंगहॅम राजवाडा आहे.

ही मुलगी कोण? ही मुलगी  एका मोठ्या माणसाला म्हणजे तिच्या वडिलांना म्हणजे राजे जॉर्ज यांना शपथ देते. हा काय प्रकार? खूप वेळानं कळतं की जॉर्जचा मोठा भाऊ एडवर्ड हा खरा राजा असतो. पण त्याला एका घटस्फोटितेशी लग्न करायला राजवाडा परवानगी देत नसल्यानं त्याला सिंहासन सोडावं लागतं.  मनापासून तयार नसतांनाही जॉर्जला राजा व्हावं लागतं आणि शपथविधीची तयारी तो आपल्या मुलीकडून करून घेत असतो. अरेच्चा म्हणजे ही मुलगी म्हणजे राजाची मुलगी, राजकन्या असते.

राजकन्या असल्याच्या कोणत्याही खाणाखुणा नसलेली ही राजकन्या लिलिबिट किंवा शर्ली टेंपल या टोपणनावानं ओळखली जात असते. तिला साधं जगायचं असतं.  तिला पुरुषावर प्रेम करायचं असतं, मुलांना वाढवायचं असतं. तिला स्वयंपाक करायचा असतो, बाजारहाट करायचा असतो.

                              दौऱ्यावर असतांना वडिलांच्या मृत्यूची बातमी कळते

वडिलांनी जबरदस्तीनं तिला परदेश दौऱ्यावर पाठवलेलं असतांना इकडं वडिलांचं म्हणजे राजाचं निधन होतं. ही बातमी तरूण लिलिबिटला केनयात असताना कळते. एक अधिकारी तिला बीबीसीवरची बातमी ऐकून घटना सांगतो. तोपर्यंत तीएक साधी राजकन्या असते. दुसऱ्याच क्षणाला ती राणी होते. सभोवतालचं वातावरण बदलतं. एक आफ्रिकन नोकर येतो, जमिनीवर लोटांगण घालून  तिच्या सँडल्सचं चुंबन घेतो. विमानात असताना तिचा सहाय्यक तिला म्हणतो की आता तो तिचा सहाय्यक रहाणार नाही, कारण राणीचा सहाय्यक वेगळा असेल. ब्रिटीश नोकरशाही किती चकडबंद असते याचा प्रत्यय तिला येतो.

लंडन तळावर विमान उतरतं तेव्हां सवयीनुसार तिचा नवरा, फिलिप, तिच्या सोबत पायऱ्या उतरायला लागतो. एक सनदी अधिकारी अलगदपणे फिलिपला दूर करतो आणि अगदी हलक्या आवाजात सांगतो – आधी राणी. नंतर तुम्ही. राणीमागे. राणीबरोबर नाही. फिलिप राणीचा नवरा असला तरी राजा नसतो. राज्यघटनेत त्याला राणीचा सहचर असं म्हटलं जातं.

राजकारणी. अर्थकारणी. वैज्ञानिक. राजदूत. कलाकार. नाना प्रकारची माणसं राणीकडं येऊ लागतात. कालपर्यंत अल्लड असलेल्या स्त्रीला  त्या लोकांच्या विषयातलं काहीही कळत नसतं. वांधे होतात. राणी एका वयस्क ज्ञानी प्रोफेसरची शिकवणी ठेवते. राणीची आई सांगते- तुला सगळे विषय माहित असण्याची आवश्यकताच नाही. तू राणी आहेस, तशीच वाग म्हणजे पुरे.

राणीमुकुट डोक्यावर येतो तेव्हां चर्चिल नावाचा एक दांडगा राजकारणी पंतप्रधान झालेला असतो. जगभर प्रसिद्ध. ऐंशीच्या पलीकडचा. अर्धी इंग्रजी डिक्शनरी त्याला पाठ होती म्हणे. फर्डा वक्ता. रिवाजानुसार चर्चिल राणीला भेटायला येतात. राणीला चर्चिलनं वर्षादोनवर्षाची असल्यापासून पाहिलेलं असतं.

                                       चर्चिल नावाच्या वादळाला नमवायचं

चर्चिल भेटायला येणार म्हटल्यावर राणी धास्तावलेली असते. काठी टेकत टेकत चर्चिल येतात तेव्हां राणी उठून उभी रहाते. चर्चिलना राणीनं वडिलांसोबत वावरतांना पाहिलेलं असतं. त्यांचं आगत स्वागत कसं करायचं ते राणीला कळत नाही. घुटमळते. चर्चिलना म्हणते- प्लीज, बसा.

चर्चिल काठीच्या आधाराने उभेच रहातात.

दरडावल्याच्या सुरात चर्चील राणीला सांगतात – तू राणी आहेस. मी पंतप्रधान आहे,  सेवक आहे. मी राणीसमोर बसू शकत नाही. मी दर आठवड्याला वीस मिनिटं देश कसा चाललाय ते सांगायला येणार. उभाच राहून बोलणार. बोलणं झाल्यानंतर उभ्याउभ्या निघून जाणार.

चर्चिल राणीलाच बसायला सांगतो.

राणी हात पुढे करते. चर्चिल वाकून राणीच्या हाताचं चुंबन घेतात.

चर्चिल जातात.

राणीची बहीण मार्गारेट. तिथं एका कॅप्टनवर प्रेम असतं. कॅप्टनची घटस्फोटित बायको जिवंत असते. त्यामुळं मार्गारेटचं त्याच्याशी लग्न होऊ शकत नाही.

राणीनं लहानपणी वचन दिलेलं असतं की ती कधीही बहिणीला अंतर देणार नाही, तिच्या इच्छा पूर्ण करेल. पण वचन देते तेव्हां राणी एक बहीण असते. मार्गारेटचं लग्न लावायची वेळ येते तेव्हां ती बहीण राहिलेली नसते, राणी झालेली असते. एकीकडं बहीण आता प्रजाजन असतं. दुसरं म्हणजे राणी ही  चर्च ऑफ इंग्लंडची प्रमुख असते. म्हणजे धर्मप्रमुखही असते. त्यामुळं तिच्या राज्यातली लग्न धर्माला अनुसरून होतात की नाही ते पहाण्याची जबाबदारी तिच्यावर असते. घटस्फोटित नवरा जिवंत असताना तिच्या काकांना, राजे एडवर्ड यांना, सिंहासन सोडावं लागलेलं असतं. मार्गारेटच्या नवऱ्याची घटस्फोटित बायको जिवंत असताना चर्चप्रमुख या नात्यानं राणी लग्नाला परवानगी देऊ शकत नाही.

बहिणीला बहीण म्हणून दिलेलं वचन राणी म्हणून तोडावं लागतं.

कष्टानं पण अगदी शांतपणे राणी मार्गारेटला सांगते की ती लग्नाला परवानगी देऊ शकत नाही. त्या वेळचा राणीचा चेहरा आणि देहबोली पहाण्यासारखी.राणी म्हणते-मी बहीण नाहीये, मी राणी आहे. मला राणीसारखंच वागायला हवं.

एकदा लंडनवर धुकं पडतं. कायच्या काय धुकं. कित्येक हजार माणसं मरतात. जनता वैतागते. सत्ताधारी पक्ष आणि मंत्रीमंडळही वैतागतं. चर्चिल म्हातारे झाले आहेत, अकार्यक्षम झाले आहेत, चर्चिलनी पायउतार व्हावं असं मंत्रीमंडळातले सहकारी म्हणत असतात. ते राणीला भेटतात. काड्या करतात. चर्चीलचे काही निर्णय (राजघराण्याबाबत ) राणीलाही रुचलेले नसतात. राणीचा सहचर फिलिपला पायलटचं कसब शिकायला चर्चिलनं विरोध केलेला असतो. विमन उडवायचं प्रशिक्षण घेताना राणीचा नवरा मरणं ही शक्यता त्याला नको असते. फिलिपला याचा राग आलेला असतो. राणीलाही राग आलेला असतो. त्यामुळं चर्चिलचा राजीनामा  मागायचं राणी ठरवते.  राज्यघटनेच्या अभ्यासक, सनदी नोकर आणि   जाणकार सल्ला देतात की अप्रत्यक्षपणे राणी पंतप्रधानाला राजीनाम्याचं सुचवू शकते. राणीचा तसा निर्णय ठरतो.

राणी चर्चीलना बोलावणं धाडते. चर्चिल राणीला भेटायला जातात, राणीसमोर उभे असतात आणि सूर्य दिसू लागतो, धुकं नाहिसं होतं. ज्या कारणासाठी राजीनामा मागायचा असतो ते कारणच दूर होतं.

राणी राजीनामा मागत नाही, हुशारीनं विषय बदलते. चर्चीलचं पंतप्रधानपद वाचतं.

नंतर राणी आपल्या आज्जीला भेटते. आज्जीनं दोन राजे पाहिलेले असतात.  राणी विचारते की पंतप्रधान समजा चुकत असतील तर निर्णय घेऊन त्याला घालवायचं की नाही. आज्जी शांतपणे सांगते- हे बघ. राणीनं कधीच निर्णय घ्यायचा नसतो, काहीही करायचं नसतं, स्वस्थ बसायचं असतं. निर्णय घेणं सोपं असतं, निर्णय न घेता स्वस्थ बसणं कठीण असतं. तेच तर राणीनं केलं पाहिजे असं आज्जी सांगते.

                            फिलिपला लिलिबिटसमोर गुडघ्यावर बसून वाकावं लागतं

फिलिप माऊंटबॅटन हा नवरा.  नौदलातला अधिकारी. त्याचं स्वतंत्र मोठ्ठं वडिलोपार्जित घरही लंडनमधे असतं. फिलिप-लिलिबिटचं लग्न झालेलं असतं तेव्हां ती साधी राजकन्या असते. लिलिबिट राणी होते तेव्हां फिलिपला त्याचे परदेशी किताब सोडावे लागतात, माउंटबॅटन किताब सोडून ड्यूक ऑफ एडिंबरा हा किताब स्विकारावा लागतो. त्याला नौदलही सोडावं लागतं. त्याचं काम राणीबरोबर हिंडणं. बस. त्याला विमान चालवायला शिकायचं असतं. पण ब्रिटीश सरकार तेही त्याला करू देत नाहीत. फिलिप जामच  वैतागलेला असतो. राणीच्या घरातला एक फर्निचरचा तुकडा बनून रहाणयाचा त्रास त्याला होत असतो.फिलिप आणि एलिझाबेथ यांच्यात खूप तणाव निर्माण होतात.   अनेकदा चिडचीड होते. एकदा चिडलेली राणी फिलिपवर एक ग्लास फेकते. बीबीसीचे फोटोग्राफर ती घटना कॅमेऱ्यात पकडतातही.

हे सारं आपण नेटफ्लिक्सवरच्या दी क्राऊन या मालिकेत पहात असतो. दहाव्या भागापर्यंत मालिका येऊन पोचते तोवर एलिझाबेथ एक तरबेज आणि मुरलेली राणी झालेली असते.  एलिझाबेथची गोष्ट मालिका किती पुढपर्यंत नेताहेत ते पहायचं.

एलिझाबेथच्या आयुष्यातल्या अनेक घटना अजून मालिकेत आलेल्या नाहीत.

चार्ल्स या तिच्या मुलाचं लेडी डायनाबरोबरचं लग्न वादळग्रस्त होतं. राजघराण्यात घटस्फोटाला परवानगी नाही म्हणून दोघं एकत्र रहात होते येवढंच. अन्यथा दोघांनाही स्वतंत्र गर्लफ्रेंड आणि बॉयफ्रेंड होते. लेडी डायनाचं अपघाती निधन झालं. चार्ल्सनं आपल्या आजोबाच्या पावलावर पाऊल ठेवून कॅमिला बाऊल्स या घटस्फोटितेशी लग्न केलं.राणी आणि राजघराणं त्या वेळी बराच काळ वादात सापडलं होतं. राणी एलिझाबेथ शांत राहिली. आज्जीच्या शिकवणुकीनुसार. एक चकारशब्द काढला नाही. चार्ल्स, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा आणि सून इत्यादींबरोबर एलिझाबेथ आजही जाहीर समारंभात वावरतांना दिसते.

नेटकीच घडलेली घटना. ट्रंप निवडून आले. आमंत्रण ब्रीटनच्या  राज्यप्रमुख राणीनं   अमेरिकेचे राष्ट्रप्रमुख ट्रंप यांना ब्रीटनभेटीचं आमंत्रण दिलं. परंतू वीसेक लाख ब्रिटीश नागरिकांनी ट्रंप यांना बोलावू नये असं पत्र राणीला लिहिलं. ब्रिटीश परंपरेनुसात दहा लाख लोकांनी सह्या करून  एकादा अर्ज दिला तर सरकारला त्यांचं म्हणणं ऐकावं लागतं. राणी पेचात सापडलीय.

ब्रिटीश अभिनेती क्लेअर फॉयनं एलिझाबेथची भूमिका केलीय. छोट्या मुलीपासून ते मुरलेल्या राणीपर्यंतचे बदल क्लेअरनं व्यवस्थित दाखवले आहेत. कायापालटीतली प्रत्येक अवस्था खऱ्या एलिझाबेथ राणीशी ताडून पहाण्यासारखी आहे. क्लेअरनं नाट्य शिक्षण घेतलंय. स्टोअरमधे सुरक्षा व्यवस्थेत किंवा वस्तूंना लेबलं लावण्याचीही कामं तिनं केलेली आहेत. अशा एका साधारण स्त्रीनं राणी कल्पिणं आणि जगणं हे कठीण काम आहे. क्लेअरनं ते साधलंय.

खऱ्या जगण्यात लिलीबीट या साध्या मुलीची राणी झाली. मालिकेत क्लेअरची एलिझाबेथ झालीय.

बहिणीच्या लग्नाला परवानगी देत नाही

ब्रिटीश नट मॅट स्मिथनं फिलिप्सचं काम  केलंय. खऱ्या प्रिन्सचं निरीक्षण करून भूमिका केलीय हे स्पष्ट आहे. खरे प्रिन्स चालतांना, थांबताना, एकाद्या गोष्टीचं निरीक्षण करताना थोडेसे डावीकडं झुकतात. मॅट स्मिथला पहाताना  खरे प्रिन्स पहात आहोत असा भास होतो. जाहीरपणे दिसणारे प्रिन्स आपल्याला माहित आहेत, घरात ते कसे वावरतात ते आपल्याला माहित नाही. प्रिन्स फिलिप यांचं एलिझाबेथशी न पटणं, तिच्यावरचा त्यांचा राग, तिच्याबद्दचे संशय मॅट स्मिथ छान दाखवतो. दी क्राऊनमधे प्रिन्स फिलिप काहीसा खलनायकासारखा दिसतो. प्रत्यक्षात तो तसा आहे की नाही ते कळायला मार्ग नाही.

अमेरिकन रंगभूमी आणि चित्रपट अभिनेता जॉन लिथगोनं चर्चिलचं काम केलंय. खरा चर्चिल काही आपण पाहिलेला नाही. लिथगोचा चर्चील पहाण्यासारखा आहे. सारं जग हिटलरपासून वाचवणारा चर्चील एका अल्पवयीन, अननुभवी राणीसमोर दुय्यम स्थान पत्करतो. एकीकडं चर्चीलला परंपरा आवडतात पण दुसरीकडं त्याचा अहम त्याला झुकू देत नाही. दोन प्रेरणातला तणाव चेहऱ्यावरच्या सूक्ष्म हालचालीनी लिथगोनं दाखवला आहे. सिनेमातला आणि रंगभूमीतला अभिनय यात बराच फरक असतो. रंगभूमीवर अधिक लाऊड अभिनय असतो. छोट्या पडद्यावर अभिनयात खूप तरल बारकावे दाखवावे लागतात. जॉन लिथगो काहीसा लाऊड आहे. कदाचित त्यामुळंच त्यांनी आजवर खलनायकांच्या, दुष्टांच्या भूमिका केल्या असाव्यात. जॉन लिथगोंना दोन  वेळा ऑस्कर नामांकन मिळालं आहे.

चर्चिल यांचं पंतप्रधान या नात्यानं एक अधिकृत पोर्ट्रेट करण्याची जबाबदारी एका नामांकित चित्रकारावर सोपवली जाते. तो चित्रकार चर्चिलना समोर बसवून चित्रं तयार करतो. त्या निमित्तानं दोघांमधे संवाद होतो. चित्र काढताना त्या माणसाचं मनही समजणं आवश्यक असतं. चर्चा करून, सहवासात राहून चित्रकार ती तयारी करत असतो.

चर्चिलची एक लहान मुलगी अकाली निधन पावलेली असते. ती घटना चर्चिलच्या मनात खोलवर रुतलेली असते. चित्रकार ब्रश चालवत असताना ही घटना जाणून घेतो.

चित्र काढताना चर्चिल म्हातारा झालेला असतो. समाज, सहकारी त्याला नाकारत असतात. वयोमानानं चर्चिल निकामी होत चाललेला असतो. पण चर्चिलचं मन हे वास्तव स्विकारायला तयार नसतं. चर्चिलची ही व्यथा चित्रकाराच्या चित्रात व्यक्त होते.

                                  राजमुकुट डोक्यावर चढवताना लिलिबिट

चर्चिल खवळतात. चित्रकार म्हणतो की चर्चिल जसा आहे तसाच चित्रातून व्यक्त होणार. भांडण होतं. चर्चिल चित्र फाडून टाकतो.

वरील सारे प्रसंग मालिकेत प्रेक्षकाला विचार करायला लावतात, दुःखी करतात, व्याकूळ करतात. चित्रकार आणि चर्चिल दोघांचंही खरं असतं.वास्तव दाहक असतं.

जिवंत असलेल्या, लोकांना माहित असलेल्या लोकोत्तर व्यक्तीवर पुस्तक लिहिणं किंवा सिनेमा करणं अवघड असतं. त्या व्यक्तींच्या वादग्रस्त पैलूंवर, त्या व्यक्तीच्या दोषांवर आणि त्रुटीवर माहिती देणं कठीण असतं.  प्रसिद्ध व्यक्तीला राग येण्याचा संभव असतो. अशी व्यक्ती सत्तेत असेल तर भरपूर दबाव आणू शकते. काही वेळा या व्यक्तींचे पाठिराखे दंगा करण्याची शक्यता असते. या शक्यता भारतात आपण अनुभवतो. अमेरिकेत-युरोपात मात्र तसं घडत नाही.वास्तव मांडताना लेखक, दिद्गर्शकाना लागणारं सर्जनात्मक स्वातंत्र्य तिथला समाज मान्य करतो. काही दिवसांपूर्वी मार्गारेट थॅचर यांच्यावरही एक सिनेमा येऊन गेला. ब्रिटीश जनतेनं तो भरपूर आणि आनंदानं पाहिला.

एलिझाबेथ आणि फिलिप दोघांनीही नेटफ्लिक्सवरची मालिका पाहिली असणार. पण त्या बद्दल ते काहीही बोललेले नाहीत.

लोकशाही देशानं राजापद, राणीपद ठेवावं की नाही यावर वाद घालायला हरकत नाही. ब्रिटीश परंपरा भारताला किंवा कोणालाही किती उपकारक होत्या किंवा अपकारक होत्या यावरही वाद घालायला हरकत नाही. घडून गेलेल्या गोष्टी. क्राऊन ही  दहा तासांची नेटफ्लिक्सची  मालिका एका राणीचं पन्नास वर्षापेक्षा अधिक काळाचं जगणं दाखवते.  त्या सोबत ब्रीटनचा इतिहास, विविध लोकशाही संस्था,   इतर संस्थांची घडण, समाजाची घडण, त्यांच्यातले तणाव आणि त्या संस्थांचा विकास या गोष्टी तरलतेनं मालिकेत पहायला मिळतात. पुढारी, संसद, वर्तमापत्रं, मंत्री, राणी-राजा, सामान्य नागरीक इत्यादी समाजातले घटक एकमेकांच्या सान्निध्यात कसे वाढतात याचंही दर्शन क्राऊनमधे घडतं.

                                                      राणी एलिझाबेथ

दीर्घ मालिका हा अलिकडल्या काळात गवसलेला एक चांगला आकृतीबंध आहे. मालिका म्हणजे एक दीर्घ कादंबरीच असते. खूप मोठा काळ, खूप माणसं, गुंतागुंत, कथानकं, उपकथानकं इत्यादी गोष्टी दीर्घ मालिकेत सांभाळता येतात. महाभारतचं  कथानक दीर्घ मालिकेत सांभाळता येतं. तासातासाचा एक भाग आणि अनेक भागांची मालिका.

मालिका दृश्य असते. लिखित शब्दामधे वाचकाला भरपूर पैस मिळते. वाचक त्यात स्वतःचं स्वतंत्र जग कल्पू शकतो. तशीच वेगळ्या प्रकारची पैस सिनेमातही मिळत असते. दृश्य पहाताना, दोन वेगळी दृश्यं एकामागोमाग पहातांना, अनेक दृश्यं पहातांना प्रत्येक प्रेक्षक त्या तुकड्यांचे स्वतंत्र अर्थ लावत असतो. सिनेमाची दोन तासांची मर्यादा मालिकेत ओलांडता आल्यानं मोठ्ठा पट मालिकेत मांडता येतो.

कॅमेऱ्यानं जन्माला घातलेली सिनेमा ही  एकदमच आधुनिक आणि नवी कला आहे. ही कला किती प्रभावी आहे ते दी क्राऊन ( आणि इतर अनेक ) मालिकेमुळं समजतं.

।।

 

अरब जगातलं क्रौर्य दाखवणारी रियाद सत्तुफची कॉमिक कादंबरी

अरब जगातलं क्रौर्य दाखवणारी रियाद सत्तुफची कॉमिक कादंबरी

सीरिया. होम्स या मोठ्या शहरापासून काही अंतरावरचं तेल माले नावाचं गाव.   रियाद सत्तुफ बापाचं बोट धरून बाजारातून घराकडं निघालेला असतो. वाटेत मुख्य चौक लागतो. बाप, अब्देल रझाक,  अचानक हातातली बादली रियादच्या डोक्यावर उलटी करतो. रियाद घुसमटतो. बाप रियादला जोरात फरफरटत ओढत घराकडं घेऊन जातो. घराच्या जवळ पोचल्यावर रियादच्या डोक्यावरची बादली काढतो. बापानं असं कां केलं ते रियादला कळत नाही. बापाचं लक्ष नाही असं पाहून रियाद पटकन मागं वळून पहातो. चौकात खांबांना प्रेतं लटकत असतात. हफेझ असाद या सिरियाच्या अध्यक्षाच्या आज्ञेवरून विरोधकांना फासावर लटकवण्यात आलेलं असतं.

ही साधारणपणे १९८४ सालची गोष्ट आहे. २०१५ साली  रियाद सत्तुफनं ही घटना आपल्या The arab of the future नावाच्या पुस्तकात रंगवली. रंगवली म्हणजे शब्दशः रंगवली. अरब फ्युचर ही रियादची कॉमिक शैलीची कादंबरी आहे.   कॉमिक कादंबरी. चित्रपट्ट्या काढून त्यात रियादनं आपलं लहानपण जगासमोर ठेवलं आहे. रियादचं हे पुस्तक अमेरिकेत, फ्रान्समधे बेस्ट सेलर झालं. रियादनं हे सूत्र धरून याच नावानं दुसरा भाग प्रकाशित केला, पाठोपाठ तिसरा भागही प्रकाशित केला. आता चौथ्या भागाचं काम तो करतोय. तीनही भाग हातोहात खपले. पश्चिमी जगात, अरब देशांत या पुस्तकाचा खूप खप झाला, खूप चर्चा झाली.

रियाद दहशतवाद्यांच्या हिट लिस्टवर आहे. रियाद पॅरिसमधे रहातो. धोका असूनही मोकळेपणानं हिंडत असतो, मुलाखती देतो.

रियादचा जन्म १९७८ सालचा. २००४ सालापासून तो शार्ले हेब्डो या साप्ताहिकात व्यंगचित्रं पट्ट्या काढत असे.  दी अरब फ्युचरचा विचार त्याच्या डोक्यात २०११ साली आला. त्या वर्षी बशर असदनी विरोधकांवर वरवंटा फिरवायला सुरवात केली. रियादचे नातेवाईक संकटात होते. त्यांना फ्रान्समधे आणण्यासाठी, त्यांना फ्रेंच विजा देण्यासाठी रियादनं प्रयत्न सुरु केले. फ्रेंच सरकार विजा द्यायला तयार नव्हतं. फ्रेंच सरकारनं अनंत अडथळे उभे केले. रियाद वैतागला. त्या वैतागात त्यानं आपल्या बालपणावर कॉमिक गोष्ट सांगायचं ठरवलं. २००४ मधे रियादनं सुंता या विषयावर एक कॉमिक गोष्ट प्रसिद्ध केली होती. रियादनं ती पुस्तकं प्रकाशकाकडून परत मागवली, आणि त्या कादंबरीत भर घालून कॉमिक कादंबरी तयार केली.  तिथून फ्युचर अरब पुस्तक मालिकेची सुरवात झाली. २०१५ साली मालिकेतलं पहिलं पुस्तक प्रसिद्ध झालं.

रियादचा पिता अब्देल रझाक हा त्याच्या घराण्यातला पहिला शिकलेला माणूस. खिशात पैसे नसताना फ्रान्समधे शिकायला गेला. त्याची दया आली म्हणून म्हणा किंवा कसंही म्हणा क्लेमेंटाईन या तरुण फ्रेंच ख्रिस्ती मुलीनं त्याच्याशी मैत्री केली, लग्न गेलं. अब्देल रझाकनं इतिहास या विषयात पीएचडी केली. त्याला  अरब असण्याचा अभिमान होता.   लिबियात, त्रिपोलीतल्या कॉलेजात,  त्याला एका कॉलेजात लेक्चररची नोकरी मिळाली. तिथंच रियादचा जन्म झाला.

लिबियात गद्दाफीनं हिरवा समाजवाद लादला होता. खाजगी मालकी रद्द झाली होती. सरकार देईल त्या घरात रहायचं. सरकारनं सांगितलं घर सोडा की घर सोडायचं, तुमच्या घरात सरकारनं पाठवलेला दुसरा माणूस येणार. साऱ्या गोष्टी रेशनवर होत्या. कोणी काय खायचं, कसं रहायचं, किती कापड वापरायचं वगैरे गद्दाफी ठरवत असत. त्यांची आज्ञा पाळली नाही तर माणूस खल्लास. एकदा गद्दाफीनं आदेश काढला, प्रोफेसर लोकांनी शेतात राबलं पाहिजे. शेतकऱ्यांनी कॉलेजात शिकवायचं आणि प्राध्यापकांनी शेती करायची. असाच उद्योग एके काळी माओनंही केला होता.अब्देलला ते शक्य झालं नाही. त्यानी लिबिया सोडलं.

होम्स गावात, म्हणजे अब्देलच्या माहेरी, कॉलेजात एक जागा रिकामी होती. अब्देल तिथं गेले. सीरियातली परिस्थिती भयानक होती. धान्य मिळत नव्हतं. घरं, रस्ते, हॉस्पिटलं, काहीच ठीक नव्हतं. पण आपल्या गावात आलोय हेच अब्देलना  फार मोलाचं वाटत होतं.

होम्समधे रियाद गेला तेव्हां तो सहा सात वर्षाचा होता. एक मोठं संयुक्त कुटुंब होतं. अनेक भावंडं होती, काके-मामे-मावश्या होत्या. रियादनं तिथं पहिल्यांदाच ‘ यहुदी ‘ शब्द ऐकला. यहुदी म्हणजे ज्यू. मुसलमान ज्यूना दुष्ट समजतात, ज्यूंचा नायनाट करणं हे मुसलमानांचं धर्मकर्तव्य असतं. रियादच्या एका भावानं त्याला यहुदी असं म्हणून हेटाळलं. कारण रियाद दिसायला आईच्या वळणावर गेला होता. त्याचे केस सोनेरी होते, रंगही गोरा होता, तो फ्रेंच असल्यासारखा दिसे. त्याची आई फ्रेंच, ख्रिस्ती होती म्हणून सारं खानदान त्याला कमी लेखत असे. दांडगे भाऊ त्याला सतत छळत, मारत. एकदा आज्जीनं बाजारातून सफरचंदं आणली होती. रियादचे भाऊ एकेक सफरचंद चावत आणि रस्त्यावर फेकून देत. रियाद नुसता पहात बसे. आज्जी त्या भावांचंच कौतुक करे.

रियादला चित्रकला शिकवण्यासाठी एक मध्यमवयीन स्त्री येत असे. एके दिवशी तिला तिच्या वडिलानी गळा दाबून ठार मारलं. कारण लग्न झालेलं नव्हतं तरीही ती गरोदर होती. यावरून रियादचे आई वडील भांडले. वडील म्हणत होते की लग्न झालेलं नसतांना गरोदर रहाणं म्हणजे घराण्याची प्रतिष्ठा धुळीला मिळवणं. अरब संस्कृतीनुसार तिला मारणं, ऑनर किलिंग, हाच उपाय असतो. आई म्हणाली की हे कृत्य अमानुष आहे, स्त्रीवर अन्याय करणारं आहे. रियादच्या आईनं पोलिसांत तक्रार केली.  खुनी माणसाला अटक झाली. पण काही दिवसांतच तो सुटून छाती उंचावून फिरू लागला. गावाचं, पोलिसांचं म्हणणं होतं की तुरुंगात टाकणं हे अरब संस्कृतीत बसणारं नव्हतं. रियादनं आपल्या दुसऱ्या कादंबरीत हा प्रसंग चितारला आहे.

रियादनं दैनंदिन जीवनात जे जे पाहिलं ते आपल्या कादंबऱ्यांत रंगवलं आहे. कुत्री मांजररांना मुलं माणसं सहजगत्या पकडत, फावड्यानं ठार मारत, एका अणकुचीदार काठीवर खोवून त्याची मिरवणूक काढत. पुस्तक विकत घेण्याची कुवत नसलेल्या विद्यार्थ्यांना मास्तर वर्गात झोडपून काढत. धनवान माणसं गरीबाला मारत. सत्तेतला माणूस सत्तेत नसलेल्याला मारे. बलवान माणूस अशक्त माणसाला मारे.ज्यू, शिया, सुन्नी,ख्रिस्ती कोणीही मारला जाऊ शके. समाजउतरंडीवरची माणसं वरच्या माणसापुढं वागतात आणि खालच्या माणसाला लाथा घालतात.

रियादच्या बापाचं वागणं असह्य झाल्यावर  रियादच्या आईनं काडीमोड घेतला, दोन मुलांना घेऊन फ्रान्समधे स्थायिक झाली. कष्ट करून मुलाना वाढवलं. पॅरिसमधेही रियादला शाळेत छळवाद झाला. तो  चांगलं फ्रेंच बोलत असला,   दिसायलाही फ्रेंच दिसत असला तरी त्याचं नाव रियाद असल्यानं त्याला वाळीत टाकलं गेलं. त्याच्या नावाचं गलिच्छ रूप करून त्याला हिणवलं गेलं. रियादला अरबांनी दूर ठेवलं आणि फ्रेंचांनीही सामावून घेतलं नाही.

रियादचे सारे अनुभव त्याच्या कॉमिक कादंबऱीत आलेले आहेत. जवळ जवळ १० वर्षं रियादनं शार्ले हेब्डो या प्रसिद्ध व्यंगचित्र साप्ताहिकात काम केलं. त्यामधे त्यानं फ्रेंच मुलांच्या जीवनावरच्या कॉमिक चित्रपट्ट्या काढल्या, त्या गाजल्या.

रियाद म्हणतो की राष्ट्रवाद वगैरे सगळं झूट आहे,  आपले दोष झाकण्यासाठी, आपल्यातलं क्रौर्य लपवण्यासाठी राष्ट्रवाद नावाचा व्यवहार लोकं अंगिकारतात. अरब राष्ट्रवाद, सीरियन राष्ट्रवाद, फ्रेंच राष्ट्रवाद इत्यादी सगळे राष्ट्रवाद एकाच प्रकारचे आहेत असं रियाद म्हणतो.

कॉमिक पुस्तकं हा कादंबरीचा आकृतीबंध अलिकडं लोकप्रिय झाला आहे. चित्रं वाचायला सोपी असतात. माणसाची देहबोली, चेहऱ्यावरचे भाव चित्रामधे जितके चांगले समजतात तितके शब्दातून समजत नाहीत. कार्टून किंवा कॅरिकेचर ही पद्धत व्यक्तिंचे अनेक पैलू हलक्या विनोदातून सांगते. शंकर, सरवटे, मारियो यांची व्यंगचित्रं आठवून पहावीत.  कॅरिकेचरमधे  हळुवारपणे माणसाच्या व्यक्तिमत्वातल्या बोचऱ्या भागावर बोट ठेवता येतं. व्यक्तीचं एकादं ठळक वैशिष्ट्यं, एकादा ठळक दृश्य भाग कॅरिकेचरमधे वेधकपणे दाखवता येतो. कोणाचं नाक मोठं असतं, कोणाचे ओठ मोठे असतात. कोणाच्या हातातली काठी किंवा छत्री वेधक असते. कोणाची केसाची ठेवण वेधक असते. हर्ज या चित्रकाराचं टिनटिन हे कॉमिक जगातलं सर्वात जास्त प्रसिद्ध, सर्वात जास्त खपलेलं, सर्वात जास्त लोकप्रिय कॉमिक होतं. त्यातला टिनटिन, टिनटिनचा कुत्रा आणि इतर पात्रं लोकोत्तर ठरली. टिनटिनची गोष्ट म्हटली तर एक काल्पनिक साहस होतं म्हटलं तर संस्कृतीवरचं एक बोचरं टिपण होतं. मुलं आणि प्रौढ, दोघांनीही टिनटिन तुफ्फान वाचलं.

रियादची शैली हर्जच्या शैलीपेक्षा वेगळी आहे. हर्जच्या चित्रात खूप तपशील असतात, चित्रं कोरीव असतात. रियादची चित्र ढोबळ, काहीशी बटबटीत असतात. रियादच्या चित्रातली माणसं  मिकी माऊसमधल्या पात्रांच्या जवळ जाणारी आहेत. रियादच्या शैलीमुळं  कॉमिकची वाचनीयता कमी होत नाही, कथनातली वाचनीयता कमी होत नाही. रियादची ती एक वेगळी शैली आहे येवढाच अर्थ घ्यायचा.

एकामागोमग एक असे शब्द वाचत जाणं डोळ्याला आणि डोक्याला शीण आणतं. शब्दाचा आकार मोठा करून डोळ्यावरचा ताण कमी करता येतो. मजकुरात चित्रं टाकूनही वाचन सुसह्य करता येतं. कॉमिक हा वाचन सुसह्य करण्याचा उत्तम मार्ग ठरतो.

या आकृतीबंधात लहान मुलांबरोबर  मोठ्यांसाठीही गोष्टी सांगितल्या जातात. लहान मुलांसाठी परीकथा असतात, फँटसी असते, प्राण्यांभोवती गोष्टी गुंफल्या जातात. मोठ्यांसाठी विज्ञानफिक्शन असतात, गुन्हेकथा असतात, चातुर्यकथा असतात, रेग्यूलर कादंबऱ्याही असतात. पोर्नो कादंबऱ्याही असतात. कॉमिक पुस्तकांत जपान आघाडीवर आहे. या साहित्यावर नंतर एनिमेटेड सिनेमे केले जातात.

इतिहास इत्यादी गंभीर विषय कॉमिकमधे सहसा हाताळले जात नाहीत. आर्ट स्विडलमननं ज्यू छळछावणी हा विषय घेऊन मॉस नावाची कादंबरी कॉमिक रुपात प्रसिद्ध केली होती. ऑशविझच्या छळछावणीतून वाटावलेल्या लोकांच्या अनुभवावर ही कादंबरी आधारित होती. त्यानंतर रियादची ही गंभीर कादंबरी.

रियादनं २०१४ मधे सेक्रेट लाईफ ऑफ युथ या नावाची एक कॉमिक गोष्ट चितारली. गोष्ट आहे एका शाळेतल्या मुलांच्या पौगंडावस्थेची. या शाळेचा प्रिंसिपल म्हणत असे की आमच्या शाळेत शिवी ऐकायला मिळणार नाही. ( कॉमिकमधे शाळेत दिल्या जाणाऱ्या शिव्यांचा उल्लेख आहे. मराठी वाचकांना अशा शिव्या वाचायची सवय नसल्यानं त्या इथं दिलेल्या नाहीत.) प्रत्यक्षात पोरं कायच्या काय शिव्या द्यायची, सेक्सबद्दल बोलायची, वाचायची. रियादनं ते अनुभवलं, चितारलं. मुलं काय बोलतात ते (चोरून) ऐकण्यासाठी रियादनं  पॅरिसमधल्या एका शाळेत  दोन आठवडे मुक्काम केला.

समीक्षक म्हणतात की रियाद हा एक स्पंज आहे. तो वातावरणात जे जे असेल ते ते शोषून घेतो. शोषून घेताना स्वतःचे विचार, स्वतःची मतं इत्यादी गाळण्या नाहिशा होतात. निरीक्षण हा क्रिएटिव कलाकाराचा महत्वाचा घटक असतो. कलाकार कितीही तटस्थ रहायचा प्रयत्न करो, शेवटी त्याचे विचार, त्याचं व्यक्तिमत्व, निरीक्षणात काही प्रमाणात अडथळे निर्माण करत असतं. रियादच्या बाबतीत ते अडथळे नसतात हे समीक्षकांचं म्हणणं रियादच्या चित्रातून लक्षात येतं. त्यानं बालपणात घेतलेले अनुभव प्रदुषित न होता, तटस्थपणे पुस्तकातून वाचकांसमोर येतात.

रियादच्या पुस्तकावर वादंग झाले. डावे, मुसलमान, अरब या मंडळींचं म्हणणं की रियाद अरब-इस्लामी संस्कृतीचं विकृत रूप मांडतोय. रियाद म्हणतो की मी काहीच म्हणत नाहीये, माझ्या पुस्तकात राजकारण नाहीये, लहानपणी अनुभवलंय तेच  पुस्तकात लिहिलंय, अर्थ वगैरे काढणं हे वाचकांचं काम आहे, आपण फक्त वास्तव मांडलंय.

।।

 

 

एकविसाव्या शतकातला (एक) हिटलर

एकविसाव्या शतकातला (एक) हिटलर

ही गेल्या दोनेक महिन्यातली एक घटना.

मनिला शहरातला एक विभाग. चिंचोळ्या गल्ल्या. गल्लीच्या दोन्ही कडांना पत्र्याची घरं आणि घरांना कार्डबोर्डचे दरवाजे. तळ मजला आणि त्यावर एक लडखडत  उभा असलेला दुसरा मजला.

मध्य रात्र उलटून गेल्यानंतर एक वाजून अठ्ठावन्न मिनिटांनी एक मोटारसाकल एका घरासमोर उभी रहाते. बाईकस्वार उतरून पहिल्या मजल्यावर जातो. गोळ्या झाडल्याचे आवाज होतात. एक लहान मुलगा मारला जातो. नंतर त्याचा बाप मारला जातो. नंतर त्या मुलाची आई मारली जाते.

बाईकस्वार जिना उतरून बाईकवरून निघून जातो. सीसीटीव्ही कॅमेऱ्यात त्याच्या जाण्यायेण्याच्या वेळा नोंदल्या जातात. दोनच मिनिटात तीन माणसं मारून माणूस परागंदा होतो.

मारलेली माणसं शवपेट्यांत ठेवली जातात. माणसाच्या चेहऱ्यावर प्लास्टिक पांघरलं जातं. शरीरावर धान्याचे दाणे टाकले जातात. कोंबड्यांची पिल्लं ते धान्य टिपतांना शरीरावरही चोची मारत असतात. ही फिलिपिनो सांस्कृतीक परंपरा आहे. मारेकऱ्याच्या विवेकाला कोंबडी टोच्या मारते असं लोक म्हणतात.

मारेकरी कधी पोलिसांच्या वेशात असतात कधी साध्या वेशात असतात. कधी त्यांच्या तोंडावर बुरखा असतो, कधी नसतो. मारेकरी कधी गोळ्या घालतात तर कधी माणसांच्या तोंडावर प्लास्टिकची पिशवी गुंडाळून ठार मारतात. कधी मेलेल्या माणसांचे तुकडे करून दूरवरच्या कचऱ्याच्या ढिगात टाकले जातात तर कधी प्रेतं निव्वळ नाहिशी केली जातात.

२०१६ च्या सप्टेंबर महिन्यात फिलिपीन्सच्या संसदेनं चौकशी आरंभली. एका माणसानं समितीसमोर कबूली दिली. एका पाचशे माणसांच्या दलाचा तो सदस्य होता. अध्यक्ष ड्युटेर्ट यांच्या सांगण्यावरून त्या दलानं काही खून केले होते. पोलिस या खुनी दलाकडं यादी देतात, पत्ते देतात. कागदोपत्री काहीही नोंद नसते. आरोप नसतात, पुरावे नसतात. यादी असते आणि मारायचं असतं. येवढंच. मारणाऱ्या माणसाला शंभर ते एक हजार डॉलरचा मेहेनताना दिला जातो. बहुतेक वेळा लिलावात बोली केल्यासारखा व्यवहार केला जातो. उपकंत्राटदार असतात. किती माणसं मारायचीत आणि कुठलीकुठली ते सांगितल्यावर ते बोली लावतात.

समितीसमोरच्या या साक्षीनंतर एका आंतरराष्ट्रीय वाहिनीनं मारेकऱ्याची मुलाखत टेलेकास्ट केली. तो आणि त्याची बायको मिळून खून करत असत. सुपारी घेतली नाही तर तुम्हालाच मारून टाकू असं पोलिसांनी सांगितल्यामुळं आपला नाईलाज झाला असं मारेकरी सांगत होता. मारेकरी एक रिक्षाचालक होता. उत्पन्न पुरत नाही म्हणून तो ड्रग विकण्याला मदत करत असे. पोलिसांनी त्याला पकडलं. तसा गुन्हा किरकोळ असल्यानं पोलिसांनी त्याला सोडलं पण अट घातली की त्याला खून करावे लागतील, न केल्यास त्याचाच खून होईल.

अनेक माणसं पोलिस कोठडीत मरतात. कोठडीत असलेल्या माणसावर आरोप होतो की त्यानं पोलिसांवर गोळीबार करण्याचा प्रयत्न केल्यामुळं त्याला मारावं लागलं. कोठडीत त्याच्याकडं हत्यार कुठून आलं? सीसीटीव्हीवर नोंदलं गेलेलं असतं की एका माणसाकडं कोठडीत जाताना पिस्तूल असतं आणि बाहेर पडताना पिस्तूल गायब असतं आणि तेच पिस्तूल नंतर कोठडीतल्या घटनेसाठी पुरावा म्हणून वापरलं जातं.

दरमहा चारशे तरी माणसं या रीतीनं मारली जातात. न्यायव्यवस्थेला टांग मारून केलेले खून.

या खुनांमधे फिलीपिन्सचे अध्यक्ष ड्युटेर्ट यांचा हात आहे असा आरोप फिलिपिन्समधली माध्यमं करतात. ह्यूमन राईट्स संघटनेनंही पुराव्यानिशी आरोप केलेत आणि संसदीय कमीटीनंही तसे पुरावे मांडले आहेत.

ड्युटेर्ट एका भाषणात म्हणाले ‘ हिटलरनं तीस लाख माणसं मारली. जर्मनीत हिटलर होता, फिलिपिन्समधे मी आहे. माझ्या देशात तीस लाख गुन्हेगार आहेत. ड्रग गुन्हेगार. मी त्यांची कत्तल करून देशाला गुन्हामुक्त करणार आहे, फिलिपिन्सला अवनतीपासून रोखणार आहे.’

एका शहराच्या मेयरला पोलिसांनी गोळ्या घालून मारलं. ड्युटेर्ट म्हणाले ‘ पोलिस म्हणतात की त्यानं अटक करायला विरोध केला म्हणून त्याला मारावं लागलं. यात काही तरी गडबड आहे हे मला मान्य आहे. पण पुरावे हाती नसतील तर मी तरी काय करू? पोलिसांकडं एक यादी असते. त्यात ड्रगवाल्यांची नावं असतात. मी ती यादी माणसासमोर ठेवतो. म्हणतो की या यादीत तुमचं नाव शोधा. नाव असेल तर मी तुम्हाला मारून टाकणार. लोक मला खाटिक म्हणतात. माझा इलाज नाही.’

अध्यक्ष झाल्या झाल्या एका भाषणात ड्युटेर्ट यांनी आपल्याला असलेल्या रोगांची माहिती उघड केली. अस्थमा, श्वसनसंस्थेचे रोग, फुफ्पुसाचे रोग, अर्धशिशी. अर्धशिशीचा त्रास त्यांना इतका होतो की त्याना वेदनानाशकं घ्यावी लागतात. ड्युटेर्ट म्हणाले की आपण नाईलाजानं ड्रग्जही घेतो, कारण त्यामुळं आराम पडतो. त्या ड्रगची नावंही त्यांनी जाहीर केली. ते घेतात ते ड्रग तसं खतरनाकच असतं.  त्यांना समाजाचं कल्याण करायचं असल्यानं वेदनामुक्ती आवश्यक असल्यानं त्यांचा नाईलाज असतो.

मारले जाणारे नाना प्रकारचे लोक आहेत. काही लोक निष्पाप आहेत. सरकारमधली माणसं आपल्या माणसांचा काटा काढण्यासाठी त्यांच्यावर ड्रगव्यवहाराचा शिक्का मारून मोकळे होतात. बरीच माणसं गरीब घरातली आहेत आणि माफक प्रमाणावर ड्रग घेतात. काही ड्रग कमी कडक असतात. दिवसभर कारखान्यात, ड्रेनेजमधे काम केल्यावर, रिक्षा चालवल्यानंतर, कष्टाची कामं केल्यानंतर माणसं रात्री ड्रग घेतात. श्रमाचा त्रास कमी करण्यासाठी. त्यांचं वागणं नॉर्मल असतं, त्यांच्या घरच्यांना आक्षेप नसतो कारण ही माणसं हिंसक वगैरे नसतात. काही माणसं मात्र ड्रगचा व्यापार करणारी आणि व्यसनी असतात. फिलिपिन्समधे ड्रगसेवन बरंच होतं हे खरं आहे. गरीब वर्गातली माणसं त्यात अधिक आहेत. श्रीमंत माणसं हुशारीनं ड्रग सेवन करतात आणि सरकारच्या कचाट्यातून सुटतात. गरीब माणसं सापडतात. ड्रगपासून समाजाची सुटका करण्याची खटपट अनेक संस्था करत असतात. गरीबी दूर करणं आणि लोकांना योग्य सल्ला देणं, मदत करणं हे त्यावरचे खरे आणि टिकाऊ उपाय आहेत.

आपण खाटीक आहोत, आपण हिटलर आहोत, आपण न्यायव्यवस्था बाह्य कत्तल करणार, आपण ड्रग्ज घेतो या साऱ्या गोष्टी ते भाषणात सांगतात. पण नंतर त्यांचे सरकारी अधिकारी या वक्तव्यांचा इन्कार करतात. ड्युटेर्ट तसं म्हणालेच नाहीत. किंवा म्हणतात की ड्युटेर्ट यांच्या विधानाचा विपर्यास झाला आहे.

ड्युटेर्ट यांच्या खूनबाजीवर होणाऱ्या आंतरराष्ट्रीय टीकेचा राग ड्युटेर्ट यांनी एके दिवशी बराक ओबामा यांच्यावर काढला. एका जाहीर सभेत, टीव्ही कॅमेऱ्यासमोर ड्युटेर्ट म्हणाले ‘ ओबामा हा वेश्येचा मुलगा आहे. मी त्याचं कशाला ऐकावं.’

ओबानांनी प्रतिक्रिया दिली नाही. ड्युटेर्ट म्हणाले की मी तसं म्हणालोच नाही. वेश्येचा मुलगा असं आम्ही बोली भाषेत म्हणतो पण त्याचा शब्दशः अर्थ घ्यायचा नसतो, एक वाईट माणूस येवढाच अर्थ घ्यायचा असतो.

हुकूमशहांचं एक वैशिष्ट्यं असतं. ते नेहमी भाषेचा गैरवापर करत असतात. त्यांची भाषा वेगळीच असते.

 

।।