Browsed by
Month: May 2017

कोचीमधलं प्रदर्शन. स्थलांतरितांचं भावविश्व.

कोचीमधलं प्रदर्शन. स्थलांतरितांचं भावविश्व.

कोचीमधलं प्रदर्शन. स्थलांतरितांचं भावविश्व.

केरळात कोचीमधे एक द्विवार्षिक प्रदर्शन नुकतंच पार पडलं. त्यात निर्वासित, स्थलांतरीत या विषयावर अनेक चित्रं, कविता, इन्सॉलेशन्स मांडली होती.

।।

समाजांना, देशांना सरहद्दी असतात. सरहद्दी लवचीक असतात, बाहेरच्या बाजूला त्या ताणल्या जाऊ शकतात. सरहद्दी सच्छिद्र असतात. नागरीक छिद्रातून बाहेर जाऊ शकतात, आत येऊ शकतात.

एके काळी साम्राज्यं असत, त्यांना सरहद्दी असत. सम्राट या सरहद्दी ओलाडून दुसऱ्या प्रदेशात घुसत. कोणाच्या लेखी ते आक्रमण असे तर कोणाच्या लेखी  साम्राज्यविस्तार.

साम्राज्य विलयाला गेल्यानंतर देश तयार झाले. देशांना सरहद्दी असतात.

येमेनची सरहद्द ओलांडून इराणी गनीम येमेनमधे घुसतात. रशियन सैनिक हद्द ओलांडून युक्रेन किंवा क्रिमियात घुसतात. अमेरिका इराकची किवा अफगाणिस्तानची हद्द ओलांडते.

भारताच्या हद्दीतल्या छिद्राचा उपयोग करून भारतीय माणसं अमेरिकन हद्दीचं छिद्र पार करुन अमेरिकेत जातात. भारतापेक्षा तिथं जास्त सुख मिळेल असं त्यांना वाटत असतं. दुसऱ्या महायुद्धाच्या आधी जर्मनीतले ज्यू जर्मन हद्द ओलाडून युरोपीय देशांच्या हद्दीत शिरले कारण जर्मनीत जगणं त्यांना अशक्य झालं होतं. आता इराक, सीरिया, येमेन इत्यादी देशातली माणसं आपापल्या हद्दी पार करून युरोपीय देशांत जात आहेत.

माणसं एका देशातून दुसऱ्या देशात सुखासुखी जात नसतात. जिथं जन्मापासून वाढलो तो गाव कोणत्याही कारणानं सोडून जाणं माणसाला सुखाचं नसतं.

स्थळांतर म्हणजे हद्दी ओलाडून जाणं. गावाची हद्द, राज्याची हद्द, देशाची हद्द, साम्राज्याची हद्द. स्थळांतरीत नकाशातल्या हद्दरेषा ओलांडतात. आक्रमक सैन्य नकाशातली रेषा ढकलतो. क्रांतीकारक नकाशातले रंग बदलतात. निर्वासित नकाशा गुंडाळून ठेवतात.  भटक्यांना तर नकाशेच नसतात.

” आपण अनेक राज्यांत, देशात इतकंच, अनेक खंडांत फिरतो. पण सतत आपला प्रयत्न असतो आपली संस्कृती जपण्याचा. जिथं जातो तिथं मिसळण्याची, तिथं फिट होण्याची गरज असते आपली. तरीही आपण विसरू शकत नाही की आपण कुठून आलोय. ”

हे शब्द आहेत अबीर कर्माकर याचे. केरळात कोचीमधे भरलेल्या द्विवार्षिक   प्रदर्शनामधे बडोद्यातल्या अबीरनं एक इन्स्टॉलेशन केलं होतं. त्यात चित्रं आणि वस्तूंच्या मांडणीतून अबीरनं त्याच्या आठवणीतलं कच्छमधलं घर दाखवली होती. पडदे, बाकं, खच्चून भरलेलं सामान, सामानाच्या बॅगा, स्वयंपाक घरातली पडताळं व त्यातली भांडी इत्यादी इत्यादी.

अबीरचे आजोबा वाढले चटगावमधे, म्हणजे आजच्या बांगला देशात. नंतर लखनऊमधे गेले आणि नंतर सिलिगुडीमधे. सिलिगुडीत अबीर जन्मला. नंतर अबीरचे वडील भूजमधे पोचले. अबीर भूजमधे वाढला. आता अबीर बडोद्यात रहातो. चटगाव, लखनऊ, सिलिगुडी या गोष्टी त्याच्या लेखी ऐकीव आहेत. त्याच्या नसांत भिनलय भूज.   त्याच्या मनात वास करून आहे भूजमधलं त्याचं घर. त्याच्या डोक्यात पक्कं रुतलंय. काही केल्या ते त्याच्या डोक्यातून जात नाही. ते त्याच्या चित्रांत, इन्स्टॉलेशन्समधे सतत येत रहातं.

केरळी कवी पी. सच्चिदानंदन हे आनंद या नावानं ओळखले जातात. आनंद यांचं लहानपण केरळात गेलं.  ते कामाधामाच्या नादात मुंबईत गेले आणि नंतर कलकत्त्यात स्थाईक झाले. ते कायम स्थलांतरितच राहिले.  नाना कारणांसाठी होणारी स्थलांतरं हा विषय त्यांना कायम छळत असतो. म्हणूनच फाळणी अनुभवलेली नसली तरी त्यांना फाळणी हा विषय फार सलत रहातो.

आनंद यांची पुस्तकं, शिल्पं आणि इन्स्टॉलेशन्स कोचीतील प्रदर्शनांत मांडली गेली होती. एक शिल्प त्यांनी मातीपासून तयार केलेलं होतं. गांडुळानी तयार केलेली माती. गांडुळं बिळं करतांना जमीन उकरून माती बाहेर टाकतात. घरं कशी करायची ते गांडुंळांकडून शिकावं असं आनंद म्हणतात. स्थलांतरित गांडुळं.

कवि हसन मुजतबा याचा जन्म सिंध प्रांतातला. झिया उल हक यांनी पाकिस्तानचा राज्यकारभार हाती घेतला आणि सिंधवर सूड उगवायला सुरवात केली. सिंधवरच नव्हे, माणुसकीवरच. शरिया लागू केला, कलाविष्कारावर बंधनं आणली. सिंधमधे बेधडक माणसं मारली जात होती. मुजतबा लहानपणीच पळाला आणि मजल दरमजल करत न्यू यॉर्कमधे पोचला.

जवळपास तशीच स्थिती होती चित्रकार सलमान तुर याची. सलमान लाहोरचा, तिथं त्याचा  स्टुडियो होता. पाकिस्तान सरकारला चित्रकला मंजूर नव्हती. सृष्टी निर्मितीचा एकाधिकार फक्त देवानाच होता, सृष्टीतली पानं फुलं असोत की प्राणी की माणसं, त्यांची चित्रं काढणं म्हणजे देवाचा अधिकार हिसकून घेणं असं इस्लामला वाटत होतं. सलमानला चित्रं काढाला परवानगी नव्हती.  तोही मजल दर मजल करत न्यू यॉर्कमधे पोचला.

कधी तरी सलमान आणि हसन भेटले. हसनच्या स्वप्नात त्याचं सिंध येत असे आणि सलमानच्या स्वप्नात लाहोर. मनानं दोघे पाकिस्तानात होते. पुन्हा आपल्या गावात जावं असं दोघानाही वाटत असे. ते तर शक्यच नव्हतं. कवि आणि चित्रकाराना जेवढं स्वातंत्र्य अमेरिकेत होतं तेवढं पाकिस्तानात नव्हतं. दोघं जगत होते अमेरिकन संस्कृती पण त्यांच्या नसात होती पाकिस्तानी संस्कृती. दोन्हींचं मिश्रण जगायचा प्रयत्न दोघे करत आहेत. त्यांची ओढाताण कोचीतल्या प्रदर्शनात पहायला मिळाली. हसनच्या कवितांवर सलमाननं चित्रं काढली. त्याच्या चित्रांत पाकिस्तान आणि अमेरिका दोन्ही दिसतात. चित्रात एकच पाय असलेला माणूस सतत दिसतो.

सायरस नमाझी. इराणमधल्या शिराझ या गावातला. १९७८ मधे खोमेनी यांनी सत्ता काबीज केली. खोमेनींचा इस्लाम मान्य करा नाही तर नाहिसे व्हा. सायरसचं कुटुंब बहाई श्रद्धा जपणारं होतं. खोमेनींच्या मुजाहिदांनी सायरसचं शिराझमधलं घर उध्वस्थ केलं. सायरसचं कुटुंब हालअपेष्टा सहन करत करत शेवटी स्वीडनमधे पोचलं. सायरस  स्वीडनमधे स्थायिक झालाय.

सायरस नमाझीनं कोचीमधे त्याच्या मनात खोलवर रुतून बसलेलं घर जसं होतं तसं  इन्स्टॉलेशमधे मांडलं, एक व्हिडियोही त्या इन्स्टॉलेशनमधे सामिल केला. घर, अंगण. समोर पायऱ्या दिसतात. त्या पायऱ्या आपल्याला एका दिवाणखान्यात घेऊन जातात लालकाळ्या गालिचावरून. घरात असतात बाकं. खुर्च्या. एक जुना फ्रीज. भिंतीवर सायरसचे आई वडील आणि भावंडं यांची चित्रं.

चिली या देशातले कवि राहुल झरिटा यांनी एक इन्स्टॉलेशन मांडलं होतं. एक हॉल होता, एक दालन होतं. दालनात पाऊल बुडेल इतकं खोल पाणी. प्रेक्षकाला हे पाणी तुडवतच दालनात फिरावं लागलं. भिंतींवर होती चित्रं आणि चित्रांच्या खाली लिहिलं होतं – वेदना सागर. वेदनांचा समुद्र. एका ठिकाणी भिंतीवर एक प्रश्न लिहिला होता. ” तुम्ही ऐकताय/ तुम्हाला ऐकू येतायत वेदना/ या वेदना सागरातल्या.”

प्रेक्षक पाणी तुडवत, भिंतीवरची चित्रं आणि शब्द वाचत वाचत पुढं सरकत. टोकाला जात तेव्हां तिथं लिहिलेलं असे ” हे प्रदर्शन आयलान कुर्डी, त्याचा भाऊ आणि त्याची आई यांना समर्पित केलंय. सिरियातून ग्रीसला जाण्याच्या समुद्री खटाटोपात हे तिघं बुडाले.”

पुढं वाचायला मिळते झरिटा यांची कविता. कवितेत झरिटा म्हणतात की ही कविता वेदना आणि प्रेमाची कविता आहे.

” अनेक सिरियन निर्वासित होत होत नाहिसे झाले, त्यांची छायाचित्रं कोणी काढू शकलं नाही, प्रसिद्ध करू शकलं नाही. जे दिसतं त्या पेक्षा न दिसलेलं किती तरी अधिक आहे. कारण कित्येक गोष्टी आपल्याला पहायच्याच नाहियेत. ही आहे क्षुब्ध वेळ, हा काळ आहे संकटांनी भरलेला.”

कवि आनंद म्हणतात ” निर्वासिताला फक्त माहित असतं की तो कुठून आलाय.   तो कुठं जाण्यासाठी पळतोय ते त्याच्या ध्यानात नसतं.”

।।

 

 

फ्रेंच अध्यक्ष, आट्यापाट्या खेळाची सुरवात.

फ्रेंच अध्यक्ष, आट्यापाट्या खेळाची सुरवात.

प्रस्थापित राजकीय पक्ष आणि पुढारी उपयोगाचे नाहीत तेव्हां नव्या माणसाला संधी द्यावी अशा विचारानं फ्रेंच जनतेनं एमॅन्युअल मॅक्रॉन या ३९ वर्षाच्या माणसाला फ्रेंच जनतेनं भरपूर मतं देऊन राष्ट्राध्यक्षपदी नेलं आहे. मॅक्रॉन काही महिन्यांपूर्वी समाजवादी पक्षात होते. मतभेद झाल्यानंतर त्यांनी पक्ष सोडला. सध्या त्यांना राजकीय पक्ष नाही. पुढे चला अशी एक घोषणा, कार्यक्रम, त्यानी मांडलाय, तोच आहे त्यांचा पक्ष.

फ्रेंच अध्यक्षीय निवडणुक दोन टप्प्यात होते. पहिल्या टप्प्यात अनेक राजकीय पक्षांचे अनेक उमेदवार उभे रहातात. त्यातून सर्वाधिक मतं मिळालेले दोन उमेदवार दुसऱ्या फेरीत पोचतात. दुसऱ्या फेरीत अध्यक्षाची निवड होते. यंदाच्या निवडणुकीत डावे, उजवे, मध्यम, अती डावे, अती उजवे अशा छटांचे पक्ष रिंगणात होते. प्रत्येक उमेदवाराला वीसेक टक्के मतं मिळाली. दुसरी फेरी सुरु झाली तेव्हां अती उजव्या मरीन ल पेन या उमेदवाराच्या विरोधात इतर सर्व पक्ष एकत्रित झाले आणि त्यांच्या पाठिराख्यांनी मॅक्रॉनना मतं दिली. ज्यांनी मॅक्रॉनना मतं दिली त्यांच्यापैकी बहुसंख्यांना सुरवातीला मॅक्रॉन नको होते. ल पेन नकोत या नेगेटिव भावनेनं त्यानी मॅक्रॉनना मतं दिली.

अलिकडं जगभरच हा नकारी प्रवाह प्रभावी झालेला दिसतोय.   हिलरी क्लिंटन नकोत,  एस्टाब्लिशमेंटचं कोणीही नको, राजकारणाचा कोणताही परिचय नसलेल्या ट्रंप बरा असा विचार अमेरिकन लोकांनी केला.  भारतात लोकांनी काँग्रेस नको म्हणून भाजपला मतं दिली, संधी दिली.  मॅक्रॉनना त्याच रीतीनं निवडण्यात आलंय. उमेदवाराची कुवत काय आहे याला   महत्व नाही, उमेदवाराचा कार्यक्रम काय आहे याचाही   विचार नाही, उमेदवाराजवळ कार्यक्षम कार्यक्रम आहे की नाही यालाही महत्व नाही. अमूक नको, तमूक नको, काही तरी नवं हवंय, काही तरी थरारक हवंय, काही तरी चमकदार हवंय असं मतदारांना वाटू लागलंय. चमकदार, चटकदार, विक्षिप्त, टोकाच्या घोषणा लोकांना पसंत पडतात.

वाढती बेकारी आणि स्थानिक गोऱ्या फ्रेंच ख्रिस्ती लोकांचं खालावलेलं जीवनमान या समस्यांना  बाहेरून आलेले स्थलांतरीत,  मुसलमान कारणीभूत आहेत असं लपेनना वाटतंय. युरोपियन युनियनमधे राहिल्यानं स्थलांतरीत आणि आर्थिक संकट यातून वाट काढता येत नाहीये असं लपेन यांचं मत आहे.  प्रखर राष्ट्रवाद ( अरब, मुसलमान, आफ्रिकी काळे हे रुतलेले काटे दूर करणं),  युरोपियन युनियनमधून बाहेर पडणं यावर लपेन यांचा भर आहे.   इतर राजकीय पक्षांना, मॅक्रॉन यांना,  तसं वाटत नाही. त्यांना युरोपियन युनियनमधे रहायचं आहे, फ्रेंच अर्थव्यवस्थेत बदल करून फ्रेंच आर्थिक समस्या सोडवता येतील असं त्यांना वाटतं.

फ्रेंच समाजाचे ढोबळ मानानं दोन गट होतात. एक गट  बहुसंख्य  गोऱ्या ख्रिस्ती फ्रेंचांचा. फ्रेंच ही या गटाची संस्कृती आहे. दुसरा गट आहे अरब, आफ्रिकी, काळे, मुसलमान,  माणसांचा. या गटातली  माणसं फ्रेंच भाषा बोलतात, फ्रेंच शाळेत शिकतात तरीही त्यांची संस्कृती फ्रेंच नाही असं गोऱ्या-ख्रिस्ती-कित्येक पिढ्या फ्रान्समधे जन्मलेल्या-वाढलेल्या फ्रेंचांना वाटतं. दोन्ही गटाच्या माणसांना बेकारी आणि आर्थिक चणचणीची समस्या भेडसावत आहे.

बहुसंख्येनं असणाऱ्या गोऱ्या-ख्रिस्ती-फ्रेंचसंस्कृत माणसांमधल्या  एका  वर्गाला वाटतंय की  त्यांच्या आर्थिक त्रासाला बाहेरून आलेले, स्थलांतरीत, गोरेतर, आफ्रिकी, मुसलमान इत्यादी ‘ इतर ‘ माणसं कारणीभूत आहेत. ‘ इतर ‘ माणसं आपले रोजगार हिरावून घेतात, फ्रेंच संसाधनांचा मोठ्ठा वाटा ही ‘ इतर ‘ माणसं गट्ट करतात असं त्यांना वाटतं. कट्टर फ्रेंच राष्ट्रवाद, कट्टर फ्रेंच संस्कृती हाच आर्थिक संकटांवरचा उपाय आहे असं या लोकांना वाटतं. काळे, अरब, मुसलमान, आफ्रिकी इत्यादी लोकांना प्रवेश बंद करा; त्यांची संख्या मर्यादित ठेवा; त्यांना फ्रेंच व्हायला लावा अशी या लोकांची मागणी आहे. गेल्या दोन तीन वर्षात फ्रान्समधे झालेले दहशतवादी हल्ले हा या लोकांचा मुख्य सल आहे. दहशतवादी माणसं मुसलमान असतात, अरब असतात, काळी असतात,  हे वास्तव हे त्यांच्या हातातलं मुख्य शस्त्र आहे. बाहेरची माणसं आत घुसतात किंवा फ्रेंच रोजगार कमी होतात याला युरोपियन युनियनमधे रहाणं हे मुख्य कारण आहे असं या गटाला वाटतं. थोडक्यात म्हणजे फ्रेंच लोकांच्या निर्णयावर युरोपियन युनियनमधे रहाण्यानं बंधनं येत असल्यानं युनियनच्या खोडातून बाहेर पडा असं या लोकांचं म्हणणं आहे. लपेन या गटाच्या प्रवक्त्या आहेत.

सुमारे ३६ टक्के लोकांचा लपेन यांना पाठिंबा आहे.

मॅक्रॉन युनियनच्या बाहेर पडायचं बोलत नाहीत. फ्रेंच अर्थव्यवस्थेत काही बदल केले तर अर्थव्यवस्था सुधारेल असं त्यांना वाटतं.  कार्यक्षमता कमी झाल्यानं फ्रेंच बाजारात टिकत नाहीत, कमाल उत्पादन करू शकत नाहीत. शिक्षण व्यवस्थेत बदल करून, कार्यक्षमता वाढवणारं शिक्षण देऊन भागेल असं मॅक्रॉन यांना वाटतं. फ्रेंच उद्योगांचा आकार खूप मोठा आहे. मोठ्या आकारामुळं दिरंगाई, कामचुकारपणा, सांडलवंड हे दोष निर्माण होतात. कर्मचाऱ्यांचं वेतन आणि सवलतींचं प्रमाणं फार असल्यानं मोठे उद्योग अकार्यक्षम ठरतात. तेव्हां अकार्यक्षम असणाऱ्या मोठ्या उद्योगातले कर्मचारी  कमी करणं, उद्योगांना बाजाराच्या स्पर्धेत उतरायला लावणं, लहान आणि मध्यम उद्योगांना प्रोत्साहन देणं या वाटा अवलंबल्या तर उत्पादन वाढ होऊन रोजगार वाढतील असं मॅक्रॉन यांना वाटतं. थोडक्यात म्हणजे अर्थव्यवस्थेला शिस्त लावण्याची मॅक्रॉन यांची इच्छा आहे.

मॅक्रॉन यांची भूमिका समाजवादी विचारांत बसत नाही. कामगारांना अधिक कार्यक्षम व्हायला लावणं, त्यांना काम करायला लावणं, त्यांचं वेतन त्यांच्या कार्यक्षमतेनुसार ठेवणं, त्यांची संख्या मर्यादित करणं असले उपाय मार्क्सवादी आणि समाजवादी पक्षांना मान्य नाहीत.

इटाली, पोर्तुगाल, स्पेन, ग्रीस इत्यादी युरोपियन देशांपुढंही जवळपास फ्रेंचासारख्याच आर्थिक समस्या आहेत. या देशांनी सार्वजनिक हिताचं आर्थिक धोरण चालवतांना सार्वजनिक खर्च वाढवला पण तो भागवण्यासाठी आवश्यक साधनं गोळा केली  नाहीत. पगार वाढले, पेन्शन वाढलं, सवलती वाढल्या, लोकांचे खर्च वाढले; पण ते सारं भागवण्याची क्षमता देशांजवळ उरलेली नाही. पुरेसं उत्पादन आणि कार्यक्षमता या दोन मुद्द्यांवर त्या त्या अर्थव्यवस्था लडखडत आहेत.काही एका प्रमाणावर ब्रीटनमधेही तीच समस्या आहे.

या समस्येवरची वाट प्रामुख्यानं आर्थिक आहे असं अर्थशास्त्रज्ञांचं मत आहे. परंतू ही वाट कष्टाची असल्यानं संस्कृती-धर्म हा निरुपयोगी ठरणारा शॉर्ट कट राजकारणातले लोक घेतात. मुसलमान, काळे, आफ्रिकी, आशियाई इत्यादी गटांच्या गळ्यात गाडगं  बांधलं की मतं मिळतात असा हिशोब करून मतं मिळवण्याची खटपट शॉर्टकटवाले पक्ष काढतात. लपेन यांचा तोच प्रयत्न आहे. अमेरिकेत ट्रंपही त्याच वाटेनं जात आहेत.

मॅक्रॉन अध्यक्ष झाले खरे पण खऱ्या अडचणी तिथूनच सुरु होणार आहेत. फ्रेंच राज्यव्यवस्था म्हणजे राष्ट्राध्यक्ष आणि संसद अशा दोन बैलांची गाडी आहे. संसदेची निवडणुक होऊन त्यात निवडला गेलेला पंतप्रधान प्रत्यक्षात सरकार चालवत असतो. म्हणजे मॅक्रॉन यांना मानणाऱ्या खासदारांची बहुसंख्या झाली तरच त्याचे कार्यक्रम अमलात येऊ शकणार. गंमत अशी की मॅक्रॉन यांना पक्षच नाही. विविध लाल छटांचे,   मध्यम मार्गी, टोकाचे उजवे-राष्ट्रवादी असे पक्ष संसदेत निवडून येणार. त्या कडबोळ्यातून पंतप्रधान तयार होणार आणि त्या पंतप्रधानानं राष्ट्राध्यक्ष मॅक्रॉन यांचा कार्यक्रम अमलात आणायचाय. डावे आणि अती उजवे मिळून  मॅक्रॉन विरोध करणार हे उघड आहे.

मुख्य म्हणजे फ्रेंच अर्थव्यवस्थेची घडी नव्यानं बसवण्यासाठी आवश्यक ती स्पष्टता मॅक्रॉन यांच्याकडं असायला हवी. मॅक्रॉन यांचा कार्यक्रम लोकांना पसंत पडायला हवा, लोकांच्या गळी उतरायला हवा. अर्थव्यवस्थेला शिस्त लावण्याचा प्रयत्न ग्रीक राजकीय पक्षानी केला, लोकांनी त्यांना सहकार्य केलं नाही. लोकांचं म्हणणं असं आम्ही थोर आहेत आमचे पुढारी चोर आहेत. जवळपास तसंच फ्रेंच नागरिकांना वाटतंय. यात भरीस भर म्हणजे पस्तीस टक्क्यापेक्षा जास्त लोक आर्थिक बाजूनं विचार करायला तयार नाहीयेत, त्यांना धर्म-संस्कृती-देशीवाद या गोष्टी महत्वाच्या वाटत आहेत.

आट्यापाट्याचा खेळ आहे. एका कोंडीतून सुटलं की दुसरी कोंडी दत्त म्हणून समोर उभी ठाकते. तिच्यातून सुटतो तोवर तिसरी कोंडी. मॅक्रॉन किती कोंड्या फोडतात आणि पुढं सरकतात ते कळायला वेळ लागेल.

।।

 

 

 

लंडन ते यिवू, १२ हजार किमीचा रेलमार्ग

लंडन ते यिवू, १२ हजार किमीचा रेलमार्ग

लंडनहून १० एप्रिल २०१७ रोजी निघालेली रेलगाडी २९ एप्रिल २०१७ रोजी सकाळी साडेनऊच्या सुमारास पश्चिम चीनमधल्या यिवू शहरात पोचली. १२ हजार किमीचा प्रवास या गाडीनं पार पाडला. गाडी दोन दिवस आधीच यायला हवी होती, वाटेतल्या अडचणींमुळं उशीर झाला. गाडीमधे ८८ कंटेनर्स होते. कंटेनर्समधे ब्रीटनची खासमखास स्कॉच व्हिस्की होती, काही यंत्रसामग्री होती, औषधं होती, डिझायनर लोकांनी तयार केलेले खासमखास कपडे होते.

चीनमधल्या श्रीमंत लोकांना स्कॉच आवडते आणि लंडनमधे डिझाईन झालेले कपडे आवडतात. वाट्टेल ती किमत मोजायला चिनी माणसं तयार असतात. हा सारा माल बोटीनं पाठवला असता तर ३० ते ४५ दिवस लागले असते. बोटीनं माल उशीरा पोचला असता पण किमत कमी झाली असती. कारण एका बोटीवर १० ते २० हजार कंटेनर माल चढवता येतो. त्या मानानं येवढा प्रवास करून ८८ कंटेनर पोचवणं तसं महागच पडतं. आणि समजा स्कॉच दीड महिना उशीरा पोचली तर काय मोठंसं बिघडणार होतं? काहीसा आतबट्ट्याचा असला तरी व्यवहार पार पाडण्यात चीन आणि ब्रीटनला इंटरेस्ट होता कारण दोन देशांमधला रेल व्यवहार सुरु होणार होता.

ब्रीटन युरोपियन युनियनच्या बाहेर पडतंय. गेली दोनेक वर्षं ब्रीटनमधली जनता आपलं मन त्या दिशेनं तयार करतेय. ब्रिटीश व्यापारी आणि राज्यकर्त्यानी युरोपियन बाजाराच्या बाहेर पडण्याची पूर्वतयारी करून ठेवलेलीय. युरोपच्या पलिकडं जाऊन जगभरच्या बाजारपेठांशी संबंध प्रस्थापित करायला ब्रीटननं सुरवात केलीय. त्याचा दृश्य परिणाम म्हणजे लंडन-यिऊ रेलवे वहातुक.

चीननं हुशारीनं जग काबीज करण्याची आखणी १९९० पासूनच सुरु केलेली दिसते. चीन वरवर जगाशी भांडतं. रशियाबरोबर भांडण; युरोप आणि अमेरिकेशी भांडण.  युरोप अमेरिकेशी भांडणाला लोकशाही आणि मानवी अधिकाराची  झालर. अमेरिकेबरोबरच्या भांडणात अमेरिकन बाजारपेठ काबीज करणं हा एक मुद्दा. ही भांडणं सुरु असली तरी भांडणात गुंतलेल्या देशांशी चीन व्यापार मात्र सुरु ठेवतं.  १९८० च्या दशकात  देंग यांच्या कारकीर्दीत औद्योगीक उत्पादन वाढवायचं आणि जगाच्या बाजारात चिनी माल उतरवायचा असा विचार चीननं केला. रशियातला सैबेरियापार रेलवे रस्ता वापरणं आपल्या फायद्याचं आहे असा विचार चीननं केला. १९१५ पासून अस्तित्वात असलेल्या  वलाडिवोल्सोक ते मॉस्को या  ९००० किमी लांबीच्या रेलवेला आपली रेलवे जोडून युरोपात पाय ठेवायचं चीननं ठरवलं. राजकीय मारामाऱ्या चालत असतानाही आतल्या आत चीननं रशियाशी रेलसंबंध वाढवले.

चीन आणि बाकीचं जग यामधे नानाविध संबंध इसवी सनापूर्वी दोनेक हजार वर्षांपासून होते. चीनमधून सडकेच्या वाटेनं आशिया आणि युरोपमधे मालाची ये जा होत असे. ठराविक असा रस्ता नसला तरी युरोपकडं जाणाऱ्या या वाटेला  रेशमी वाट म्हणत कारण चीनमधे होणारं रेशीम या वाटेनं युरोपात पोचत असे.

रोमन साम्राज्य मोडलं. बायझंटाईन साम्राज्य लयाला गेलं. नंतर ऑटोमन साम्राज्याचा अस्त झाला. एका मोठ्या साम्राज्याच्या जागी अनेक देश अशी स्थिती झाली. प्रत्येक देश आपल्या हद्दीतून जाणाऱ्या मालावर जकाती घालू लागला.सडकेनं वाहतूक अशक्य झाली. जलवहातुकीचं तंत्रज्ञान विकसित झालं. युरोपातल्या मोठाल्या बोटी आफ्रिकेला वळसा घालून चीनकडे येजा करू लागल्या तशी  रेशमी वाट कोणी वापरेनासं झालं. मधल्या काळात चीनची रेशमाची एकाधिकारशाही संपली आणि औद्योगिक उत्पादनात युरोप आघाडीवर गेलं. युरोपीय देशांनी रेशीम वाट सोडली, जलवाट वापरायला सुरवात केली.

परंतू १९८० नंतर चीननं प्राचीन रेशीम वाटेचं महत्व ओळखलं. कित्येक शतकं जगापासून एकाकी पडलेल्या चीननं १९८० नंतर औद्योगिक उत्पादनात उचल खाल्ली. उत्पादनाची प्रचंड क्षमता आपल्यात आहे आणि पूर्वीसारखाच चीन हा देश एक बलाढ्य श्रीमंत देश होऊ शकतो हे देंग यांना समजलं. दळणवळण ही समृद्धीची पूर्वअट असते हे ओळखून चीननं रेलवे विस्ताराचा आणि रस्त्यांचं जाळं विणण्याचं ठरवलं. रशियात आधीपासून असलेल्या वलाटीवोस्टोक-मॉस्को रेलवेला  चिनी रेलवे तर चीननं जोडलीच. परंतू स्वतंत्रपणे युरोपातल्या शहरांना, बाजारपेठांना जोडणाऱ्या रेलवे वाटा चीननं तयार करायला घेतल्या.

रेलवे वाटा तयार करत असतानाच समांतर पातळीवर चीननं औद्योगिक प्रगतीला वेग दिला. पूर्व किनाऱ्यावर काही निवडक शहरांचा विकास चीननं सुरु केला. परदेशातून भांडवल आणि तंत्रज्ञान आणून चीननं जगाच्या मागण्या पूर्ण करणाऱ्या मालाचं महाकाय उत्पादन सुरु केलं. पूर्वेकडल्या शहरांचा विकास करत असतानाच चीन सरकारनं  पश्चिम चीनमधी यिवू (चाँगकिंग) हे शहर  खास खटपट करून विकसित केलं. यिवूच्या परिसरात कोळसा आहे, लोखंड आहे, बॉक्साईट आहे. अगदी अलिकडं टीव्ही-कंप्यूटरचे मॉनिटर-स्क्रीन तयार करण्यासाठी आवश्यक असणारं मूलद्रव्यंही तिथं विपुल प्रमाणात आहे. हे लक्षात घेऊन चीननं यिवू विकसित केलं. यिवूत काय होत नाही? मोटारी, विमानं, रेलगाड्या, ट्रक, कंप्यूटर, इत्यादी इत्यादी सर्व तिथं होतं. औद्योगिक उत्पादनासाठी लागणारं तंत्रज्ञान चीननं विकत घेतलं, आपले विद्यार्थी अमेरिकेत शिकवून आणून त्यांच्या करवी नवं तंत्रज्ञान चीननं वापरलं. आज यिवू शहराचा विकास येवढा झालाय की  यिवूकडं विमान झेपावतं तेव्हां प्रवाशाला क्षणभर आपण न्यू यॉर्कमधे उतरतोय असा भास होतो.

यिवूची उभारणी जमिनीला समांतर न करता काटकोनात करण्यात आली. दोनेक कोटी माणसं छोट्या शहरात रहायची तर उंच इमारतींशिवाय गत्यंतर नाही. पण रेलवेही आवश्यक होती. रेलवेचे रूळ आणि इमारती यांची सांगड कशी घालायची? टोलंजंग इमारती दाटीवाटीनं उभ्या केल्यामुळं रेलवे उभारतांना अडचणी आल्या.  इमारतीमधून रेलवे नेण्यात आली. पंचवीस मजली इमारतीच्या बाराव्या पंधराव्या मजल्यांच्यामधून रेलवे गेली. इमारतीतल्या रहिवाशाना रेलेवेच्या धावण्याच्या आवाजाचा आणि हादऱ्यांचा त्रास होऊ नये म्हणून एक तांत्रीक व्यवस्था करण्यात आली.

चिनी कार आणि ट्रक युरोपात जायला हवेत. वाटेत कझाकस्तान, ताजिकिस्तान इत्यादी देशातही जायला हवेत. बोटीनं त्या वस्तू पाठवायच्या म्हणजे वेळ लागतो. शिवाय एका बोटीला पुरेल येवढा म्हणजे फार मोठा ऐवज तयार करावा लागतो. त्या मानानं रेलवेनं कमी संख्येनं माल पाठवणं शक्य होतं.  चीननं नव्या रेलवे रेशीम वाटेची योजना आखली. युरोपातल्या ८ मोठ्या शहरात पोचण्यासाठी रेलवे मार्गांची योजना चीननं आखली आहे.  गाड्या यिवूपासून सुरू होतील. सध्या यिवू आणि हँबर्ग रेलवे रस्ता तयार आहे. याच वाटेनं ह्यूलेट पॅकार्ड कंपनीनं आपले लॅपटॉप आणि टीव्ही चीनमधे पाठवले. माद्रिद ते यिवू असाही मार्ग तयार झाला आहे. यंदा या वाटेनं स्पेनमधलं ऑलिव्ह तेल चीनमधे पोचलं आहे. एक वाट तुर्की आणि इराणमार्गे युरोपात नेण्याची खटपट चालली आहे. चीनमधली १२ शहरं रेलवेनं युरोपला जोडली जाणार आहेत. त्यासाठी चीननं १५ लाख कोटी डॉलर गुंतवायची तयारी ठेवली आहे. सध्या युरोपातला माल चीनमधे जातोय. जेव्हां चिनी माल युरोपात जाऊ लागेल तेव्हां जगाचा व्यापारी तोल बदलून जाईल.

यिवूपासून जर्मनी, स्पेन, ब्रीटननधे जाणारा काही हजार किलोमीटरचा मार्ग कझाकस्तान, ताजिकिस्तान, किरगिझीस्तान, आर्मेनिया, रशिया, बेलारूस या देशांतून जातो. युरोपातल्या रेलमार्गाची रुंदी ब्रॉड गेज म्हणजे ४ फूट साडे ८ इंच आहे. परंतू रशियातल्या रेलवेमार्गाची रुंदी अरूंद म्हणजे ३ फूट ६ इंच आहे. जिथं रुंदी बदलते तिथं कंटेनर एका गाडीतून उचलून दुसऱ्या गाडीत ठेवावे लागतात. बरीच कटकट आहे.  ही कटकट अजून नीटशी आटोक्यात आलेली नसल्यानंच प्रवास दोन तीन दिवसानी लांबतो आहे.

वाटेत अनेक देश आणि अनेक सरहद्दी आहे. म्हणजे परवानग्या आल्याच. वाटेत बराच वैराण भाग आहे, त्या भूभागांना  लुटमारीचा इतिहास आहे.  सशस्त्र पहाऱ्यांची सोय करून  रेलवे कंपन्यानी सुरक्षेची व्यवस्था केली आहे. यिवू ते युरोप रेलवेची व्यवस्था चिनी आणि जर्मन कंपन्या संयुक्तपणे हाताळतात. काय गंमत आहे पहा. रशिया युक्रेन गिळायच्या प्रयत्नात आहे. रशियाच्या युक्रेन आक्रमणाला जर्मनीचा विरोध आहे. जर्मनीनं त्या बाबत रशियावर आर्थिक निर्बंध लादले आहेत. जर्मनी आणि रशियात तणाव आहेत. पण चीन आणि जर्मनीमधला व्यापार रशियातून होऊ द्यायला रशिया तयार आहे.  राजकीय भांडणं एका बाजूला ठेवून  चीन-रशिया-जर्मनी-ब्रीटन हे देश आपापले   व्यापारी संबंध व्यवस्थित जपतात.

।।

 

अमेरिकेचं आधुनिक वळण दाखवणारी दोन पुस्तकं

अमेरिकेचं आधुनिक वळण दाखवणारी दोन पुस्तकं

अमेरिकेचं आधुनिक वळण दाखवणारी दोन पुस्तकं

००

THE ACCIDENTAL LIFE  .TERRY McDONELL .

From Conunterculture to Cyberculture. Fred Turner

||

१९६० ते १९८० हा वीसेक वर्षाचा काळ अमेरिकन आधुनिक इतिहासाला नवं वळण देतो. या काळात समाजात निर्णायक उलथापालथ झाली. समाजाची आर्थिक, राजकीय आणि तंत्रवैज्ञानिक घडी समांतर वाटेनं जाणाऱ्या तरूणानी विस्कटली. टेरी मॅक्डोनेल यांच्या आठवणी आणि फ्रेड टर्नर यांचा समांतर चळवळीचा आढावा ही दोन पुस्तकं या काळात काय घडलं ते दाखवतात.

लेखक गोळा करणं, त्यांना लिहितं करणं हाही संपादनाचा एक पैलू आहे. हा पैलू असणारं संपादक टेरी मॅकडोनेल यांचं एक्सिडेंटल लाईफ हे आठवणींचं पुस्तक सध्या वाचलं जातंय.

टेरी मॅकडोनेल १९६९-७२ या काळात हौशी बातमीदार आणि छायाचित्रकार  होते. १९७४-७५ मधे ते  सॅन फ्रान्सिस्को मॅगझीनमधे सहयोगी संपादक झाले. तिथून त्यांची संपादकीय कारकीर्द सुरु झाली. आऊटसाईड, रॉकी माऊंटन, रोलिंग स्टोन, न्यूजवीक, स्मार्ट, एस्क्वायर, मेन्स जर्नल स्पोर्ट्स वीकली या पत्रिकांचं संपादन त्यानी केलं. २००२-०५ या काळात ते टाईम साप्ताहिकाचे संपादक झाले. २००६-१२ या काळात त्यांनी टाईमचं सल्लागार संपादकपद सांभाळलं. आता ते स्वच्छंद पत्रकार म्हणून लिहित असतात.

टेरीनी प्रथम कादंबऱ्या लिहिल्या. मग ते छायाचित्रण करू लागले. मग त्यांना भटकायचा नाद लागला, त्यांनी जगभर फिरून फोटो काढले आणि तिथल्या समस्यांवर लिहिलं.

पुस्तकात छोटछोट्या ७८ नोंदी  आहेत. प्रत्येक नोंदीत किती शब्द आहेत ते लेखकानं नोंदलं आहे.   रायटर्स ब्लॉक नोंदीमधे १५० शब्द आहेत तर हंटर थॉम्सन नोंदीत ४७६३ शब्द आहेत. टेरी मॅकडोनेल यांनी संपादित केलेले पत्रकार आणि लेखक यांच्या आठवणी निबंधांत आहेत. लेखक कसे मिळवले, त्यांच्या नाना लहरी आणि वैशिष्ट्यं कशी सांभाळली, त्यांना विषय कसे दिले आणि त्यांच्याकडून कसं लिहून घेतलं याच्या छोट्या गोष्टी नोंदीमधे आहेत. काही वेळा टेरीनी मार खाल्ला, नोकरी जाण्याची पाळी आली. काहीवेळा दुनियाभर अपकीर्ती झाली. काही लेखक आयुष्यभर चिकटले, काही लेखक दुरावून निघून गेले, एक नोकरी गेल्यावर दुसरी कशी मिळाली इत्यादी  सुरस कहाण्या पुस्तकात आहेत.

टेरी मॅकडोनेल म्हणतात की आपण पहिल्यापासूनच चाकोरीत वाढलो नाही. खरं म्हणजे टेरी संपादक व्हायचेच नव्हते. अगदी अपघातानेच ते पत्रकारीत आले. काहीही आखलेलं नव्हतं. आखून, ठरवून काही करण्याचा टेरीचा पिंडच नाही. अगदी आयत्या वेळी जे समोर येईल त्याला तोंड देणं आणि त्या क्षणी जे उत्तम आहे ते करणं ही त्यांची कामाची पद्धत. कामगिरीवर पाठवतांना टेरी बातमीदारांना मोकळं सोडत. गोष्टी घडू द्यायच्या, त्याना वळण द्यायचा खटाटोप करायचा नाही.  विषयाच्या खोलात जायचं, जास्तीत जास्त पैलू पहायचे.  मुलाखत जशी  कशी  आकार घेईल तशी होऊ द्या असं टेरी म्हणत. टेरीना  बातमीदार, लेखक, साहित्यिक, खेळाडू इत्यादी माणसं धडकत गेली, अपघाती पद्धतीनं. म्हणून तर टेरीनी पुस्तकाचं शीर्षक अक्सिडेंटल लाईफ असं ठेवलंय.

संपादकपदी असताना त्यांनी त्या काळात गाजलेल्या टॉम मॅकग्वायर, टॉम वुल्फ, जिम हॅरिसन, हंटर थॉम्सन, रिचर्ड प्राईस, रिचर्ड फोर्ड, जेम्स सॉल्टर आणि त्यांच्यासारख्या पत्रकारांना लिहितं केलं. त्यांनी पत्रकारी इतकी जिवंत आणि थरारक केली की साहित्यिकही वर्तमानपत्रांसाठी लिहू लागले. साहित्यिक पाच दहा हजार शब्दांचे लेख साप्ताहिकासाठी लिहू लागले.

एडवर्ड अबी हा गाजलेला कादंबरीकार. तो न्यू मेक्सिकोत गेला. तिथं कासव संशोधन संस्था सरकारी अनुदान घेऊन काम करत होती. कासवं जतन करणं व वाढवणं हे या संस्थेचं काम होतं.प्रत्यक्षात कासवं गोळा करून मारणं आणि त्यांचे अवयव विकणं असा उद्योग संस्था करत होती. एडवर्डनं न्यू मेक्सिकोत मुक्काम केला. सगळा प्रकार खणून काढला. आज या पत्रकारीला शोध पत्रकारी  म्हणतात. एडवर्डचं वार्तापत्रं कादबंरीसारखं लिहिलेलं होतं. हज्जारो शब्द. अमेरिकाभर ते वार्तापत्र गाजलं.

कॅलिफोर्नियातलं एक बेट असा विषय एडवर्डला हाताळायचा होता. टेरीनी एडवर्डला खास विमान चार्टर करून त्या बेटावर पाठवलं. ते वार्तापत्रंही गाजलं. त्या काळात कादंबरी लिखाणापेक्षा किती तरी जास्त पैसे वर्तमानपत्रातल्या लेखनाला टेरी देत असत. हंटर थॉम्सन वार्तापत्रं लिहिण्यासाठी तीन ते चार लाख डॉलरची आगाऊ रक्कम घेत असे. शब्दाला पाच डॉलर दिले जात, खर्च वेगळा. आता शब्दाला एक डॉलर मिळाला तर खूप झालं असं मानतात.

जिम हॅरिसन हा पत्रकार मुळातला कवी होता. कवी असल्यानं तो शब्दांबाबत फार हळवा होता. कोणीही संपादक कवीच्या शब्दाला कधी हात लावत नाही. जिम आपल्या वर्तमानपत्रातल्या लिखाणाकडंही कवितेसारखंच पहात असे. टेरीनी  त्याचं लेखन संपादित केलं नाही.

टेरी मॅक्डोनेल

जिमनी एक लेख लिहून पाठवला. टेरीनी तो वाचला आणि जिमला म्हणाले की लेखांत बदल करावे लागतील. उदा. पहिला पॅरा अनावश्यक आहे. खरी गोष्ट सुरु होते ती दुसऱ्या पॅऱ्या पासून. टेरीचं पत्र वाचून जिम खवळला. काहीही बदल न करता छापायचं असेल तरच छाप नाही तर छापू नकोस असा निरोप त्याच्या एजंटनं पाठवला. टेरीनं कळवलं की जिमला जे म्हणायचंय ते त्याच्या दुसऱ्या पॅऱ्यातच आहे, पहिल्या पॅऱ्यात नाही. लेखकाच्या मनात जे असतं ते कधी कधी लेखनात येत नाही. ते लेखनात आणणं ही संपादकाची जबाबदारी असते. टेरीनं तसं जिमला कळवलं. कित्येक महिने तो मजकूर छापला गेला नाही. शेवटी यथावकास टेरीच्या म्हणण्याप्रमाणं संपादित होऊन तो छापला गेला. जिम जाहीरपणे काही बोलला नाही, मूकपणे त्यानं संपादन मान्य केलं. पण खवळलेला जिम फोनवर टेरीला म्हणालाच- तू माझं मूल मारलंस.

गायक-कवी जिम मॉरिसन हे अमेरिकेतलं एक प्रख्यात थरारक आयकॉन व्यक्तिमत्व. त्याचं जीवन एक गूढरम्य कहाणी होतं. मृत्यूनंतरही त्याचे आल्बम लाखांनी विकले जात. त्याच्या मृत्यूला दहा वर्षं झाल्यानंतर टेरीनी  रोलिंग स्टोन पत्रिकेसाठी एक कव्हर स्टोरी प्रसिद्ध केली. जिमचे भेदक डोळे वाचकाकडं रोखून बघत आहेत असा फोटो छापण्यात आला आणि शीर्षक देण्यात आलं- He’s hot, He’s sexy and He’s dead. मुखपृष्ठ आणि शीर्षक खूप गाजलं.

टेरींचं म्हणणं की हे शीर्षक त्याचंच होतं. त्यांच्या अनेक सहकाऱ्यांचं मत होतं की शीर्षक टेरीचं नव्हतं, सहकाऱ्याचं होतं. टेरी पुस्तकात म्हणतात की पत्रकारीत कित्येक वेळा श्रेय घेण्याची चढाओढ असते. अनेक संपादक, बातमीदार अनेक तास चर्चा करून स्टोरी तयार करतात, शीर्षक तयार करतात त्यामुळं शीर्षकाचं पितृत्व नेमकं कोणाकडं असतं ते ठरत नाही.

वियेतनाम युद्धात अमेरिका गळ्यापर्यंत बुडाली होती. अमेरिकन पत्रांमधे सरकारच्या बाजूनं आणि विरोधात वियेतनामबद्दल बराच मजकूर येत असे. वियेतनाममधे काय चाललंय ते जाणण्यात अमेरिकन नागरिकांना रस होता. टेरीनी एका पत्रकाराला वियेतनाममधे पाठवलं. वियेतनाम वेगळ्या पद्धतीनं कव्हर करण्यासाठी, तिथलं जनजीवन कव्हर करण्यासाठी. उत्तम वृत्तांत (रीपोर्ताज) बातमीदारानं पाठवला.पण त्याचं बिल आल्यावर मात्र प्रकाशकाचे डोळे फिरले. लाखो डॉलरचं वेश्या घरांचं बिल होतं. बातमीदार बहुतेक काळ वेश्यांकडंच रहात होता. नॉर्मल हॉटेलचं बिल देता आलं असतं, वेश्यांचं बिल दिलं तर बोंब होणार होती. बातमीदाराला मिळालेली माहिती वेश्यांकडंच रहाण्यामुळं मिळाली होती. टेरीला ते समजत होतं. फक्त प्रश्न होता बिलाच्या स्वरुपाचा. अमेरिकेत परतल्यावर नव्यानं हॉटेलांची बिलं देणं तर बातमीदाराला शक्य नव्हतं. कसंबसं प्रकाशकानं प्रकरण निस्तरलं.

न्यू यॉर्कमधलं एलेनचं रेस्टॉरंट हा अख्ख्या अमेरिकेतल्या लेखक, पत्रकार, संगितकार, गायकांचा अड्डा. फ्रँक सिनात्रा तिथं कायम दिसे. एलेनला अमेरिकेची बित्तंबातमी असे की  कुठल्या पत्रात कुठली जागा रिकामी आहे, कोणतं पत्र संपादकाच्या शोधात आहे, कोणता चित्रपट दिद्गर्शक कोणत्या चित्रपटासाठी मुख्य भूमिकेच्या शोधात आहे. एलेनच्या रेस्टॉरंटमधे अनेक छोटी दालनं होती, तिथं माणसं ड्रिंक घेत घेत शांतपणानं बोलू शकत. अनेक मुलाखती तिथं पार पडत. एकाद्या बातमीचा महत्वाचा सोर्स काय आहे ते बातमीदार तिथंच संपादकाला सांगत असे, संपादकीय कचेरीत नव्हे.  एलेनचं रेस्टॉरंट न्यू यॉर्कच्या संस्कृतीचा एक महत्वाचा अवयव होता. टेरी अर्थातच एलेनच्या रेस्टॉरंटमधे सतत जात असत.

एकदा टेरीना एस्क्वायरमधून हाकलण्यात आलं होतं. आपल्याला कां हाकललं ते टेरीला समजत नव्हतं. टेरीनी एलेनला फोन केला. कारण संकटसमयी नेहमी एलेन मदत करत असे. मागं टेरीनं रोलिंग स्टोन संपादन करायला घेतलं तेव्हां त्याची बातमीदारांशी, लेखकांशी ओळख नव्हती. एलेननं महत्वाच्या लेखक आणि बातमीदाराना गोळा केलं आणि टेरीची गाठ घालून दिली होती. एकदा टेरीनी स्मार्ट नावाचं एक प्रायोगिक मॅगझीन काढलं होतं. पैसे गोळा करायचे होते. एलेननं मदत केली होती. तर टेरीनी एलेनना फोन केला.

कळलंय मला-एलेन म्हणाल्या.

साऱ्या दुनियेला कळलंय-टेरी म्हणाले.

ते जाऊ दे, बोल आज रात्री भेटायला येतोस?- एलेननी विचारलं.

एलेननं शब्द टाकला आणि टेरीना स्पोर्टस इलस्ट्रेटेडचं संपादकपद मिळालं. टेरीला खेळ हा प्रकार नवा होता. टेरी तसं एलेनकडं बोलले. पुढल्या तीन चार दिवसात एलेनच्या सांगण्यावरून टेरीनी आपल्या स्टाफच्या लोकांना गोळा करून एलेनच्या बारमधे जंगी पार्टी दिली. स्टाफ पार्टीमधे दंग असताना एलेननी टेरीना बाजूला बोलावून घेतलं. तिथं होते जॉर्ज स्टाईनब्रेनर. स्टाईनब्रेनर हा अमेरिकेतला एक नंबरचा बेसबॉल खेळाडू. असा तसा कोणाच्याही हाती न लागणारा मोठा माणूस. एलेननं स्टाईनब्रेनरला सांगितलं- टेरीला मदत कर.

टेरी स्टाईनब्रेनरला घेऊन आपल्या स्टाफकडं गेला. ते तर उडालेच. स्टाईनब्रेनरनं टेरीची घडी बसवून दिली.

टेरीच्या संपादकीय कारकीर्दीत  फिक्शन (कल्पनेवर आधारित मजकूर, साहित्य) आणि नॉनफिक्शन (सत्यावर आधारित मजकूर) यातल्या सीमारेषा पुसल्या गेल्या, अंधुक झाल्या. टॉम वुल्फ या लेखकानं सत्यावर आधारलेलं साहित्य अशी पत्रकारीची नवी व्याख्या मांडली. अक्सिडेंटल लाईफमधे अनेक निबंधात फिक्शन-नॉनफिक्शनची चर्चा येते. एकदा एक पत्रकार महिला टेरीना विचारते- तुमची कादंबरी साहित्य आहे की सत्य आहे?

सत्य मांडता येत असताना सत्याचं वर्णन कशाला करायचं? सत्य आणि वर्णन यातला फरक काय असा प्रश्ण साहित्य चर्चेमधे नेहमी येत असतो. या पुस्तकात जॉर्ज प्लिंपटन आणि अर्नेस्ट हेमिग्वे यांच्यातल्या चर्चेमधून तो मुद्दा टेरीनं समजून घेतला आहे.

प्लिंपटन विचारतो- एक मूलभूत प्रश्न आहे, तुमच्या कलेचं कार्य काय असतं? सत्य (समोर) असताना सत्याचं वर्णन कशाला करायचं?

हेमिंग्वे उत्तर देतो- त्यात कोडं पडण्यासारखं काय आहे? घडलेल्या घटना, अस्तित्वात असलेल्या गोष्टी, तुम्हाला माहित असलेल्या गोष्टी आणि तुम्हाला कधीही न समजणाऱ्या गोष्टी यामधून तुम्ही तुमच्या शोधक बुद्दीनं एक नवं असं काही तरी शोधता, लिहिता, वर्णन करता. ते सत्यापेक्षा जास्त सत्य असतं. तुम्ही ते नीटपणानं लिहिलं असेल तर ते अमर होतं. त्या साठीच तर तुम्ही लिहिता, दुसरं काहीही कारण नसतं.

नव्या पत्रकारीत  वियेतनाम युद्धाचं वर्णन पत्रकारीत केलं गेलं. घटना दाखवली, माणसांचं बोलणं आणि सहन करणं दाखवलं. परंतू लेखकानं त्यात काही गोष्टी कल्पित गोष्टी लिहिल्या. वियेतनाम या महाकथेतल्या पात्रांनी न बोललेल्या पण त्यांच्या मनात असू शकतील अशा अनेक गोष्टी साहित्यिक लेखकानं मांडल्या. ते एक लेखकाला गवसलेलं सत्य होतं, प्रत्यक्षात वास्तवात ते कुठंही नोंदलं गेलेलं नव्हतं. लेखकाच्या शोधक बुद्धीला  आणि प्रज्ञेला ते सत्य गवसलेलं होतं. ते नीटपणे गवसलं असेल तर त्यातून अजरामर साहित्य, सिनेमा, नाटक, कविता इत्यादी निर्माण होतं. टेरीनी संपादित केलेल्या पत्रिकांमधे लेखक हज्जारो शब्दांचा मजकूर लिहित असत. तो मजकूर म्हटला तर कल्पित आणि म्हटला तर वास्तव असे. अमेरिकन पत्रकारीत हे एक नवं युग ज्या लोकांनी सुरु केलं त्यामधे टेरी मॅकडोनेल याची गणना होते.

पुस्तकात दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या अमेरिकेचं चित्र उभं रहातं. दुसऱ्या महायुद्धाआधी अमेरिका जगापासून अलिप्त होता. दुसऱ्या महायुद्धात तो जगात ओढला गेला. अमेरिकन उद्योग आणि शैक्षणिक संस्था युद्धाला लागणाऱ्या वस्तूंच्या उत्पादनात गुंतल्या. उद्योग आणि शिक्षण यांना सरकारी मदतीमुळं मोठ्ठी उभारी आली. सरकार, उद्योग आणि शिक्षण संस्था असं त्रिकुट अमेरिकेत तयार झालं. युद्धाचा परिणाम म्हणून जगाची बाजारपेठ अमेरिकेच्या हाती लागली. झालं. अमेरिका धडाधड श्रीमंत झाली.

वस्तू उत्पादा, वस्तूंचा उपभोग घ्या.  अमेरिकेत एक नवी संस्कृती आकाराला आली. समृद्धी, ऐश्वर्य, उपभोग. दारू, मादकं, सेक्स, बंदुका. वेगवान कार. संगित. चित्रपट. ही नवी संस्कृती साहित्य आणि पत्रकारीत दिसू लागली. बेभान धुंदपार्ट्या, शिकारी, किमती कपडे आणि वस्तू, झणझणीत पार्ट्या माध्यमात दिसू लागल्या. नट, दिद्गर्शक, संगितकार, गायक, पुढारी, लेखक प्रचंड प्रसिद्ध होत होते आणि त्यांच्या आत्महत्याही होत होत्या.   निव्वळ सुख हवं,  युद्ध नको. जे काही करायचं ते उघडपणे आणि ढोल बडवून हा अमेरिकन स्वभाव पत्रकारीत दिसू लागला. वर्तमानपत्रांची पानंच्या पानं उपभोगदृश्यांनी भरू लागली. यातूनच नवी पत्रकारी आकाराला आली.

अमेरिकन जीवनाला दुसराही एक पैलू होता. तात्विक. उपभोग, उद्योग आणि शहरीकरणामुळं निसर्गाचा नाश होतोय हे पसंत नसलेली माणसंही अमेरिकेत खूप होती. त्यांचीही एक स्वतंत्र चळवळ सुरु झाली होती. ती माणसंही पुस्तकं लिहित होती, माध्यमं प्रसिद्ध करत होती.

एक पैलू  फ्रॉम काऊंटरकल्चर टु सायबरकल्चर या पुस्तकात फ्रेड टर्नरनी  मांडला आहे. १९६८ साली स्टुअर्ट ब्रँडनं होल अर्थ कॅटलॉग ही पत्रिका छापली. औद्योगीकरणाला वैतागून खेड्याकडं निघालेल्या लोकांची सांगड उद्योग आणि तंत्रज्ञानींशी घालून देण्याचा उद्योग कॅटलॉगनं केला. नॉरबर्ट विनरचं सायबरनेटिक्स ब्रँडनं कॅटलॉगमधे प्रसिद्ध केलं. ह्युलेट पॅकार्डनं काढलेला कॅलक्युलेटरही ब्रँडनं जनतेसमोर  ठेवला. सॅन फ्रॅन्सिस्कोच्या बे एरियात, आज सिलिकॉन खोरं म्हणून प्रसिद्ध झालेल्या विभागात, तंत्रज्ञानात नवे शोध लागत होते. स्टीव जॉब ध्वनी आणि चित्रं उत्तम रूपात मुठीत मावेल अशा आकारात निर्माण करण्याच्या खटपटीत होता. ब्रँडनं ताजं तंत्रज्ञान आणि खेड्यात शेती करायला उपयोगी पडणारा छोटा ट्रॅक्टर आणि औजारं कॅटलॉगमधून जनतेसमोर मांडली.

ब्रँड तेवढ्यावर थांबला नाही. एका बसमधे सामग्री भरून नवं तंत्रज्ञान लोकांकडं पोचवत तो अमेरिकाभर भटकला.  ब्रँड, केविन केली, हॉवर्ड ऱ्हाईनगोल्ड, जॉन पेरी बार्लो इत्यादी मंडळीनी एक नवी संस्कृती जन्माला घातली. सायबरसंस्कृती. माणसाला मुक्त करणारी, माणसाला सुखी करणारी, माणसाच्या निर्मितीक्षमतेला उपकारक ठरणारी तंत्रज्ञानं या मंडळीनी अमेरिकेसमोर ठेवली. बकमिन्सटर फुलर हे त्या संस्कृतीतलं एक उदाहरण. चार पाचशे चौरस फुटातही माणूस सुखानं राहू शकेल असं घर त्यानं डिझाईन केलं, बांधून दाखवलं.

ज्ञानाची पटीत वाढ आणि ज्ञानाचा उपयोग माणसाच्या आनंद आणि सुखासाठी वापर हे नव्या सायबरकल्चरचं वैशिष्ट्यं होतं.

समाज उपभोगाकडं जात असताना समाजाचं स्वास्थ्य आणि आनंद वाढवण्याकडं तंत्रज्ञानातल्या तरुणांनी लक्ष दिलं. निषेधाच्या चळवळीनं एक विधायक म्हणावं असं वळण घेतलं. टर्नर यांचं पुस्तक ते वळण समजून घ्यायला मदत करतं.

फ्रेड टर्नर

लेखक शोधणं, त्याच्याशी दोस्ती करणं, त्याला लिहितं करणं, त्याच्या लेखनाला वळण देणं, लेखकाच्या मनातले शब्द वाचकाच्या मनापर्यंत पोचवणं. हे सारं टेरी मॅक्डोनेलना कसं जमलं ते या पुस्तकात प्रत्ययाला येतं. वॉटरगेट  उघडं पाडणाऱ्या  कार्ल बर्नस्टिननं या पुस्तकाबद्दल लिहिलय- हे पुस्तक म्हणजे एक छान गोष्ट आहे आणि पत्रकारासाठी एक चांगलं पाठ्यपुस्तक आहे.

शीत युद्धाच्या काळात कंप्यूटर ही एक समाजविधातक-भीतीदायक गोष्ट आहे असं वाटू लागलं होतं. कंप्यूटर हा एक युटोपिया आहे असं वाटू लागलं होतं. या दोन्ही भीतींना उत्साही कंप्यूटरवाल्यांनी माणसाच्या स्वातंत्र्याच्या दिशेनं कसं वाळवलं याची गोष्ट एका पत्रकारानंच वरील पुस्तकात मांडली आहे. फ्रेड टर्नर हे पत्रकार आहेत.

।।