Browsed by
Month: November 2017

दशक्रिया. अधिक चांगला चित्रपट होऊ शकला असता.

दशक्रिया. अधिक चांगला चित्रपट होऊ शकला असता.

दशक्रिया हा एक चांगला चित्रपट होऊ शकला असता.

चित्रपटात क्रियाकर्म करणाऱ्या दोन ब्राह्मणांमधली स्पर्धा असं एक कथानक आहे.  क्रियाकर्म करणारे ब्राह्मण मृतांच्या नातेवाईकांकडून पैसे उकळतात असं आणखी एक कथानक आहे. कर्मकांडं, कर्मकांडांचा फोलपणा, अन्याय,त्याचं धर्माशी असलेलं नातं हे तिसरं कथानक. भान्या नामक एक खटाटोपी मुलगा हे चौथं कथानक. नाना धंदे करून हा मुलगा पैसे कमवतो, तो वात्रट असतो, तो त्याच्या वागण्यानं वरील चारही तीन्ही उपकथानकांमधल्या दोषांवर बोट ठेवतो.

दिग्दर्शकाला चार अत्यंत नाट्यमय घटक एकत्र आणून त्यातून एक सलग जैविक कथानक तयार करणं जमलेलं नाही. चित्रपटातलं प्रत्येक उपकथानक एकेक स्वतंत्र चित्रपट व्हावा इतकं सणसणीत आहे.

२०१६ साली मुंबईतल्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात चिली या देशातून आलेली स्पॅनिश भाषेतली फिल्म प्रदर्शित झाली.  पाच सहा पादरी, एक स्त्री धर्मोपदेश एका घरात कोंबलेले असतात. त्यांनी गुन्हे केलेले असतात. बोभाटा होऊ नये म्हणून या गुन्हेगारांना चर्चनं दूरवरच्या एका घरात ठेवलेलं असतं. ही माणसं उघडी पडू नयेत म्हणून त्यांना दिवसाढवळ्या बाहेर पडायला परवानगी नसते. सूर्य उगवायच्या आधी आणि सूर्य मावळल्यानंतर वावरायचं.  घटना घराच्या चार भिंतीतच घडतात. थरारक प्रसंगांना अगदीच कमी वाव. बरचसं कथानक संवादांमधून आकार घेतं.  लहानपणी बलात्काराचा बळी झालेला एक मध्यम वयीन माणूस घराच्या बाहेर येऊन किंचाळत न्याय मागत असतो. प्रेक्षक हादरतो.

क्लब या चित्रपटातलं प्रत्येक माणूस आणि त्याचे गुन्हे हे एकेक स्वतंत्र कथानक होतं. अत्यंत नाट्यमय.  चर्च हे आणखी एक महाकथानक. तेही नाट्यमय. अनेक तुकडे. दिद्गदर्शकानं कौशल्यानं त्या घटकांमधून एक सलग कथानक तयार केलं. चांगली पटकथा होती म्हणून ते जमलं.

चांगली पटकथा कशी असावी याचा फॉर्म्युला नसतो. चांगली पटकथा आणि दिद्गर्शन या गोष्टी सिनेशाळेत शिकून घडत नसतात. पण जमलेला सिनेमा पटकन कळतो. क्लब हा सिनेमा पटकन कळला, प्रेक्षकावर ठसला. दशक्रिया तसा ठसत नाही.

जे कथेचं तेच पात्रांचं. दोन किरवंत ब्राह्मण. एक सावकार. नदीवर प्रेताची राख गाळून पैसे मिळवणारा मुलगा. डोकी भादरणारा न्हावी. बटबटीत जाड स्ट्रोक्सनी काढलेली चित्रं. ही माणसं, त्यांची घरं,त्यांचे व्यवहार तुटक तुटक रीतीनं दिसतात, ती माणसं समजत नाहीत. त्यांच्या घरांचे तपशील पडद्यावर दिसत नाही. भांडी हवीत, ही घ्या भांडी. कोरी करकरीत. भाकऱ्या हव्यात, ही घ्या चूल आणि तवा. दारू पिण्यासाठी जागा हवी. हे घ्या टेबल आणि बाक. दारूच्या दुकानाच्या पाटीवर कुठल्याही दुकानाच्या पाटीवर असतो तसा  रजिस्ट्रेशन नंबर नाही.  सराफाचं दुकान हवंय. हे घ्या एक कपाट आणि त्यात ठेवलेले चार दागिने. गावात एक मयत झालंय, ही घ्या तिरडी आणि भेकणारी चार माणसं. कायम दारु पिऊन पडणारा एक माणूस अचानक छान पेटी वाजवतांना दिसतो. एक दुसरा दारुडा अचानक तबला वाजवू लागतो. त्याचे खांदे हलवणं आणि ताल याचा  संबंध नसतो.एका किरवंताबरोबर एक बाऊन्सर असतो. टीशर्ट, पायजमा. तो लोकांना मारायचा उद्योग करत असतो. थेट बाहुबली किवा सलमान सारखा. पैठणात हा माणूस कसा आला. अशानं  चित्रपट उभा रहात नाही.

चित्रपट गंभीर आहे की विनोदाच्या अंगानं गंभीर गोष्टी मांडणारा आहे? दशक्रिया चित्रपटात यजमानांना बोलावणं, त्यांच्याशी होणारा संवाद, ब्राह्मणांमधले आपसातले संवाद अशी कित्येक दृश्यं प्रेक्षागृहात हशा पिकवतात. पण त्या दृश्याचं पार्श्वसंगित मात्रं प्रचंड गंभीर आणि दुःखपोषक. चित्रपटाची हाताळणी घोटाळ्यात टाकते.

पैठणच्या खेड्यातली माणसं गंभीर तात्विक विवेचन केल्यासारखं बोलतात. छोटा भान्याही.

चित्रपटात गाणं असायलाच हवं हे कोणी ठरवलं? कधी काळी तो एक फॉर्म्युला होता. अजूनही भारतीय चित्रपटात गाणी असावीत असं जनता म्हणते.  गाण्याला योग्य  जागा हवी आणि गाणी पहाण्याऐकण्यासारखी हवीत. तेंडुलकरांच्या घाशीराममधे एका रांगेत उभे राहून ब्राह्मण गाणं म्हणतात. एक तर ते नाटक होतं. दुसरं म्हणजे नाटकाचा बाज असा होता की त्यात संगीत आणि नृत्याचे नाना प्रकार अंगभूत होते. गाणी, गाणारे, नाचणारे, कोरियोग्राफी, सारं काही कसलेलं होतं. दशक्रियेतला घाटावरचा नाच सिनेमातला नव्हता,  दर्जाला कमी पडला. गाण्यातल्या  प्रेक्षकांतले लोक शाळेत शारीरीक शिक्षणाच्या वर्गासारखे रांगा करून कां बसतात? शिस्तीत  एकाच प्रकारे डोलून नाचात कां भाग घेतात?

चित्रपटातली प्रमुख पात्रं चित्रपट, टीव्ही या क्षेत्रात वावरणारी आहेत. ती काम उरकल्यागत अभिनय करतात. भारतीय सिनेमात अनंत नट नट्या स्वतःचा एक साचा घेऊन वावरत असतात, त्यांच्या प्रसिद्धपणाला  दिद्गर्शक शरण गेलेला असतो. बरेच वेळा अमिताभ बच्चन हा दांडगा नट कॅमेऱ्यासमोर आला की दिद्गर्शक भारावतो, बच्चन यांना त्यांच्या मनास वाटेल ते करायला परवानगी देतो.  पण पिकू आणि पिंक या चित्रपटातल्या बच्चन यांच्या भूमिका पहा. दिद्गर्शकाला नटाकडून काय काढून घ्यायचंय ते बरोब्बर माहित होतं. त्यानं बच्चनांच्या अभिनय कौशल्याला आपल्या डोक्यातल्या पात्रासासारखं वागायचं वळण लावलं.

अलिकडं चित्रपटात अगदी दहा पंधरा सेकंदासाठी दिसणारं पात्रंही नीट वठवणारे कलाकार निवडले जातात. दशक्रियामधे कलाकार निवडतांना काळजी घ्यायला हवी होती.

नाटक या कलाप्रकाराच्या अंगभूत मर्यादांमुळं हालचाली रेखीव करणं, संवाद वरच्या पट्टीत फेकणं इत्यादी गोष्टी आवश्यक ठरतात. सिनेमात कॅमेरा असतो, मायक्रोफोन असतो, नाटकाच्या मर्यादा सिनेमावर नसतात. दशक्रिया  पहाताना आपण नाटक पहातोय असा भास अनेक वेळा होतो. मराठी चित्रपटांबाबत ते नेहमीच घडतांना दिसतं. मराठी चित्रपट आणि टीव्ही या दोन्ही माध्यमांत नाटकांचा प्रभाव दिसतो, त्यांना अजून चित्रपट माध्यम पुरेसं समजलेलं नाही असं वाटतं. पात्रं कॅमेऱ्यात पाहून बोलतात, वावरतात. संवादफेकही वरच्या आवाजात, नाटकातल्यासारखी असते.दशक्रियामधे माणसं कॅमेऱ्याला सामोरं जात रांगेत उभी रहातात.

जगात कोणतीही गोष्ट एका सरळ रेषेत नसते, अनेक दिशा, अनेक रेषा, अनेक पदर असतात. ते पदर, त्या रेषा यांतून एक जैविक कथन गुंफावं लागतं. ते फार कष्टाचं असतं. अनंत गुंते एकादा कवी एकाच शब्दात किंवा एकाच ओळीत आणतो तेव्हां कवीला कित्येक महिने-वर्षं त्यावर खर्च करावी लागत असतात. अरूण कोलटकर यांच्या असंख्य कविता एकादा शब्द पक्का न झाल्यानं अप्रकाशित राहिल्या. सिनेमात तर शेकडो दृश्यं, शेकडो सेकंदांची दृश्यं, शेकडो सेकंदांचे संवाद आणि ध्वनी गुंफायचे असतात. दहा सेकंदांचं दृश्य पुढे मागं झालं, अनावश्यक ठरलं, कळलं नाही तरी घोटाळा होतो. दशक्रिया चित्रपट अधिक घट्ट विणला जायला हवा होता. पात्रं आणि घटना ढिगासारखी एकत्र केल्यागत वाटतात.

दशक्रियाच्या कथानकात दणदणीत चित्रपटाची क्षमता आहे, अधिक चांगला चित्रपट त्यातून होऊ शकला असता.

चित्रपटावर जातीच्या मुद्द्यावर वाद चाललाय. सैराट एक चांगला चित्रपट आहे. त्यावरही विनाकारण जातीच्या मुद्द्यावर चर्चा झाली.वाद घालणारी माणसं जाणकार दिसत नाहीत, टाईमपास दिसतात. माध्यमं आणि राजकीय पुढारीही नको त्या गोष्टीसाठी या वादात पडतात. दिद्गर्शकानं त्याच्या परीनं चित्रपट हाताळला आहे. दिग्दर्शकाला काही म्हणायचं आहे. ते भले त्याला जमलं नसेल पण  ते म्हणण्याचा त्याचा अधिकार शाबूत ठेवायला हवा. झुंडशाही होता कामा नये.

कला आणि निर्मिती हे राजकारण आणि झुंडींचे प्रांत नव्हेत.

या निमित्तानं चांगले चित्रपट, चांगली निर्मिती कशी असले यावर विचार विनिमय व्हायला हवा. लोकांनी भरपूर चित्रपट पहायला हवेत, मोकळेणानं, मोकळेपणानं आस्वाद घ्यायला हवा. या प्रक्रीयेतून चांगले सिनेमे, चांगल्या कलाकृती घडतील.

दशक्रिया  आवडला नसेल तर कारणं सांगत तसं म्हणायला हवं. त्यात सुधारणा व्हाव्याशा वाटल्या तर तेही सांगायला हवं. तो  आवडला असेल तर तेही  प्रामाणिकपणे (जाहिरातबाजीचा भाग म्हणून किंवा भाबड्याभोळसटपणानं नव्हे) सांगायला हवं.

त्यासाठी अर्थातच दशक्रिया पहायलाही हवा.

।।

 

 

 

 

 

 

 

दुर्गा, न्यूड, धर्म, सामान्य माणसं इत्यादी इत्यादी

दुर्गा, न्यूड, धर्म, सामान्य माणसं इत्यादी इत्यादी

khupach chaan uttar dilat ,hya ashya mansanni he desh tyanna surkshit vatat nasel tar desh sodun jave, vyakti swatantrya mhanje ekach dharmavar tika karne mhanje tumhi saral saral tyaa dharmacha anadar kartay, himmat asel tar itar dharma baddal hi kahi liha te nahi honar tumchyat , dr. baba saheb ambedkar he hindu kivva bramhan virodhi navhate. pan aaj kahi tumchya sarkhe mathe firu ahet je fakt hindu dharmchi cheshta karta , hya varun tumcha hindu dwesh disun yetoy . mag aata kay ” nilu damle BABA “je sagtil to hindu dharm ka . he maz dukkh mi vyakt kel .

संतोष घाणेकर.

।।

मी सांगतो तोच हिंदू धर्म असं मी म्हणत नाही. तसंच इतरांनीही म्हणू नये. विशेषतः राजकारणी लोकांनी. मुसलमान म्हणतात की त्यांच्या धर्माबद्दल कोणी बोलवायचं नाही, ते मात्र इतर धर्मांबद्दल बोलणार. हिंदू म्हणतात की हिंदू नसलेल्यांनी किंवा विशिष्ट गटाचा हिंदू धर्म मानणाऱ्या लोकांनी सोडता इतरांनी हिंदू धर्माबद्दल बोलायचं नाही, ते मात्र इतर धर्माबद्दल बोलणार.मी कोण आणि मी कशासाठी जगतो या प्रश्नानं धर्माची सुरवात होत असते. हे प्रश्न विचारून धर्माची सुरवात होते आणि ते प्रश्न विचारायला बंदी घालून धर्म संपतो.धार्मिक, धर्मप्रेमी, धर्मवीर, धर्मद्वेष्टा इत्यादी लेबलं फार स्वस्त आहेत, बाजारात ती जवळजवळ फुकटच मिळतात. विचारवंत, बुद्धीजीवी इत्यादी लेबलंही बाजारात आहेत. तीही खूप दुकानांत मिळतात. लेबलांचाच वापर करायचं ठरवलं तोटा नाहीये.

निळू दामले

।।

‘भाजप’ पक्ष्याच्या कामगिरीवर ८८% जनता खूष असल्याची बातमी कालच लोकसत्ता दैनिकात वाचनात आली व ते सर्वेक्षण अमेरिकेतील अर्थव्यवस्था विभागातील एका प्रतिष्टीत कंपनीने केले आहे. भारतात न्यायव्यवस्था पोलिसांकडून राबवण्यात येते (म्हणजे आक्षेपार्ह प्रकरणाबद्दल दंड, शिक्षा, चूकभूल इत्यादी ते ठरवतात). ज्यांना हे पसंत नाही, त्यांनी “देश सोडून इतरत्र जावे”, असे रोखठोक उत्तर सामान्य प्रजेपासून देशाचे राष्ट्रपती ऐकवत असतात. मनोहर पर्रीकर त्यांच्या लहानपणीच (वय १०-१२) स्वतःच्या बंधूंच्यासमवेत ‘आक्षेपार्ह सिनिमे’ (प्रौढांसाठीचे) आईच्या नकळत सिनेगृहात पाहत असतांना त्यांच्या शेजाऱयांनीच पकडले होते -असे अभिमानाने विद्यार्थ्यांपुढील भाषणात ऐकवतात (तीन दिवसांपूर्वी लोकसत्तेतच बातमी) आणि आज मात्र लोकांच्या भावना दुखावू नयेत -म्हणून ‘न्यूड’ सारख्या चित्रपटास गोव्यातील चित्रपट महोत्सवात बंदी केलेली असल्याचे सांगतात (अपूर्ण असल्याचे कारण देऊन). अमेरिकेचे प्रेसिडेंट डोनाल्ड ट्रम्प हे याच मालिकेत मोडतात -लोकांना पसंत आहे आणि जगभर निळूभाऊंसारख्या आठ-दहा टक्के विचारवंतांना कुणीही जुमानत नाही. भारतात विरोधकांचे मोर्चे निघतील, उपोषणे सुध्दा घडतील परंतु पालथ्या घागरीवर पाणी घालण्यासारखे आहे. निर्णय घेणे प्रजेकडे नसते व तो सत्ताधारी (आणि पोलीस घेतात) व त्यांना प्रजेनेच निवडून आणलेले आहे. आपण आपले जेवणखाण आणि डोक्यावरील छप्पर सुरक्षित आहे नां -त्याची खात्री करून गप्प बसावे. एरवी लेख चिंतन करण्यासाठी लग्नातील पंक्तीत ‘मिष्टान्न’ असल्यासारखे समजावे.

हेमंत कुलकर्णी

।।

विचारवंतांना जनता जुमानत नाही असं नसतं. विचारवंत जे सांगतात ते लोकांना अडचणीचं वाटतं ते जुमानायला लोकं तयार नसतात. जेव्हां विचारवंत लोकरहाटीवर शिक्का मारतात तेव्हां लोकं खुष असतात. सामान्यतः लोकांना संथपणे नौकानयन करायचं असतं. समुद्रात खळबळ झाली, वारं वेगानं वाहिलं तर बोटीतली माणसं अस्वस्थ होतात. समुद्र खवळलाय, नीटपणे सुकाणू धरा, समुद्रप्रवाह आणी वाऱ्याच्या वेगाकडं लक्ष द्या इत्यादी अभ्यास करण्यासारख्या गोष्टी सांगितल्या की बोटीतले लोक वैतागतात. कोणी तरी एकादा महापुरुष, एकादा संत, एकादा पिता, एकादा देव, एकादा अवतार, एकादा मंत्र, एकादं स्तोत्र, एकादी आरती इत्यादीमुळं जर चिंता आणि अडचणी दूर होताहेत असं वाटलं तर लोक त्यावर आपली मान टेकवतात आणि आपलं जीवन जगायला लागतात. भारतातली माणसं स्वच्छता पाळायला अजिबात तयार नसतात. भारतीय माणसाला कायदा पाळायला अजिबात आवडत नाही. भारतीय माणसं कर भरतांना कष्टी होतात. विज्ञानाचा अभ्यास करून आणि बाजाराचे टक्केटोणपे शिकून उत्पादन करायला ना उद्योगी तयार असतो ना शेतकरी. एकादा नेहरू, एकादा शास्त्री, एकादी इंदिरा गांधी, एकादा जयप्रकाश नारायण, एकादा वाजपेयी, एकादा मोदी त्यांचे मनोरथ स्वतःला सायास न देता पुर्ण करणार असेल तर भारतीय जनता खुषच. वेळोवेळी वरील त्रात्यांना जनतेनं ८८ टक्के पसंती नेहमीच दिली आहे. वरील त्राते होऊन गेले, भारत आणि गंगा कमालाची अशुद्ध शिल्लक उरते.

निळू दामले

।।

 

दुर्गा, न्यूड. फिल्मस. समाजानं काय पहावं आणि काय पाहू नये असं ठरवण्याचा अधिकार सरकारला असावा काय?

दुर्गा, न्यूड. फिल्मस. समाजानं काय पहावं आणि काय पाहू नये असं ठरवण्याचा अधिकार सरकारला असावा काय?

” दुर्गा ” ही फिल्म गोव्यातल्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात दाखवायला केंद्र सरकारच्या माहिती व प्रसारण खात्यानं नकार कां द्यावा? तसा नकार देण्याचा अधिकार त्या खात्याला असावा काय?

फिल्ममधलं एक मुख्य पात्र दुर्गा आहे. दुर्गा आणि तिच्या सोबत असणारा कबीर  रात्री रेलवे स्टेशनकडं जाण्यासाठी एका व्हॅनमधे लिफ्ट घेतात. तिथून कथानक सुरू होतं. गाडीत असलेले पुरुष, नंतर मधे येणारे पोलीस पुरुष दुर्गाला कसं वागवतात याचं चित्रण चित्रपटात आहे.

व्हॅनमधली माणसं दुर्गाकडं एक सेक्सवस्तू आहे अशा रीतीनं पहात होती. त्यावरून चित्रपटाचं शीर्षक सेक्सी दुर्गा असं ठेवण्यात आलं होतं. वाद नकोत म्हणून दिद्गर्शकानं नावातला सेक्सी हा शब्द काढला आणि निव्वळ दुर्गा येवढंच नाव ठेवून चित्रपट सादर केला.

चित्रपटभर दुर्गेला कसा त्रास दिला जातो ते दिग्दर्शकानं थरारक रीतीनं दाखवलं आहे. चित्रपटाचं कलामूल्य अनेक समीक्षकांनी वाखाणलं आहे.

चित्रपटात एका दृश्यात केरळमधील गरुडन थोक्कम या   धार्मिक विधीचंही चित्रण केलं आहे.या विधीत देवी कालीसमोर पुरुष स्वतःच्या अंगात घुसवलेल्या हूकनं वाहनं खेचतात. पुरुष स्त्रीसाठी स्वतःला कसे क्लेष करून घेतात आणि पुरुष स्त्रीला कसं क्लेष देतात अशा दोन्ही गोष्टी  दिद्गर्शकानं दाखवल्यात.

” दुर्गा ” ला  आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्वात  पुरस्कार मिळालेत.

कुणी माणसांनी म्हणे सेक्सी दुर्गा या नावाला आक्षेप घेतला होता. त्यांच्या  हिंदू भावना दुखावतात असं त्या संख्येनं आणि वकुबानं किरकोळ माणसांचं मत होतं.  सोशल मीडियात काहींनी लिहिलं की कलाकार नेहमीच अशा रीतीनं हिंदू देवदेवतांची टिंगल करतात, अवहेलना करतात,  चित्रपट तर दाखवला जाताच कामा नये पण फिल्म काढणाऱ्यांना झोडलं पाहिजे.

गेली काही वर्षं सोशल मीडियामधे ” हिंदुत्वाचं ” निशाण आणि शस्त्र हाती घेतलेली माणसं वावरत आहेत. चित्रकार हुसेन यांची प्रदर्शनं या मंडळींनी बंद पाडली. महाश्वेता देवींच्या कादंबरीवर यांचे आक्षेप होते. महाश्वेता देवींच्या कथानकातल्या द्रौपदी या पात्रावर  त्यांचा आक्षेप होता. अशा किती तरी गोष्टी.या लोकांना त्यांना  नसलेल्या सर्व गोष्टी पुस्तकांतून, इतिहासातून खोडून काढायच्या आहेत.

लोकांनी वाढदिवशी मेणबत्ती लावावी की पणती पेटवावी हेही ही माणसं  सांगत आहेत. ही माणसं लोकांची अभिरुची घडवण्याच्या, दुरुस्त करण्याच्या खटपटीत आहेत. सरकार या माणसांचं आहे. म्हणूनच गोवा महोत्सवातला न्यूड हा सिनेमाही माहिती-प्रसारण खात्यानं अमान्य केलाय. न्यूड या सिनेमात चित्रकारांना नग्नावस्थेत पोज देणाऱ्या स्त्रीची कहाणी आहे. नग्नता म्हणे या लोकांना त्यांच्या संस्कृतीच्या विपरीत वाटते.  ओदिशामधे किंवा मध्य प्रदेशातल्या मंदिरांत कित्येक शतकांपासून नग्न शिल्पं आहेत, संभोग चितारले आहेत. देव संभोगात रममाण दाखवले आहेत. रामायणात नग्नतेची दृश्यं चितारलेली आहेत.  तो काळ वेगळा होता, कदाचित त्या काळातल्या लोकांची अभिरुची बिघडली होती  असं म्हणून वरील नग्नतेला नाकारायला ही मंडळी सिद्ध झाली आहेत. संधी मिळाली तर तीही शिल्पं तोडली जातील किंवा झाकली जातील.

ही माणसं संख्येनं कमी आहेत. त्यांना तर्काशी, विचारशक्तीशी देणं घेणं नाही. ती माणसं भावना आणि श्रद्धांचा अतिरेक करतात, दोन्ही मानवी वैशिष्ट्यं ही माणसं संदर्भ सोडून आणि तोल सोडून व्यक्त करतात.  सामान्यतः समाज या मंडळींकडं दुर्लक्ष करतो.

अशा मंडळींवर कारवाई करून त्यांना थांबवण्याऐवजी सत्ताधारी त्यांना प्रोत्साहन देतात. अभिरुची, धर्म, संस्कृती या गोष्टी सत्ताधारींना संस्काराची बाब वाटत नसून मतं मिळण्याचं साधन वाटतंय. संस्कृतीचे अयोग्य अर्थ लावून हिंदू नसलेल्या लोकांना सत्ताधारी घाबरवत आहेत.

सलमान रश्दी यांच्या सेटॅनिक व्हर्सेस या कादंबरीवर खोमेनी यांनी फतवा काढला होता. फतवा काढणारे आणि दंगल करणारे यांनी कादंबरी वाचली नव्हती. वाचली असती तर ती एक कादंबरी होती, ते साहित्य होतं हे त्यांच्या लक्षात आलं असतं. कादंबरीबद्दलची  मतं  भाषणं, पुस्तकं यातून मांडणं सोडून माणसं दंगलीवर उतरली.  कादंबरीवर बंदी घाला असं म्हणणाऱ्यांना समजावून किंवा दमात घेऊन त्यांना रोखायला  सत्ताधारी राजीव गांधी तयार झाले नाहीत. मुसलमान प्रजा ही माणसं नसून निवडणुकीतली मतं आहेत या भावनेनं राजीव  गांधींनी कादंबरीवर बंदी घातली.

एकाद्या धर्मातल्या पवित्र गोष्टीबद्दल काही वावगं प्रसिद्ध झालं तर लोकांच्या भावना खवळतात.  दंगली घडू नयेत, अशांतता माजू नये, समाजाचं नुकसान होऊ नये, सुव्यवस्था टिकावी यासाठी सरकारला पावलं उचलावी लागतात. पण ती पावलं उचलणं आणि बंदी घालणं या दोन गोष्टी सारख्याच नाहीत हे सरकारला आणि समाजाला कळायला हवं.

साहित्य, विधी,सिनेमा इत्यादी कशावरूनही माणसं दंगल करू लागली तर त्यांना दंगल करू न देणं, दंगल केलीच तर कडक कारवाई करणं हा त्यावरचा उपाय असतो.  आताचं सरकार  आणखीनच विचित्र आहे. ते अशांतता माजवणाऱ्यांना अप्रत्यक्ष प्रत्यक्षपणे प्रोत्सान देतं.

मुळात पुस्तकं, नाटकं, सिनेमा हा विषय सरकारच्या अखत्यारीत असता कामा नये. समाजाचा गाडा (आर्थिक इत्यादी) नीट चालवणं हे सरकारचं काम असतं. समाजाची सांस्कृतीक पातळी उंचावणं, समाजाची अभिरुची विकसित करणं इत्यादी कामं सरकारची नसतातच मुळी. अलीकडं तर लक्षात आलंय की लोकशाहीत सरकारं ज्या रीतीनं निवडून येतात ते पहाता साधारणपणं संस्कृती,विचार, कला इत्यादी गोष्टी कशाशी खातात ते माहित नसणारीच फार माणसं निवडून येतात. सामान्यतः पैसे जमा करणं, जाती-धर्माचा विचार करून व पैशाचा वापर करून बहुमत मिळवणं, नंतर सत्ता टिकवणं येवढाच धंदा राजकारणातली मंडळी करत असतात. त्यांना वाचन, लिखाण, विचार इत्यादी गोष्टी करायला वेळ नसतो. त्यांची वाढही त्या वातावरणात झालेली नसते. त्यामुळं संस्कृती कला इत्यादी बाबी सरकारवर सोपवणं अत्यंत धोक्याचं असतं.

नाटक, सिनेमा, पुस्तक कसं असावं याचा निर्णय समाजानं करायचा असतो. त्या क्षेत्रात वावरणाऱ्या कलाकारांनी त्यावर निर्णय घ्यायचा असतो. यासाठी त्या विषयांच्या स्वायत्त संस्था असायला हव्यात. संस्थेला समजा इमारत लागत असेल, संस्था चालवायला चार पैसे लागत असतील तर ते सरकारनं द्यायला हरकत नाही पण त्या पलीकडं नोकरशाही आणि राजकीय पक्षाची माणसं त्यात अजिबात असता कामा नयेत.

अभिरुजी, संस्कृती या गोष्टी सरकारकडं नसाव्यात, समाजाकडं असाव्यात.

लोकांनी काय खावं, काय प्यावं. लोकांनी कोणते कपडे घालावेत आणि काय वाचावं. लोकांनी उपासना कशी करावी. भाषा कशी असावी. इत्यादी गोष्टी अभिरूची या सदरात मोडतात. कलावंत निर्मिती करतात, समाज आस्वाद घेतो. या व्यवहारामधून समाजात अभिरूची, परंपरा, संस्कृती घडते.  सत्तेनं दूर राहून मदत करणं अपेक्षित  असतं. सयाजीराव गायकवाड कलाकार, खेळाडू, अभ्यासक यांना भरपूर मदत करत, त्यांनी कसं पळावं, कोणता खेळ कसा करावा आणि त्यांनी काय वाचावं, कशावर संशोधन करावं ते सयाजीराव सांगत नव्हते.

हिंदूमधे माणसांना देवांची, देवतांची नावं दिली जातात. ऐतिहासिक पुरुष, नद्यांचीही नावं दिली जातात. मुसलमानांना नावामधे महंमद हे नाव जोडलं जाणं पवित्र वाटतं. नावं देवांची, प्रेषितांची, नद्यांची, इतिहास पुरुषांची. पण शेवटी  माणसं ही माणसंच असतात. ती गुणी असतात,ती अवगुणी असतात. ती शिक्षकही असतात आणि बलात्कारीही असतात. ती वैज्ञानिक असतात आणि खुनीही असतात. माणसं फार गुंत्याची असतात.

अडचण अशी की कथा, कादंबरी, चित्रपट, नाटक यातल्या पात्रांची नावं काय असावीत. कुठलंही नाव ठेवलं तरी कोणाची तरी भावना दुखावते. मग कथानकं असतील तरी कशी?

अ या माणसानं ब या स्त्रीवर बलात्कार केला असं लिहायचं? क या माणसानं खून केले आणि ड हा माणूस स्मगलर आहे असं लिहायचं?  या घटना अबकडई नावाच्या देशात इसवी सन चार हजार मधे घडल्या असं लिहायचं? समाजात वावगं काहीच घडत नाही, समाजातला प्रत्येक माणूस  सतत सत्कृत्यच करत जगत असतो असं दाखवायचं?

सेक्स. माणसाच्या जगण्याचा अविभाज्य भाग. मुलंही त्यामुळं होतात आणि माणसाला त्यामुळं आंनंदही मिळतो. म्हणे की पुर्वी पुराणपुरुषांना सेक्स न करता मुलं होत होती. कोणाला म्हणे सूर्यापासून मुलं झाली. कोणाला म्हणे नुसत्या कल्पनेनं मुलं झाली. मजा आहे. कल्पना छान आहे. परंतू त्या काळातली मंडळी भरपूर सेक्स करत होती हेही नोंदलं गेलेलं आहे. अनेक पुरातन ग्रंथात भरपूर मद्य प्राशन आणि मुक्त सेक्सची वर्णनं आहेत.

पुल देशपांडे यांनी एक गंमत लिहिलीय. स्त्री पुरुष संबंधाला एका पुढाऱ्याचा विरोध असतो. पुलं लिहितात की राम आणि सीता  असे वेगळे उल्लेख करायचे, ते पती पत्नी होते असं लिहायचं नाही असं संकट त्यातून तयार झालं.

नवअभिरुचीवाल्यांचं म्हणणं जर सर्वांनी मान्य केलं तर साहित्य,नाटकं, चित्रपट कसे असतील याची कल्पनाच केलेली बरी.

कोणतं सरकार आहे आणि कोणता मंत्री आहे हा विषय नाही. सांप्रतचं सरकार, सत्ताधारी पक्ष आणि मंत्री हास्यास्पद आहेत हा स्वतंत्र विषय झाला. तो मुख्य मुद्दा नाही.

समाजाची अभिरुची ठरवणं आणि घडवणं हे सरकारचं काम नाही. सत्ता आणि राजकीय पक्ष, नोकरशहा यांना समाजाची अभिरुची आणि संस्कृती घडवण्यापासून शक्य तितकं  ठेवलं पाहिजे असा मुद्दा आहे.

।।

 

 

थोरो आणि गांधींची आठवण लोक कां काढतात?

थोरो आणि गांधींची आठवण लोक कां काढतात?

Henry David Thoreu, A life. Laura Walls.  

हेन्री डेविड थोरो १८१७ ते १८६१ अशी ४४ वर्षं थोरो जगले. त्या काळात औद्योगीकरणानं जोर धरला होता आणि उद्योग शहरं उभारण्याच्या नादात जंगलं नाहिशी होई लागली होती. वर्णद्वेष आणि गुलामी हे अमेरिकन जीवनाला लागलेले रोग उफाळून आले होते, राज्यांतली आपसातली मारामारी सुरु झाली होती. एका मध्यम वर्गी कुटुंबात वाढलेल्या थोरो यांनी प्राप्त परिस्थिती नाकारून एक नवी वाट जगाला दाखवली.  निसर्गस्नेही जीवन, साधं जीवन, सार्वजनिक नैतिकता, सत्याग्रह, सविनय कायदे भंग या गोष्टी सांगितल्या, स्वतः आचरणात आणल्या. महात्मा गांधी आणि मार्टीन लूथर किंग यांनी  थोरो यांना जाहीररीत्या आपलं गुरु मानलं.

थोरो आणि गांधी यांनी एक व्यापक जीवनदृष्टी सांगितली. किंग यांचं जीवन आणि  विचार वर्णद्वेष आणि शांततामय संघर्ष या विषयांभोवती फिरले. भारतात गांधींना संदर्भहीन-कालबाह्य मानणं आणि भविष्यवेधी आणि कालसुसंगत ठरवणं असे परस्पर विसंगत विचार वारंवार उफाळून येत असतात. अमेरिकेत थोरो यांच्या जन्मद्वीशताब्दीच्या निमित्तानं आणि अमेरिकेतल्या सांप्रतच्या परिस्थीतीमुळं थोरोंची आठवण पुन्हा काढली जातेय. स्पेनपासून फुटून निघण्याची भाषा करणाऱ्या कॅटलोनियन आंदोलकांनी आपण गांधींच्या मार्गानं आंदोलन करणार आहोत असं वारंवार म्हटलं हेही लक्षात घेण्यासारखं आहे.

Henry David Thoreu, A life हे लॉरा वॉल्स यांचं ताजं पुस्तक वाचतांना पटकन मनात येतं की आज थोरो जिवंत असते तर त्यांनी पर्यावरणाचा नाश करणाऱ्या, वंशद्वेष्ट्या ट्रंप यांच्या विरोधात सत्याग्रहाचं अस्त्र उगारलं असतं, चळवळ सुरु केली असती.

निसर्गप्रेम, साधी रहाणी, कर द्यायला नकार देणं, सविनय कायदेभंग हे थोरोंचे विचार त्यांच्या काळातही वादग्रस्त ठरले होते. जेम्स रसेल, जॉन अपडाईक, कॅथ्रीन शुल्झ यांनी  थोरोंना अव्यवहारी, गर्विष्ठ, अहंमन्य, उद्धट, ठरवलं.थोरोंनी  अमेरिकेत प्रस्थापित असलेल्या व्यवस्थेवरच जगायचं आणि त्याच व्यवस्थेचा विरोधात आपण आहोत असं म्हणायचं यात दुटप्पीपणा आहे असं तत्कालीन टीकाकार म्हणत.

थोरोंचा जीवनपट वॉल्स यांनी पुस्तकात मांडला आहे. थोरोंचं बालपण. हार्वर्डमधे जाणं.इंजिनियर होणं. काही काळ इंजिनियर म्हणून काम करणं. इमर्सनच्या विचारांनी प्रभावित होऊन कॉनकॉर्ड या आपल्या गावाच्या वेशीवर असलेल्या वॉल्डन या ठिकाणी एका जलाशयाच्या काठावर, जंगलात जाऊन रहाणं. तिथं निसर्गाचा अभ्यास करणं. सरकारच्या अनैतिक वागण्याविरोधात सत्याग्रह करून एक दिवस तुरुंगात काढणं. निसर्गप्रेमी जीवनशैलीचा आग्रह सांगणारी भाषणं करणं आणि चळवळ चालवणं. टीबीची बाधा होऊन वयाच्या चव्वेचाळीसाव्या वर्षी मरणं.

थोरोनी लिहिलेल्या  जर्नलमधील नोंदी (निसर्ग, जगण्याविषयीचे विचार आणि प्रतिक्रिया)  खूप तपशिलासह लेखिकेनं लिहिल्या आहेत. दिवसभरात मनात आलेले विचार, केलेली कामं, केलेली निरीक्षणं इत्यादी गोष्टी थोरो कागदावर पेन्सिलीनं लिहीत. नंतर त्या टिपणावरच्या प्रतिक्रिया  मार्जिनमधे लिहून काढत. नंतर शाईनं या नोंदी पक्क्या करत. वनस्पतींची वाढ, फुलांचा जन्म आणि फळणं यांच्या दररोज घेतलेल्या नोंदीवर आधारीत पुस्तकं थोरोंनी लिहिली.

थोरोंचे टीकाकार म्हणत की थोरो वेळोवेळी गावातल्या आपल्या घरी जात, तिथं जेवण करत, तिथं त्यांचे कपडे त्यांची आई धुवून देत असे. लेखिका अशा नोंदींची दखल घेते, नर्म विनोदातून. ” कोणाही अमेरिकन पुरुष लेखकाच्या वाट्याला  आपल्या प्रिय माणसांसोबत जेवण घेण्याबद्दल किंवा आपले कपडे स्वच्छ करून घेण्याबद्दल इतकी अपकीर्ती सहन करावी लागली नसेल.”

थोरो साध्या रहाणीचे पुरस्कर्ते होते. घरं बांधण्याचा उद्योग अमेरिकेत सुरु झाला होता यावर थोरोंचा राग होता. माणसाला झोपायला एका शवपेटीयेवढीच जागा लागत असताना माणूस विनाकारण घर नामक मोठा खोका कां बांधतो असा प्रश्ण त्यांनी विचारला. घराला पडदे इत्यादी लावणं म्हणजे चैन आहे असं त्यांना वाटे. जंगल हेच घर, त्या  घराला ना खिडक्या, ना दारं.  स्वस्त आणि मोकळा ढाकळा मामला असं ते जंगल ऊर्फ घराचं वर्णन करत. अशा थोरोंनी लहान कां होईना पण घर कां बाधलं या टीकाकारांच्या प्रश्णाला उत्तर म्हणून ”  लेखक-विचारवंताला  चिंतन करण्यासाठी, लिहिण्यासाठी एकांत लागतो, स्वतंत्र  घर लागतं ” हा इमर्सननं दिलेला सल्ला वाचकांसमोर ठेवतात.

अनेक ठिकाणी विसंगती मांडल्यावर  लेखिका ” अरे, हे तर मला माहितच नव्हतं.. अरेच्चा मी तर अशा रीतीनं विचारही केला नव्हता..” अशा प्रतिक्रिया नोंदतात.

निसर्ग-पर्यावरणस्नेही जीवनाचा आग्रह थोरोंनी धरला. ते शाकाहारी व निर्व्यसनी होते. सरकारच्या अनैतिक वागण्याचा निषेध म्हणून त्यांनी कर भरायला नकार दिला, जगाच्या इतिहासात पहिल्यांदाच सविनय कायदेभंग, सत्याग्रह करून तुरुंगवास पत्करला.

जगाला चिंतित करणाऱ्या बहुतेक सर्व गोष्टी आज अमेरिकेत आहेत. प्रदूषण करणारा वायू सर्वात जास्त मात्रेनं अमेरिका पर्यावरणात लोटत आहे.धनाढ्य अमेरिकेत विषमता आहे. भरपूर अन्न उपलब्ध असूनही अमेरिकेत अतीपोषण आणि कुपोषणानं फार लोक रोगी झालेत. खूप माणसं औषधोपचारापासून वंचित आहेत. बाजारात अमाप वस्तू असूनही दुःखी आणि हताश असलेली माणसं आत्महत्या करत आहेत.उत्तम शिक्षण व्यवस्था आहे तरीही शिक्षण न घेता येणारे आणि पोकळ शिक्षण देणाऱ्या संस्थांचे बळी  झालेले खूप लोक आहेत.

मार्क ग्रीफ या निबंधकाराचं अगेन्स्ट एवरीथिंग हे पुस्तक नुकतंच प्रसिद्ध झालंय. ग्रीफ यांनी या पुस्तकात अमेरिकेच्या सध्याच्या अवस्थेबद्दल निबंध लिहिले आहेत. बाजारव्यवस्थेनं अमेरिकेचा ताबा कशा रीतीनं घेतला आहे याची चर्चा या पुस्तकात आहे. माणसानं काय खावं, कसा व्यायाम करावा, कोणतं संगित ऐकावं, सेक्सविषयक माणसाचं जगणं इत्यादी गोष्टी माणूस स्वतः ठरवू शकत नाही, बाजार वरील गोष्टी ठरवतो याकडं ग्रीफ लक्ष वेधतात. सभोवतालच्या वस्तुमय जगण्यानं चक्रावलेले ग्रीफ पुस्तकाच्या शेवटच्या निबंधात थोरोची आठवण काढतात. ग्रीफ १९७५ साली जन्मले आणि थोरो ज्या विश्वशाळेत शिकले त्याच हारवर्डमधून ग्रीफ यांनी पीएचडी घेतली.

गेल्या पाचेक वर्षाच्या काळात ऑक्युपाय वॉल स्ट्रीट आणि ब्लॅक लाईव्ज मॅटर ही मोठ्ठी आंदोलनं अमेरिकेत होऊन गेली. ब्लॅक लाईव्ज मॅटर या आंदोलनात काळ्यांनी  अमेरिका अजूनही वर्षद्वेष्टी आहे हे वास्तव चव्हाट्यावर आणलं. बहुदा त्या आंदोलनाला आलेली गोऱ्या वर्णवादींची प्रतिक्रिया म्हणूनच वर्णद्वेष करणारेही रस्त्यावर आले आणि त्यांनी संघटितरीत्या ट्रंप यांना निवडून दिलं. ऑक्युपाय वॉल स्ट्रीट या आंदोलनात अमेरिकेची अर्थव्यवस्था समाजातल्या एक टक्के लोकांनी बळकावली आहे असं सांगितलं. २००७ सालची मंदी ही एक टक्का लोकांनी ९९ टक्के लोकांवर लादलेली गरीबी आणि विषमता आहे असं या आंदोलनाच्या निमित्तानं अमेरिकेतल्या विचारी लोकांनी लिहिलं.

वरील दोन आंदोलनांचा अनुभव घेतलेल्या मार्क ग्रीफना २०११ साली सध्याच्या चिंताजनक परिस्थितीत थोरोची आठवण काढावी असं वाटतं. अगेन्स्ट एवरीथिंग या पुस्तकातला वर उल्लेख केलेला निबंध त्यांनी २०११ साली लिहिला आणि २०१७ साली प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकात गुंफला.

औद्योगीक क्रांती, बाजारव्यवस्था, कंप्यूटर आणि इंटरनेट, जागतिकीकरण या घटनांनी २१व्या शतकातला समाज कायच्या कायच बदलला आहे. पर्यावरणचा नाश आणि नैसर्गिक ऊर्जा नाहिशी होणं या दोन गोष्टी माणसाला भयभीत करून टाकत आहेत. मानवी समाजाचं अस्तित्वच नाहिसं होणार की काय अशी भीती भेडसावू लागली आहे.

विज्ञान, तंत्रज्ञान, माहिती आणि ज्ञान उपलब्ध होणं आणि वापरता येणं यामुळं माणसाचं जीवन अधिक सुखकर होण्याच्या शक्यता निर्माण झाल्या आहेत. पर्यावरण नाशाचे तोटे लक्षात आल्यानंतर माणूस रिसायकलिंग, नैसर्गिक ऊर्जा स्त्रोतांचा वापर करण्याकडं वळला आहे. अतिरेकाचे तोटेही माणसाच्या लक्षात आले आहेत.

वस्तूच वापरू नका, उद्योगच बंद करा, निसर्गाला पूर्णपणे शरण जा असा विचार असं आज कोणी म्हणत नाही. परंतू उपभोगाचा नव्यानं विचार करावा असं माणसाला वाटू लागलं आहे. हव्यास आणि गरजा यातली सीमारेषा ठरवणं कठीण आहे. प्रत्येक काळात ही रेषा पुढं मागं होत असते, व्हायला हवी. थोरो आणि गांधीजी गरज-हव्यास रेषेचा विचार करा असं सांगतात.

थोरोंच्या विचारांना आचाराचा पाया होता.  स्वतः साधे राहून ते समाजाला साधेपणाचा संदेश देत होते. स्वतः निसर्गाच्या जास्तीत जास्त जवळ राहून त्यांनी पर्यावरण सांभाळायचा संदेश दिला. बोलणं तसंच चालणं.

समाजाचा तोल गेलाय असं थोरो सांगतात. प्रत्येक काळात माणसानं आपापल्या काळाची तपासणी करावी असं त्यांचं म्हणणं असतं. वस्तूंचा वापर जरूर करा पण वस्तूरूप जगू नका असा थोरोच्या म्हणण्याचा अर्थ होतो. आपण दररोज उठून जे जे करतो ते ते नैतिकदृष्ट्या किती योग्य आहे याचा विचार करायला थोरो प्रवृत्त करतात.

म्हणूनच वॉल्सना त्यांचं चरित्र पुन्हा एकदा लिहावंसं वाटतं.

।।

 

 

 

 

स्पॅनिश फुटीरता- उपद्व्यापी पुढाऱ्यांची घातक खेळी

स्पॅनिश फुटीरता- उपद्व्यापी पुढाऱ्यांची घातक खेळी

कॅटेलोनिया या प्रांताला स्पेनमधून फुटायचं आहे. कॅटेलोनिया या राज्याच्या बार्सेलोना या राजधानीत एक जनमत घेण्यात आलं. त्यात ४३ टक्के लोकांनी भाग घेतला आणि त्यातल्या ९० टक्के लोकानी स्पेनमधून फुटायचा निर्णय घेतला. त्या नुसार बाहेर पडू इच्छिणाऱ्यांनी  कॅटोलोनियाच्या विधीमंडळात ठराव करून स्वतंत्र होण्याचा निर्णय जाहीर केला.

                       कॅटेलोनियाचे फुटीर पुईजदेमाँट

स्पेन या देशाला कॅटेलोनियानं फुटणं मंजूर नाही. फुटण्याचा विचार आणि ठराव हा स्पेनच्या राज्यघटनेनुसार देशद्रोह आहे असं स्पेनच्या संसदेचं आणि अध्यक्षांचं म्हणणं आहे. स्पेनच्या अध्यक्षांनी कॅटेलोनियाच्या फुटीरवादी पुढाऱ्यांवर देशद्रोहाचा आरोप लावलाय. या आरोपाखाली त्या पुढाऱ्यांना ३० वर्षाची तुरुंगवासाची शिक्षा होऊ शकते.

स्पेननं डिसेंबर महिन्यात चाचणी निवडणुक जाहीर केली आहे. कॅटेलोनियाचे पुढारी तुरुंगवासातून सुटका करण्यासाठी युरोपीयन युनियनच्या राजधानीत, बेल्जियममधे पोचले आहेत. निवडणुकीत भाग घ्यायची त्यांची तयारी दिसत नाहीये. एका निवडणुकीत आपण आधीच तसा निर्णय घेतलाय असं त्यांचं म्हणणं आहे. स्पेनचं म्हणणं आहे की आधीची चाचणी बेकायदेशीर आणि चुकीच्या पद्दतीनं झाली होती.

राहोय हे स्पेनचे अध्यक्ष आहेत आणि पुईजदेमाँट हे कॅटेलोनिया प्रांताचे अध्यक्ष आहेत.

कॅटेलोनिया फुटणं ही कल्पना युरोप, अमेरिका, ब्रीटन इत्यादी कोणालाही मंजूर नाहीये. देश फुटणं सर्वांनाच महागात पडणार आहे.

कॅटेलोनियानं फुटून निघण्याचा प्रयत्न करणं या घटनेला इतर समांतर घटनाही आहेत. स्कॉटलंडला ब्रीटनच्या बाहेर पडायचंय, सिसिली-कॉर्सिका यांना इटालीमधून बाहेर पडायचंय, बास्क या प्रांताला स्पेनमधून फुटायचं आहे.

हा प्रकार तरी काय आहे?

प्रदेश कां फुटतात? अतीशय वाईट स्थितीला तोंड द्यावं लागण्याला  कारण केंद्रीय सत्ता आहे अशी परिस्थिती असेल तर प्रांत फुटून निघतात. पाकिस्ताननं पूर्व पाकिस्तानवर अनन्वीत अत्याचार केले होते. पूर्व पाकिस्तानची बंगाली संस्कृती पश्चिम पाकिस्तानातल्या पंजाबी संस्कृतीला नको होती, त्यांना पूर्व पाकिस्तान गुलामासारखा ठेवायचा होता. त्यातून पाकिस्तान फुटलं आणि बांगला देश स्थापन झाला. समजण्यासारखं आहे.

स्पेनची परिस्थिती तशी नाही. स्पेन आणि कॅटेलोनिया हे दोन्ही प्रदेश सुखात आहेत. तिथं बेकारी,उपासमार, गरीबी नाही. दोन्ही ठिकाणची माणसं सुखात आहेत, त्या ठिकाणच्या लोकांचं दरडोई उत्पन्न युरोपात बऱ्याच वरच्या पायरीवर आहे. तिथं कोणीही कोणावर अत्याचार करत नाहीये, कोणीही कोणाचं स्वातंत्र्य किंवा लोकशाही अधिकार हिरावून घेत नाहीये. मग ही काय भानगड?

                             स्पेनचे अध्यक्ष राहॉय

हे खरं आहे की स्पेनमधले विविध विभाग सांस्कृतीक आणि भाषिक दृष्ट्या एकमेकापेक्षा खूप वेगळे आहेत. स्पेनवर रोमन, ज्यू, ख्रिस्ती, इस्लामी धर्माची छाप आहे. दोनेक हजार वर्षाच्या काळात ठिकठिकाणी नाना प्रकारचे समाज गट तिथं एकमेकाशेजारी वावरत आले. कधी तणाव, कधी मैत्री असे त्यांचे संबंध राहिले. बाहेरून आक्रमणं होत राहिली, स्पेननं ती पचवली. विविध राजे आणि धर्म आपापले प्रभाव टाकत राहिले आणि त्या त्या प्रभावांचे समाजगट समाजात तयार होत गेले, टिकत गेले. साहित्य, भाषा, वास्तूकला, कमानकला, चित्रकला इत्यादी रुपात हे वैविध्य स्पेनमधे तयार झालं, टिकलं.

कॅटेलोनिया, बास्क, सेविल इत्यादी विभाग आपापल्या वैविध्याचे उपासक आहेत, आपापली वैशिष्ट्यं जपत असतात. त्यातून अर्थातच वेळोवेळी तणाव निर्माण होत असतात. परंतू या तणावातून वाट काढण्याची लोकशाही परंपराही स्पेनमधे जुनी आहे. ब्रीटनपेक्षाही जुनी आहे.

११८८ साली त्या वेळचा राजा नववा अल्फान्सो यानं बाहेरून होणाऱ्या आक्रमणाला तोंड देण्यासाठी आणि राज्यांतर्गत प्रश्न सोडवण्यासाठी एक संसद भरवली होती. राज्यातले धार्मिक पुढारी, जमीनदार, उच्च कुलीन, शेतकरी, मध्यम वर्गीय इत्यादींना त्यांना एका सभेत बोलावून ‘ क्युरिया ‘ भरवला. ही जगातली पहिली लोकसभा होती. या लोकसभेत जमलेल्या लोकांनी राजाच्या कारभारावर अंकुश ठेवण्याचा अधिकार मिळवला. नागरिकांना अधिकार मिळाले, स्वातंत्र्य मिळालं. महत्वाचे निर्णय घेताना जनतेला विचारलं पाहिजे अशी तरतूद करण्यात आली.

त्यानंतर स्पेनमधले निर्णय कायम लोकशाही पद्धतीनंच झाले अशातला भाग नाही. जनरल फ्रँकोनं स्पेनवर हुकूमशाही लादली. या हुकूमशाहीला स्पेनमधल्या लोकांचा विरोध होता, त्या पैकी कॅटेलोनियाचा विरोध हा अधिक संघटित होता. फ्रँकोनं लादलेल्या हुकूमशाहीनं माद्रीदची केंद्रीय सत्ता विरोधात कॅटेलोनियाची म्हणजे बार्सेलोनाची विभागीय सत्ता असं रूप घेतलं. स्पेनमधे यादवी झाली. या यादवीत जगातल्या इतर अनेक देशांनी भाग घेतला. यादवीतले मुद्दे हुकूमशाही, समाजवाद, लोकशाही असे होते.

१९७५ मधे स्पेनमधे नवी राज्यघटना तयार झाली. प्रांतांना खूप स्वायत्तता देण्यात आली. प्रांतांना स्वतःच्या लोकसभा देण्यात आल्या. एकूणात बरं चाललं होतं. परंतू कॅटेलोनिया, बास्क इत्यादी प्रांतातल्या लोकांचं सांस्कृतीक भांडण शिल्लक राहिलं. आपली भाषा आणि एकूण जगणंच वेगळं आहे अशी ठुसठुस त्यांच्यामधे शिल्लक राहिली. बास्क प्रांतात फुटून निघण्याची भाषा करत एक दहशतवादी गटही तयार झाला. परंतू कालांतरानं फुटीरतेची भाषा थंडावली, पण ठुसठुस शिल्लक राहिली. कॅटेलोनियातही तीच ठुसठुस शिल्लक आहे.

फूटबॉल आणि बुलफाईट या खेळांमधे या ठुसठुसीचं रूप प्रकट होतं. माद्रीद आणि बार्सेलोना या बलाढ्य आंतरराष्ट्रीय टीममधे जेव्हां मॅचेस होतात तेव्हां भारत पाकिस्तान मॅचसारखं वातावरण असतं. द्वेष उफाळून येतो. बुलफाईट हा खेळ आमचा नाही, तो एक क्रूर खेळ आहे असं म्हणत कॅटेलोनियानं त्या खेळावर बंदी घातली, त्या खेळमैदानांचं रूप मॉलमधे पालटून  टाकलं. या उलट माद्रीदमधे मात्र या खेळाला ऊत येत असतो. आर्किटेक्ट गावदी आणि चित्रकार पिकासो ही खरं म्हणजे स्पेनचीच नव्हे तर साऱ्या जगाची आदरस्थानं आहेत. परंतू माद्रीद त्यांच्या बद्दल प्रेम बाळगत नाही कारण गावदी हा कॅटेलोनियन आहे असं माद्रीदच्या  लोकांना वाटतं आणि पिकासोनं गर्निका हे चित्र काढून बास्कची बाजू घेतलीय असं काही लोकांना वाटतं.

केवळ राजकारणातून ही उचकाउचकी झालीय असं दिसतंय. राहोय आणि पुईजदेमाँट यांना सत्ता हवीय, अनेक पक्षांच्या संमिश्र सरकारांच्या राजकारणात त्यांना निरंकुश, पूर्ण  सत्ता मिळत नाहीये. म्हणूनच भावनात्मक प्रश्न उचकवून दोन्ही बाजू प्रश्न निर्माण करत आहेत, चिघळवत आहेत.

फुटीरतेची भाषा करणाऱ्या पुईजदेमाँटशी मतभेद असणारी फार माणसं कॅटेलोनियात आहेत. त्यांना स्वातंत्र्य हवय पण वेगळ्या कारणासाठी. एक गट पर्यावरणवादी आहे. त्यांना प्लास्टिक बाद करायचंय, नैसर्गिक उर्जा साधनं वापरायची आहेत, नैसर्गिक गोष्टींचा पुनर्वापर, रिसायकलिंग, त्यांना हवं आहे. सौर ऊर्जेचा वापर ही मंडळी त्यांचं प्राबल्य असलेल्या नगरपालिकांत करत असतात. ही मंडळी म्हणतात की त्याना त्यांच्या विचारांनुसार राज्य चालवायचं आहे आणि गांधीजींच्या पद्धतीनं त्यांना त्यांची मतं मांडायची आहेत. गांधीजींची पद्धत असे शब्दही ते आंदोलनात वापरत असतात.

कॅटेलोनिया फूटू नये असं वाटणाऱ्यांतही वाटाघाटी आणि समजुतीनं प्रश्न सोडवावा, बळाचा आणि कायद्याचा वापर करू नये असं म्हणणारी फार माणसं माद्रीदमधे आहेत.

राहोय आणि पुईजदेमाँट यांची देहबोलीच विचित्र आहे. सूडानं पेटल्यागत ती माणसं बोलतात, वावरतात.

स्पेनमधे जे चाललंय त्याच्या वेगळ्या प्रती युरोपात आणि अमेरिकेत दिसत आहेत. आपल्या पेक्षा वेगळ्या असलेल्या लोकांपासून दूर व्हायचं,त्यांच्याशी भाडणं उकरून काढायची खोड लोकांना लागतेय. आपल्याला होणाऱ्या खऱ्या किवा भ्रामक त्रासाला इतर माणसांना जबाबदार ठरवणं अशी एक पद्धत रूढ होतेय. त्या वाटेनं लोकांना उचकवता येतं, भावनेला आवाहन करता येतं, आपलं नेतृत्व प्रस्थापित करता येतं असं त्या समाजातल्या काही लोकांना वाटतं. (उदा. ल पेन आणि ट्रंप) माध्यमांची त्त्यांना या बाबतीत मदत होते. त्यातून हे अनावश्यक अनवस्था प्रसंग उभे रहात आहेत.

।।