Browsed by
Month: April 2016

वाचकांना पुस्तकांकडं नेणारा आणि पुस्तकांना वाचकांकडं नेणारा राम अडवाणी

वाचकांना पुस्तकांकडं नेणारा आणि पुस्तकांना वाचकांकडं नेणारा राम अडवाणी

राम अडवाणी बुक सेलर  (लखनौ, १९५२) या दुकानाचं आता काय होईल? दुकानाचे मालक राम अडवाणी वयाच्या ९५ व्या वर्षी परवा वारले. त्यांचा मुलगा रानीखेतमधे असतो, नात लंडनमधे असते. ते राम अडवाणी पुस्तक दुकान पुढं चालवणार? समजा त्यांच्या मुलानं आणि नातीनं ते चालवायचं ठरवलं किंवा कोणी ते विकत घेतलं तरी ते  ‘ राम अडवाणींचं पुस्तकांचं दुकान ‘  रहाणार?
 राम अडवाणी यांचं पुस्तकांचं दुकान ही लखनौच्या संस्कृतीची एक लक्षणीय ओळख आहे. 
राम अडवाणी मुळातले पाकिस्तानातले. फाळणीनंतर भारतात आले.  पाकिस्तानात त्यांचं पुस्तकाचं दुकान होतं. ते टाकून त्यांना भारतात यावं लागलं. लखनौमधे अनेक जागा बदलत १९५३ मधे त्यांनी मेफेअरमधे हे दुकान सुरु केलं. 
राम अडवाणींच्या दुकानात त्यांना आवडणारी पुस्तकं असत. राम अडवाणीना फिक्शन, साहित्यात फारसा रस नव्हता. फार तर रहस्यकथा.  त्यांना राज्यशास्त्र, इतिहास, समाजशास्त्र, शहरांचा इतिहास इत्यादी विषयात रस होता. रस होता म्हणजे ते या विषयावरची ताजी ताजी पुस्तकं जगभरातून मागवत आणि स्वतः वाचत. रस्किन बाँड, विल्यम डॅलरिंपल, रामचंद्र गुहा यांच्यासारख्या वाचणाऱ्या लोकांच्या कानावर पडलं अडवाणीचं वाचन, पुस्तकं गोळा करणं. ही अलीकडल्या काळातली माणसं. त्याही पूर्वी जवाहरलाल नेहरू, आचार्य कृपलानी अशी वाचणारी माणसं अडवाणीना ओळखत होती, पुस्तकं घेण्यासाठी, चर्चा करण्यासाठी अडवाणींकडं जात होती.
 वेचक वाचणारी माणसं फोनवरून अडवाणींच्या संपर्कात असत. नवी पुस्तकं, नवे विचार यांची चौकशी करत. ही माणसं काय बोलतात यावरून अडवाणीही अंदाज बांधत आणि नवे लेखक आणि पुस्तकं हुडकत. वाचक मग चौकशी करून पुस्तकं घ्यायला अडवाणींच्या दुकानात पोचत. ही माणसं लखनौमधे रहाणारी नसत. भारतात कुठल्या तरी दूरवरच्या ठिकाणी रहाणारी असत. पुस्तकं घेण्यासाठी मुद्दाम लखनौला जात. 
जेवण्यासाठी काही काळ अडवाणी घरी जात, बाकीचा वेळ त्यांचा मुक्काम दुकानात असे. सतत चर्चा. या चर्चा ऐकायला होतकरू लेखक जात असत. दुकानातल्या चर्चा दुकान बंद झाल्यानंतर अडवाणींच्या घरी सुरु होत. दुकानात कॉफी असे. घरी स्कॉच.
पुस्तकांची दुकानं मुख्यतः दोन प्रकारची. 
एका प्रकारात खपणारी पुस्तकं ठेवली जातात. लोकप्रिय पुस्तकं. गाजणाऱ्या कथाकादंबऱ्या, कॉफी टेबल पुस्तकं, रेसिपी पुस्तकं, प्राणी कसे पाळावेत ते सांगणारी पुस्तकं, फोटोग्राफी शिकवणारी पुस्तकं इत्यादी. पाठ्यपुस्तकांसारखीही पुस्तकं. कथा कादंबऱ्यातही न खपणारे पण चांगले लेखक अशा दुकानात नसतात. पुस्तकांचं देखणेपण आणि गाजलेपण हा मुख्य भाग.यात काही वावगं असतं असं मानायचं कारण नाही. त्याही लोकांच्या गरजा असतात. शेवटी पुस्तक कसंही असलं तरी पुस्तकच असतं.
दुसऱ्या प्रकारचं दुकान म्हणजे चोखंदळ वाचकानं उभं केलेलं दुकान. राम अडवाणी यांनी केलेलं दुकान त्या प्रकारचं. अशा पुस्तकांच्या दुकानांना स्वतंत्र पुस्तकांचं दुकान म्हणतात. इंडिपेंडंट बुक शॉप्स. बाजारात खपणारी पुस्तकं या दुकानात येत नाहीत. वर्तमानपत्रांत मोठ्या जाहिराती झालेली पुस्तकं या दुकानात येतील याची खात्री नाही. माध्यमात गाजवले जाणारे लेखक या दुकानात असण्याची शक्यता कमी.  
   जगभरात अशी स्वतंत्र दुकानं असतात. कमी असतात, पण असतात. लंडनमधे, पॅरिसमधे, शिकागोत, न्यू यॉर्कमधे, मॅडिसनमधे अशी खूप दुकानं आहेत. बंगळुरू आणि चेन्नईमधेही आहेत. या प्रकारच्या काही दुकानात पुस्तकांची गिचमिड असते. बरेच वेळा पुस्तकं नीट लावलेली नसतात, जागा मिळेल तशी रचून ठेवलेली असतात. विषय, लेखक यांची संगती असेलच याची खात्री नाही. कोणतं पुस्तक कुठं आहे मिळेल ते मालकालाच माहित असतं. तिऱ्हाइताला पुस्तक शोधणं जड जातं.  
शानभाग यांचं फ्लोरा फाऊंटन जवळचं स्ट्रँड बुक स्टॉल हे एके काळी एक स्वतंत्र पुस्तक दुकान होतं. शानभाग निवडक पुस्तकं आणत. वाचकांना पुस्तकांबद्दल सांगत. त्यांच्या दुकानातले विक्रेतेही वाचक होते, ते वाचकांची चौकशी करत, त्यांना नव्या पुस्तकांबद्दल सांगत. मुंबईतले अनेक लेखक, पत्रकार, शिक्षक, संशोधक स्ट्रँडमधे जात असत.  
  लंडनमधे  ब्रिक्सटन स्टेशनला लागून एक बाजार आहे. त्या  उघड्या बाजारात भाज्या, फळं, स्वस्त कपडे इत्यादी वस्तू विकल्या जातात. त्याच गर्दीत एका बाजूला एक छोटं दुकान विसावलेलं अाहे. या दुकानात नीट मांडलेली कपाटं नाहीत. खोक्या खोक्यात   पुस्तकं भरलेली दिसतात. विस्कटलेली दाढी खाजवत वाचत बसलेला, मळकट जीन्स घातलेला हा माणूस त्या दुकानाचा मालक-चालक असतो. दिवसाच्या कोणत्याही वेळी तिथं खांद्याला पिशव्या लटकालेली माणसं येतात. चर्चा झडतात. काही चर्चा तावातावाच्या. चर्चांमधे लेखकांची मापं काढली जातात, काही लेखकांचं कौतुक होतं. आलेल्या माणसाच्या पिशवीतून पुस्तकं निघतात. त्यावर चर्चा, त्यातली काही पुस्तकं खोक्यात विसावतात. खोक्यातली काही पुस्तकं आलेल्या माणसाच्या पिशवीत. 
याच ब्लॉगमधे उल्लेख केलेल्या वेवर्ड अँड वाईजमधली परवाची गोष्ट. विराट चांडोक कुरियरनं आणलेली पुस्तकांची चळत घेऊन बसले होते. दोन अख्ख्या चळती सुझान सोंटॅगच्या पुस्तकांच्या होत्या. 
सोँटॅग ही साठ आणि सत्तरच्या दशकातली अमेरिकन लेखिका. लेखिका, चित्रपट निर्माती, संशोघक, शिक्षक, कार्यकर्ती. फोटोग्राफी हा तिचा खास  विषय. फोटोच्या खिडकीतून ती जग पहात असे. जाम बंडखोर बाई. अन्याय दिसे तिथं ती तुटून पडे. अमेरिकन समाजावर तिनं सतत आसूड चालवला. अमेरिकन जनता तिच्यावर खवळून असे.
तर अशी ही सोंटॅग मुंबईत एकदम इतकी कशी खपू लागली? पेंग्विनकडं तिच्या पुस्तकांच्या प्रती उपलब्ध नव्हत्या. विराटनं अमेरिकेतून मागवल्या. 
साठच्या आणि सत्तरीच्या दशकातले लेखक माहित असणारी म्हणजे बुढ्ढ्यांची पिढी. सोंटॅगची पुस्तकं घेणारी माणसं तरुण, तरुणी होत्या. त्यांना अचानक हे काय वेड लागलं? बंडखोरी हा तारुण्याचा एक मुख्य गुण असतो. शे गेवारा या माणसानं कायम बंडखोरांना वेड लावलंय.  शे गेवारा हा राजकीय कार्यकर्ता होता. सुझान कार्यकर्ती  होती आणि लेखक, निर्मितीक्षम कलाकारही होती. अशी एक जुनी लेखिका तरूणांना आवडते याचा अर्थ काय घ्यायचा? 
वेवर्ड अँड वाईजमधे येणारे वाचक आणि त्यांचा विराटबरोबर होणारा संवाद यामधे सोंटॅग खपण्याचं कारण दडलेलं आहे. 
एक उदाहरण. बाजी कुलकर्णी म्हणून ऐंशी ओलांडून चार वर्ष झालेला माणूस जमेल तेव्हां विराटला भेटायला येतो. येताना बाजींकडं एक स्पायरल वही असते. तिच्यावर लेखकांची नाव लिहिलेली असतात. न्यू यॉर्क रिव्ह्यू, लंडन रिव्ह्यू किंवा तत्सम ठिकाणी ही नावं कुलकर्णींना सापडलेली असतात. या लेखकांची काही पुस्तकं कुलकर्णींकडं आधीच असतात. त्यांची नवं पुस्तकं कुठली आहेत, कुठली उपलब्ध आहेत याची विचारणा कुलकर्णी करतात. विराट त्यातली काही पुस्तकं काढून देतो आणि इतर पुस्तकांची नावं लिहून ठेवतो, मागवण्यासाठी. विराट एकादं नवं पुस्तक काढून कुलकर्णींना देतो आणि म्हणतो की हे वाचून पहा आणि कसं वाटतं ते सांगा. त्या पुस्तकाबद्दल आणि लेखकाबद्दल विराट बरंच बोलतो. बाजी ते पुस्तक विकत घेतात. अमूक एक पुस्तक अॅमेझॉनवर स्वस्त मिळू शकतं, तिथून घ्या असंही विराट सांगतो. कुलकर्णी म्हणतात की अॅमेझॉनवर विराट नसल्यानं त्यांना तिथून पुस्तकं घ्यायला आवडत नाही. पुस्तक महाग पडलं तरी विराटकडूनच घ्यायचं असा त्यांचा आग्रह असतो.
बाय द वे, वेवर्ड अँड वाईजमधे विराटनं कॉफी आणि केकची व्यवस्था केलीय परंतू त्या व्यवस्थेला अजून पालिकेनं परवानगी दिलेली नाही. वाईन आणि चीज दुकानात देण्यासाठी टेबल आणि खुर्च्या तयार आहेत. पण त्याला पालिका अजून परवानगी देत नाहीये. 
स्वतंत्र पुस्तक विक्रेता चांगल्या शिक्षकासारखाच असतो. तो वाचकाना पुस्तकाची गोडी लावतो. 
।।

स्टालीनच्या खुल्या छळछावणीत जगणाऱ्या संगितकाराची गोष्ट

स्टालीनच्या खुल्या छळछावणीत जगणाऱ्या संगितकाराची गोष्ट

The Noise Of Time.
Author : Julian Barnes
Publisher : Knopf
।।
दी नॉईज ऑफ टाईम ही ज्युलियन बार्नस या मॅनबुकर बक्षिस विजेत्याची ताजी कादंबरी.  दिमित्री शोस्टाकोविच (१९०६-१९७५) या रशियन संगीतकाराच्या जीवनावर आधारलेली. शोस्टाकोविचनं अनेक ऑपेरा लिहिले, सोलो पियानो मैफिली केल्या, संगीत रचलं, चित्रपटांना संगित दिलं. त्यानं दिलेल्या सिनेमा संगिताला एकदा ऑस्करचं नामांकन मिळालं होतं.शोस्टाकोविच युरोप आणि अमेरिकेत गेला, तिथं भाषणं केली, संगीत सादर केलं. काही संगीत समीक्षकांनी त्याला ग्रेट म्हटलं, काहींनी दुय्यम दर्जाचा ठरवलं. सोवियेत युनियनच्या सरकारांनी त्याला अनेक पदकं दिली. लेनिन पदक, स्टालिन पदक, जनता पदक, समाजवादी पदक, क्रांती पदक इत्यादी इत्यादी. २००० साली त्याच्या चित्राचं टपाल तिकीट रशियन सरकारनं काढलं.
कादंबरीच्या सुरवातीला शोस्टाकोविच आपला गाशा गुंडाळत असतो, आपण आता संपलो या विचारानं हैराण असतो.
शोस्टानं निकोलाय लेस्कोव या लेखकाच्या कादंबरीवर आधारलेला  लेडी मॅकबेथ ऑफ मिटनेन्स्क हा ऑपेरा लिहिलेला असतो. १८व्या शतकातल्या एका स्त्रीच्या व्यभिचारी जीवनावर आधारलेला ऑपेरा. ऑपेराचा प्रयोग खुद्द स्टालीननं पाहिलेला असतो. स्टालीन वैतागून प्रयोग अर्धवट सोडून निघून गेलेला असतो. प्रावदा या कम्युनिष्ट पक्षाच्या मुखपत्रात स्टालीनचं मत प्रसिद्ध झालेलं असतं ‘ शोस्टाचं संगित म्हणजे नुसता गलबला असून शोस्टा हा प्रतिगामी संगितकार आहे.’
संपलं. 
‘  आता स्टालीनचे छळवादी पोलीस आपल्याला पकडायला येणार. कुठल्याही क्षणी आपल्याला अंथरुणातून उठवून अंगावरच्या कपड्यानिशी नेलं जाणार.आपली रवानगी छळछावणीत. तिथ छळ. गोळी घालून ठार मारणार. आपले कुटुंबीय, आपले मित्र, आपले सहकारी इत्यादींचेही आपल्यासारखेच हाल होणार.’ अशा विचारांच्या  गर्तेत शोस्टा सापडलाय. स्टालीन, मोठे पुढारी, कम्युनिष्ट पार्टी यांना विरोध केल्यामुळं छळछावणीत आयुष्य घालवणाऱ्या, वेदनामय मरणात गेलेल्या लाखो कहाण्या  त्याला माहित आहेत.  त्या लाखो कहाण्यात  आपली भर पडणार या विचारानं शोस्टा कासाविस झालाय. 
    लेडी मॅकबेथ ऑफ मिटनेन्स्कच्या  संगिताचं एकेकाळी समीक्षकांनी भरमसाठ कौतुक केलेलं असतं. स्टालीनचा कल पाहून. नंतर स्टालीनची खप्पामर्जी झाल्यामुळं प्रावदात त्याच संगितावर टीका होते. आता  खैर नाही असं वाटत असतानाच खुद्द स्टालीन शोस्टाला फोन करतो. न्यू यॉर्कमधे एका संगीत परिषदेत रशियाच्या वतीनं बोलायचा आदेश देतो. शोस्टा तयार नसतो. नाना सबबी सांगतो. तब्येत बरी नाहीय म्हणतो. स्टालीन डॉक्टरची व्यवस्था करतो. शोस्टा  चांगले कपडे नाहीयेत म्हणतो. स्टालीन सरकारतर्फे कपडेही पुरवतो. नाईलाजानं छळछावणीऐवजी शोस्टाला संगीत कॉन्फरन्सला जावं लागतं.  तिथं स्टालीनचे विचार अमेरिकन लोकांसमोर मांडावे लागतात.आपल्याला  आवडलेल्याच संगितावर शोस्टाला टीका करावी लागते.  
आपल्याला मान्य नसलेल्या गोष्टी जाहीरपणे कराव्या लागणं.
एक खुली  छळछावणी. 
संगिताची समज नसलेले पुढारी संगितविषयक धोरणं ठरवतात आणि ती धोरणं शोस्टाला मान्य करावी लागतात. एक कम्युनिष्ट पुढारी रागारागानं भांड्यांची आदळापट करावी तसा पियानो वाजवतो, शोस्टाला त्याचं कौतुक करावं लागतं. ज्यांना संगितातलं काहीही कळत नाही अशी माणसं संगिताची व्याख्या करतात, संगिताचं धोरण आखतात, ते सारं शोस्टाला मान्य करावं लागतं. अशा लोकांनी चालवलेल्या कम्युनिष्ट पक्षाचं सदस्यत्व कादंबरीच्या शेवटी  शोस्टाला स्वीकारावं लागतं.
पोलादी पडद्याआडच्या रशियन समाजाबद्दल इतर जगाला काही कळत  नसे. रशियन राज्यकर्ते जगभरच्या मोजक्या पत्रकारांना, लेखकांना, पुढाऱ्यांना बोलावून घ्यायचे. त्यांची उत्तम बडदास्त ठेवायचे. खाण्यापिण्याची चंगळ असायची. पढवून ठेवलेल्या लोकांच्या गाठीभेटी सरकार घडवून आणायचं.  त्यांना कधी छळछावण्या पहायला मिळाल्या नाहीत किवा जीवनावश्यक वस्तू गायब असलेली दुकानं त्यांना स्टालीननं दाखवली नाहीत. बाहेरून जाणारे सार्त्र, शॉ, रॉय, डांगे इत्यादी लोक रशियाची एक गायडेड टूर करून परतत आणि रशियाचं गुणगान करत. 
कम्युनिष्ट राजवटीत अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याची गळचेपी कशी होते हे पहिल्या प्रथम जगाला कळलं ते वन डे इन दी लाईफ ऑफ आयव्हॅन डेनिसोविच या कादंबरीतून. अलेक्झांडर सोल्झेनित्सिनची ही कादंबरी नोवी मिर रशियन नियतकालिकात प्रसिद्ध झाली आणि जगभर खळबळ उडाली.  
यथावकाश रशियन पोलादी पडद्याला भोकं पडत गेली. स्टालीन ते प्युतीन अशा कालखंडात रशियात काय घडत होतं याची काहीशी कल्पना जगाला आली. आता २०१६ साली स्टालीन काय, माओ काय, त्यांनी केलेले उद्योग जगाला माहित आहेत. प्रस्तुत कादंबरीत त्या विषयावर नवा प्रकाश टाकलेला नाही. 
तरीही ही कादंबरी वाचली जातेय कारण त्यात शोस्टाकोविच या विख्यात संगीतकाराचं जगणं एका उपरोधीक शैलीत लेखकानं मांडलं आहे.  स्टालीनच्या क्रौर्याचं भीषण किंवा थरारक वर्णन या कादंबरीत नाही. शोस्टाकोविचचा झालेला वैचारिक आणि भावनात्मक कोंडमारा या कादंबरीत आहे. शोस्टाकोविचला छळछावणीत जावं लागलं नाही. त्याला मारझोड झाली नाही. सारं आयुष्य त्यानं खुल्या तुरुंगात घालवलं.  
  खरा संगितकार व्हायचं तर समाजवाद, वर्गकलह, क्रांती इत्यादी गोष्टींचा अभ्यास अत्यावश्यक असे. ते सारं शिकवण्यासाठी एक कम्युनिष्ट गुरुजी स्टालीननं शोस्टाकडं पाठवला. तो गुरुजी पहिले झूट वैतागला कारण शोस्टाच्या घरात स्टालीनचं एकही चित्र नव्हतं. शोस्टानं शिकवणी सहन केली आणि गुरुजीच्या आज्ञेनुसार एक अधिकृत स्टालीनचित्र घरात लटकावलं.
  शोस्टाला आत्महत्या करावीशी वाटायची. पण आत्महत्या करण्याचं धैर्य नव्हतं.
बार्न्सची कादंबरी अगदी सौम्यपणे शोस्टाकोविचचं जगणं दाखवते. कधी कादंबरीकार त्रयस्थाच्या नजरेतून शोस्टाचं वर्णन करतो, कधी शोस्टाच्या मनात काय येतं ते सांगतो तर कधी शोस्टा काय वाचतो त्यातून लेखक शोस्टा उभा करतो.
शोस्टा घाबरट आहे काय? तो सत्तेपुढं वाकणारा, सत्तेची चमचेगिरी करणारा आहे काय? काही प्रमाणात आहे. त्यानं कधीच सत्तेविरोधात बंड केलं नाही. संगित न समजणाऱ्या पुढाऱ्यांचं आपण ऐकणार नाही असं तो कधीच म्हणाला नाही. बूर्झ्वा संगीत, सामान्य माणसाचं संगीत, कामगारांचं संगीत, श्रीमंताचं संगीत, क्रांतीचं संगीत, गरीबाचं संगीत, पुरोगामी संगीत, प्रतिगामी संगीत असे संगिताचे नाना प्रकार कम्युनिष्ट सत्तेनं, कम्युनिष्ट पुढाऱ्यांनी कल्पिले. हा सारा प्रकार शोस्टाला पसंत नसला तरीही त्यानं त्याविरोधात आवाज उठवला नाही. स्टालीन किंवा इतर पुढाऱ्यांनी दिलेल्या आज्ञा आणि भाषणं त्यांनी निमुट पाळली. 
परंतू स्वातंत्र्याची गळचेपी त्याला मान्य होती असंही नाही. स्टालीनची झोटिंगशाही त्याला कळत होती. ती त्याला मान्य नव्हती. आपण चुकतो आहोत, आपण अयोग्य गोष्टींपुढं मान तुकवत आहोत याची जाणीव शोस्टाला होती. 
जाच दिसत होता, जात सहन करावा लागत होता पण जाच मंजूरही नव्हता. अशा दोन दबावांमधे शोस्टाकोविच हिंदकळत होता.
शोस्टाकोविचचा सहवास अनुभवलेल्या काही लोकानी त्याच्याबद्दल लिहून ठेवलं आहे. शोस्टाकोविच संकोची होता, मृदू होता, भांडण त्याच्या स्वभावात नव्हतं असं त्याचे   मित्र सांगतात. संगीत हेच त्याचं जीवनसर्वस्व असल्यानं बाकीच्या गोष्टी त्याला कधी शिवल्या नाहीत, आपण आपलं स्वातंत्र्य गमावतोय हे त्याला कळलं नाही असा एक सूर त्याला ओळखणाऱ्यांच्या कथनातून निघतो. स्टालीन क्रूर आहे, कम्युनिष्ट सत्ता क्रूर आहे हे त्याला कळत होतं.   शोस्टानं  अनेक माणसांना नोकऱ्या, सवलती द्या अशी विनंती करणारी विनंतीपत्रं  ऊच्च पदांवरच्या  राज्यकर्त्यांना लिहिली. तो कोणाला नाही म्हणू शकत नसे असं त्याचे मित्र सांगतात. विरोध करणं ही गोष्ट त्याच्या रक्तात नव्हती.
लेखक शोस्टाला भित्रा, सत्तेची लालूच असलेला, करियरिस्ट असाही रंगवत नाही. क्रूर सत्तेपुढं पड खाल्लेला एक अपयशी नायक असही शास्टोचं चित्रण बार्न्स करत नाही. कादंबरीची शैली मजेशीर आहे. कधी कादंबरीकार त्रयस्थाच्या भूमिकेतून शोस्टाचा इतिहास सांगतो, शोस्टाच्या मनात काय चाललं असेल त्याचं वर्णन करतो. कधी शोस्टा स्वतःच बोलतो. कधी शोस्टाच्या आसपासची माणसं बोलतात. या शैलीमुळं शोस्टाचा काळ समजतो, त्याच्या सभोवतालची माणसं समजतात, शोस्टाच्या विचाराचे काही पैलू समजतात. पण त्यातून शोस्टा हा थोर होता की चोर होता की खुबीनं वाटचाल करणारा एक चालू संगितकार होता की कटुंबवत्सल माणूस होता इत्यादी  एकछटा निर्णय घेता  येत नाही.
एक उल्लेख गॅलिलिओचा आहे. पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते हे चर्चला मान्य नसलेलं सत्य गॅलिलिओनं सांगितलं, त्यात त्याचा जीव गेला. कादंबरीकार शोस्टाच्या आडून म्हणतो की गॅलिलिओला जे सत्य उमगलेलं होतं तेच सत्य इतरांनाही उमगलेलं होतं. परंतू ते सारे गप्प बसले. कारण त्यांना बायकापोरं होती, संसार चालवायचे होते. सत्तेला मान्य नसलेलं सत्य सांगितलं तर आपण मरणार आणि आपल्या कुटुंबालाही त्रास सहन करायला लागणार असा कुटुंबवत्सल विचार इतरांनी केला. 
गॅलिलिलोला पाश नसल्यानं त्यानं  सत्य सांगण्याचं धैर्य दाखवलं. यात सत्य लपवणाऱ्यांनी फार मोठा गुन्हा केलाय असं नाही. 
सत्य सांगणारा थोर असतो हे खरं पण सत्य न सांगणारे अपराधी असतीलच असं म्हणायचं कां?
आपल्याला कुठल्याही क्षणी तुरुगात जावं लागेल या कल्पनेनं तुरुंगात ओढण्यासाठी शोस्टानं  सिगरेट जमवून ठेवलेल्या असतात. शोस्टा वाट पहातोय,  पोलीस काही केल्या येत नाहीत. काही तरी करून वेळ काढायचा म्हणून शोस्टा जपून ठेवलेली सिगरेट शिलगावतो आणि स्वतःबद्दल विचार करू लागतो.
  सिगरेट शिलगावताना शोस्टा विचार करतो की हीरो होणं हे भ्याड होण्यापेक्षा सोपं असतं.
हीरो बंदूक चालवतो, बाँब टाकतो, सत्तेला विरोध करून फाशी भोगतो. खलास होतो. अगदी थोड्या क्षणाचा मामला.  
 भ्याड माणसाला सगळं आयुष्य त्रास सहन करत जगावं लागतं.
भ्याडपणाची एक करियरच असते. जीवनभर कधी तो बिनधास्त होत नाही. भ्याडपण सतत टिकवून ठेवण्यासाठी एक सातत्य लागतं, चिकाटी लागते.
कादंबरीत सत्ता आणि स्टालीन नेपथ्य़ात आहेत.
 संगीतकार आणि क्रूर सत्ता असा झगडा थरारक रीतीनं रंगवणं शक्य होतं. कादंबरीकारानं ते केलेलं नाही. खुद्द कथानायकही तोल राखून मांडला आहे. शोस्टाकोविचचं जगणं कम्युनिष्ट सत्तेच्या क्रौऱ्यावर बेतून एक कम्युनिझमला उघडं करणारी कादंबरी उभी राहू शकली असती. एक थरारनाट्य उभं राहू शकलं असतं. लेखकानं ते टाळलं आहे.  सत्तेचं क्रौर्य आणि दाहकता लेखक दाखवत नाही.  
कट्टर कम्युनिष्ट, कट्टर कम्युनिष्ट विरोधी, कट्टर सत्तेचा आनंद भोगणारा, कट्टर स्वातंत्र्यासाठी सत्तेशी पंगा घेणारा, कट्टर बंडखोर आणि कट्टर भित्रा अशा टोकाच्या छटांची माणसं असतात. बार्न्सनं शोस्टाला अशा कोणत्याही टोकाच्या छटांनी रंगवलेलं नाही. गडद काळी किवा लख्ख पांढरी छटा टाळून मधल्या करड्या छटांत लेखकानं कथानायकाची कथा रंगवली आहे.
लेखक बार्न्स रशियात आणि पूर्व युरोपातल्या कम्युनिष्ट देशात फिरलेला आहे. तिथल्या समाजाचा, तिथल्या माणसांच्या वागण्याचा अनुभव त्यानं घेतलेला आहे. आणि अर्थातच कथानायकाचा कसून अभ्यास केलेला आहे.
एक तरल पण गुंत्याची व्यक्तिरेखा लेखकानं उभी केलीय. उण्यापुऱ्या छोट्या आकाराच्या १८० पानांत.
ज्युलिन बार्न्सवर लक्ष ठेवणारे वाचक आणि समीक्षक आहेत. त्यांनी या कादंबरीचं कौतुकही केलंय आणि कादंबरी काही खास नाहीये असं म्हटलंय.
वास्तवात होऊन गेलेली व्यक्ती कादंबरीत हाताळणं कठीण असतं. ती व्यक्ती आणि तो काळ ही चौकट तर सुटत नाही. ही चौकट लेखकाला सांभाळावी लागते. जनमान्य, जनज्ञात माहितीशी विपरीत गोष्टी वाचक स्वीकारत नाही. माहीत आणि मान्य असलेल्या गोष्टींच्या आसपास फिरून लेखकाला व्यक्ती आणि काळ रंगवावा लागतो. 
स्टालीन हा क्रूरकर्मा होता हे जगाला माहीत आहे. परंतू स्टालीन हा एक उत्तम वाचक होता, त्याला साहित्य आणि संगित चांगलं समजत असेही पुरावे आता प्रसिद्ध झाले आहेत. अशी माहिती समोर आल्यावर स्टालीनवर कादंबरी लिहिणाऱ्या लेखकाला स्टालीन हे पात्र वेगळ्या रीतीनं हाताळता येतं. स्टालीन क्रूरकर्मा आणि स्टालीन एक सुसंस्कृत माणूस अशी दोन टोकं न घेता त्याच्या मधल्या करड्या छटांमधे स्टालीन रंगवता येऊ शकतो. अशा निर्मितीसाठी एक कौशल्य लागतं, एक संयम लागतो. 
ज्युलियन बार्न्स या लेखकाकडं ते कौशल्य आणि संयम आहे याचे पुरावे कादंबरीत जागाजागी सापडतात. उपरोध, व्याजोक्ती या दोन गोष्टींचा संयमित वापर लेखकानं केला आहे.
कादंबरी सध्या गाजतेय.

।।
मीठ तयार करणाऱ्या कुटुंबाची गोष्ट

मीठ तयार करणाऱ्या कुटुंबाची गोष्ट

माय नेम ईज सॉल्ट.
।।
नजर पोचेस्तवर दिसणारी उजाड जमीन.डोंगर नाही. झाड नाही. घर नाही. एकही प्राणी नाही. एकही माणूस नाही. वर तळपणारा सूर्य, खाली रखरखीत जमीन.
एक बाईक. मग बाईकपाठून येणारा एक ट्रक. ट्रकवर पाच सात माणसं. बाजलं. पत्रे. पिंपं. भांडीकुंडी. बांबू. माणसं घर बदलतात तेव्हां असं सामान ट्रकवर लादून नेतात.
माणसं कुठल्या नव्या घरात निघालीत? समोर तीनशेसाठ अंशात एकही घर दिसत नाहीये.
 ट्रक थांबतो. 
उजाड आसमंत.
ट्रकमधली माणसं खाली उतरतात. ट्रकवरचं सामान उतरवतात. बांबू उभे करून, पत्रे जोडून एक आसरा तयार करतात. बाजली उतरवतात. एका पत्र्याच्या भिंतीला एक आरसा टांगला जातो. भांडी रचली जातात. 
घर उभं रहातं. 
दोन मुलं एका डब्यातून भातुकलीची भांडी काढतात. बाहुल्या काढतात. त्यांचा खेळ सुरु होते.  
स्त्री चूल मांडते. धूर आसमंतात पसरतो.
आसमंतात एकही झाड नाही. काही म्हणजे काही नाही. मग ही इथं आली कशाला? इथं ती जगणार कशी? करणार काय? 
पुरूष सरसावतात. पहारी घेऊन जमीन खणतात. पाच फुटाखाली चिखल असतो. चिकट जमीन असते. बऱ्याच खटपटीनंतर खड्डा मोठा होतो. खड्ड्यातून  एक तेलावर चालणारं इंजिन, पंप, निघतात.  पाईप बाहेर येतात. 
पुरूष माती काढून इंजिन साफ करतात. पंप साफ करतात. प्लास्टिकमधे गुंडाळलेला पाईप काढतात. जोडणी करून पंपइंजिन तयार करतात. ट्रकवरून उतरवलेल्या पिंपातलं तेल इंजिनात भरतात.  
इंजिन सुरु होतं. भक. भक. भकभक. भकभक. भकभक. भक.
नीरव आसमंतातला पहिला आवाज.
जमिनीच्या पोटातलं पाणी पायपातून बाहेर येतं. सुरवातीला करंगळीयेवढं. नंतर मनगटायेवढं. नंतर मांडीयेवढं जाड. धो धो. सुरवातीला गढूळ. नंतर स्वच्छ. धोधो. 
कुटुंब गोळा होतं. उदबत्ती लावतं. पूजा. डोळे मिटून नमस्कार. पत्र्याच्या आडोशाला मुलं आपल्याच नादात. त्यांची भातुकली. दोऱ्याच्या तुकड्यांनी तयार केलेल्या छोट्ट्या तराजूत दोन तीन खडे तोलणं, भाव करणं, खडे विकत घेणं.
  हे सानाभाई या माणसाचं कुटुंब आहे. 
जागा आहे छोटं कच्छ रण. 
सानाभाई कुटुंब आणि  दोन मजूर घेऊन दरवर्षी इथं येतो. रणाच्या पोटात साठलेलं मिठानं संपृक्त झालेलं पाणी उपसून काढतो. जमिनीवर वाफे तयार करतो. वाफ्याची जमीन प्रेमानं मन लावून  सारवतो. वाफ्यातलं खारं पाणी दररोज भर उन्हात सतत हलवत रहातो. यथावकाश पाणी आटून पांढऱ्या मिठाचे खडे तयार होतात. 
आठ महिन्यांच्या एकाद दोन सण येतात, उत्सव येतात, जत्रा येतात. आर्थिक व्यवहार पहाणाऱ्या दलालाचा माणूस सानाभाईचं कुटुंब घेऊन दूरवरच्या  उत्सवाच्या गावी जातो.  सानाभाईचं कुटुंब देवदर्शन करतं, चविष्ट पदार्थ खातं, खोटे दागिने आणि मुलांना कपडे बिपडे घेतं. मौजमजा करून संध्याकाळी सानाभाई मीठशेतात परततो. 
सानाभाईचं कुटुंब गावात मौजमजा करत असताना सूर्य  पाण्याची वाफ करत असतो.
मिठाचे ढीग होतात. व्यापाऱ्याची माणसं ट्रक आणतात.  मिठाची तपासणी करतात. मिठाची प्रतवारी, भाव ठरवतात. दरवर्षी मिठाचे भाव बाजाराप्रमाणे वर खाली होत असतात.  भाव कमी मिळाला तर सानाभाई नाराज होतो. सानाभाई फार ओढाताण करू शकत नाही. तयार झालेलं मीठ तो स्वतः विकू शकत नाही. जे काही पैसे मिळतील ते घेऊन पावसाळा आल्यावर त्याला त्याच्या गावात जायचं असतं. 
रात्रीची वेळ.ट्रक भरले जातात. सानाभाईच्या हातात रोख रक्कम पडते.  
  दुसऱ्या दिवशी सकाळी सानाभाई आवराआवर करतो. पत्रे, बांबू, काठ्या काढून घर मोडतो. सामान ट्रकमधे भरतो. पाण्याची – तेलाची पिंपं, बाजली ट्रकवर चढवली जातात. पंप, इंजीन,पाईप जमिनीत खड्डा करून पुरले जातात. 
जमीन सपाट होते.इथे इंजिन वगैरे याची पुसटशी खूणही नाही. 
सानाभाई ट्रकवर सवार होऊन गावाकडं निघतो. पावसाळा संपल्यानंतर पुन्हा याच जागी परत येण्यासाठी.
आपण खातो ते मीठ अशा रीतीनं तयार होतं. असे  किती तरी सानाभाई. सानाभाई आणि त्याचं कुटुंबं, मुलं. वर्षाचे आठ महिने रिकाम्या आसमंतात मिठाच्या संगतीत. तेच जगणं. तेच शिक्षण. 
आपण मिठाला जागत जगत असतो. 
फरीदा पाचानं हा माहितीपट केलाय. फरीदानं सीडकीपर्स नावाचा माहितीपटही केलाय. त्यात आंध्र प्रदेशात सामुहिक शेती करणाऱ्या दलित स्त्रियांचं चित्रण आहे. फरीदानं वुमेन इन ब्ल्यू बेरेट्स नावाचा माहितीपट केलाय. त्यात युद्धगर्क लायबेरियामधे शांतता प्रस्थापित करू पहाणाऱ्या भारतीय महिला पोलिसांचं जीवन दाखवलंय.
जग घडवणारी किती तरी माणसं. जगाच्या दृष्टीआड. फरीदा त्या माणसांना दृष्टीसमोर आणते. 
माय नेममधे एकूणात ध्वनी अगदीच कमी. पंपाचा आवाज. मधेच कधी तरी मुलांचं खिंदळणं. माणसं कमी बोलतात, तुटक बोलतात, गुजरातीत बोलतात. त्यांचं बोलणं उपशीर्षकांमधून आपल्याला कळतं.   
मुलांची करमणूक? आरशाचे तुकडे उन्हात धरून  भातुकली आणि एकमेकांवर कवडसे टाकणं. बस.
परिसर, पंप, पाणी, मीठ, झोपडी, अवकाशात नजर लावून शांत बसलेली माणसं, सभोवताल जणू नाहीच अशा आनंदात खेळणारी मुलं. लुझ कोनेरमान या छायाचित्रकारानं टिपलेली चित्रं खिळवून ठेवतात. अनेक वेळा  सिनेमा पहातोय की पेंटिंग पहातोय असं वाटावं इतकी देखणी दृश्यं. 
  सुरवातीची काही मिनिटं पत्ताच लागत नाही की चाललंय तरी काय. अर्धाअधिक माहितीपट उलगडल्यानंतर पत्ता लागतो. 
रणात असलेले किंवा नसलेले आवाज. बाहेरून कोणताही आवाना चिकटवलेला नाही. रणात दिवसा आणि रात्री असलेला प्रकाश. दिवे लावून मुद्दाम टाकलेला प्रकाश नाही. असतात तशा गोष्टी, सजावट नाही. 
 कोनेरमान या जर्मन छायाचित्रकारानं Sony EX1R हा अगदी साधा, व्यावसायिक नसलेला कॅमेरा वापरून चित्रण केलंय.  
कॅथिरिना फिडलर यांनी संकलन केलंय. संकलन ही महागोची असते. हातात प्रचंड चित्रण असतं, त्यातलं कोणतं ठेवायचं, किती लांबीचं ठेवायचं आणि त्या तुकड्यांचा क्रम कसा लावायचा हे महाकठीण काम.  फिडलर  सुंदर चित्रणाच्या प्रेमात पडलेली दिसते. काही वेळा चित्रणातून नवी माहिती मिळत नाही, जुनीच माहिती पुन्हा दिली जातेय  हे दिसत असतानाही केवळ सुंदर दिसतात म्हणून अनेक दृश्य दाखवलेली दिसतात. ती दृश्यं कमी केली असती तर माहितीपट अधिक आटोपशीर झाला असता.
चित्रपट हा कलाप्रकार निर्माण झाल्यावर लगोलग माहितीपटही निर्माण झाला. भारतातले पहिले माहितीपट १८८८मधे झाले. माहितीपट म्हणजे खरे  कलाकार आणि खरी लोकेशन्स. फीचर चित्रपटात कलाकार आणि जागा तयार केलेल्या असतात.  पहिल्या महायुद्धामधे युद्धाची स्थिती दाखवणारे माहितीपट तयार झाले. ते सरकारानी तयार केले. सरकारांची बाजू त्यात मांडलेली असे. आपले सैनिक कसे शूर आहेत, ते कठीण परिस्थितीत कसे लढत आहेत आणि शत्रूवर विजय मिळवत आहेत ते माहितीपटात दाखवलं जात असे. त्या त्या देशांचे पुढारी माहितीपटाचे नायक असत. दुसऱ्या महायुद्धात हिटलर, मुसोलिनी, स्टालीन, आयझेनहॉवर, चर्चिल इत्यादी माणसं माहितीपटाचे नायक होते.
माहितीपट  एका बाजूला कललेले असत. पट निर्मात्यांच्या डोक्यात जे असेल ते माहितीपटात येत असे. ब्रिटीश माहितीपटात ब्रिटीश धार्जिणी माहिती.  तोच विषय जर्मन माहितीपटात जर्मन धार्जिणा असे. उपलब्ध असेल्या माहितीत गाळसाळ करून माहिती दिली जात असे. अनेक वेळा खोटी माहितीही दिली जात असे. त्यामुळं माहितीपट वास्तव दाखवतच असेल असं नसे. माहितीपटात काही प्रमाणात आणि काहीसं वास्तव असे.
 स्पॉन्सर्ड माहितीपटाचा तो काळ.   भारतात सुरवातीला माणसं स्वतंत्रपणे माहितीपट करत होती. सरकार वगैरे भानगड नव्हती. भारत स्वतंत्र झाल्यावर सरकारी माहितीपट यायला लागले. गेल्या दहा वर्षात राजकीय पक्षांनी प्रचारासाठी माहितीपट काढायला सुरवात केली.
अलिकडं भारतात आणि जगभरच स्वतंत्र माहितीपट निघू लागले आहेत. माहितीपट काढणाऱ्या व्यक्तीचा काही एक कल स्वाभाविकपणे असतो. विषय निवडताना  कल सुरु होतो. अमूक एक विषय निवडला म्हणजे जगातले अब्ज गुणिले अब्ज विषय नाकारले. पण हा कल प्रचारपटासारखा नसतो. प्रचारासारखे बटबटीत, उघड उद्देश या स्वतंत्र माहितीपटात नसतात. मानवी जीवनाचे कंगोरे त्यात दाखवले जातात. निवडलेल्या माणसांबद्दलची आस्था असा या माहितीपटाचा कल असतो. स्वतंत्र माहितीपटाला खूप सूक्ष्म कंगोरे असतात, पदर असतात, छटा असतात. कधी कधी त्यात अंगावर येणारा दाह असतो तर कधी कधी त्यात खूप हळुवारपणे मनाला शिवणं असतं.  
अशा चित्रपटाची एक गंमत म्हणजे त्यामधे अज्ञात माणसांचा-विषयांचा उलगडा असतो. अरेच्च्या, आपण खातो ते मीठ अशा तऱ्हेनं तयार होतं हे आपल्याला माहितच नव्हतं अशी प्रेक्षकाची  प्रतिक्रिया असते. नवी माहिती मिळाल्यानं प्रेक्षक अधिक समृद्ध होतो. 
अलीकडल्या काळात माहितीपटाच्या निर्मितीत फीचर चित्रपटासाठी करतात ती सारी खटपट केली जाते, संदर्भ गोळा केले होतात, संशोधन होतं. विषय, प्रत्येक फ्रेम विचारपूर्वक, कलाविचारपूर्वक.  सानाभाई आणि कच्छचं रण हे निव्वळ माहितीचे तुकडे रहात नाहीत. चित्रीकरण आणि संकलनाच्या प्रक्रियेत सानाभाई आणि रण ही व्यक्तिमत्वं होतात. माहितीपट जवळपास फीचरपट होतो. 
शैली फीचर फिल्मची विषय माहितीपटाचा.
माय नेम इज सॉल्ट करत असताना दोनेक वर्षँ पूर्वाभ्यास केल्यानंतर फरीदा पाचा आपल्या सहकाऱ्यांना घेऊन कच्छच्या रणात पूर्ण आठ महिने मुक्काम करून होत्या. पिण्याच्या पाण्यापासून प्रत्येक गोष्टीच्या मर्यादा सोसत त्यांनी सनाभाईचं जगणं अनुभवलं आणि चित्रीत केलं.  
डिजिटल तंत्रज्ञानानं, नव्या तंत्रज्ञानानं ढोर मेहनत कटाप झालीय. कल्पकतेला वाव मिळालाय. 
  वास्तव, वास्तवातली माणसं माणसं कल्पनाही करता येत नाही इतकी गुंत्याची असतात. त्यामुळं माहितीपट कधीकधी फीचरपटापेक्षा अधिक देखणे, वेधक, विचार करायला लावणारे आणि सुंदर असतात.
।।

पठाणकोट, पाकचा दहशतवाद आणि भारताचं पाक विषयक धोरण

पठाणकोट, पाकचा दहशतवाद आणि भारताचं पाक विषयक धोरण

 पठाणकोट, पाकचा दहशतवाद आणि भारताचं पाक विषयक धोरण.
पाकिस्तानचे भारतातील उच्चायुक्त अब्दुल बासित यांनी भारत पाक शांतता चर्चा तूर्तास स्थगित असल्याचं पत्रकारांना सांगितलंय. ९ नोव्हेंबर २०१५ साली ही चर्चा परदेश मंत्री सुषमा स्वराज यांनी सुरु केली होती. काश्मिरचा मुद्दा वगळून चर्चा होऊच शकत नाही;  बलुचिस्तानमधल्या बंडाला भारत चिथावणी देत आहे असे आरोप बासित यांनी केले. 
चर्चा स्थगितीचं तात्कालिक कारण होतं पाकिस्तानी टीमचा पठाणकोट दौरा.     पाकिस्तानी दौऱ्याच्या बदल्यात भारताचा दौरा असं काहीही ठरलेलं नव्हतं असं बासित म्हणाले.  
२०१५ च्या डिसेंबर महिन्यात नरेंद्र मोदी कोणतीही पूर्वतयारी न करता नवाज शरीफाना भेटायला गेले. त्यानंतर आठवडाही झाला नाही तेवढ्यात जैशे महंमदनं पठाणकोटवर हल्ला केला.१९९९ साली नवाज शरीफ पंतप्रधान असतानाच पाकिस्तानी लष्करानं कारगीलवर हल्ला केला होता. पंतप्रधान किंवा राष्ट्राध्यक्ष यांना पाकिस्तानात किमत नाही, तिथलं लष्कर आणि आयएसाय भारताबद्दलचे निर्णय घेते. पाकिस्तान जेव्हां शांतता स्थापण्याच्या गोष्टी करतं तेव्हां समांतर पातळीवर भारतावर हल्ला करण्याची तयारी करत असतं. कारगील, संसदेवरील हल्ला, मुंबईवरचा हल्ला ही ढळढळीत उदाहरणं आहेत. या अनेक घटनांमधे मसूद अझरचा सहभाग होता. 
नरेंद्र मोदीनी नवाज शरीफ यांना शपथविधीसाठी बोलावून घेतलं. नरेंद्र मोदी शरीफ यांना त्यांच्या घरच्या लग्नाच्या निमित्तानं लाहोरमधे भेटायला गेले. या घटना नाटकं असतात, ती कूटनीतीतली औपचारिकता असते. 
  पठाणकोट हल्ल्यानंतर पाकिस्तानी अधिकाऱ्यांना पठाणकोटमधे पायघड्या घालून बोलावणं ही भारत सरकारची फार मोठी चूक होती. भारत सरकार भाबडं किंवा मूर्ख आहे; भारत सरकारकडं पाकविषयक ठाम धोरण नाही असा संदेश पाकिस्तानी पठाणकोट दौऱ्यानं दिला.
पठाणकोटच्या हवाईदलाच्या वस्तीत अनेक व्यवस्थांचा अभाव होता. सीसीटीव्ही कॅमेरे नव्हते. संरक्षक भिंतीही पुरेशा सुरक्षित नव्हत्या. वस्तीच्याभिंतीलगत झोपडपट्ट्या होत्या. हवाई दलाच्या वस्तीतल्या दुकानांत बाहेरच्या लोकांची भरपूर ये जा होती. सुरक्षा व्यवस्थेतही अनेक दोष आणि त्रुटी होत्या. हे सारं पाकिस्तानी टीमला प्रत्यक्ष पहायला मिळालं. ही सारी माहिती अर्थातच आयएसआयच्या वाटेनं जैशे महंमदला मिळणार.
पठाणकोट हल्ल्याचं नेतृत्व जैशे महंमदच्या मसूद अझरनं केलं होतं. दहशतवाद्यांना भारताच्या हद्दीत आल्यानंतर आपल्या टॅक्सीनं आतमधे आणणाऱ्या इकागर सिंगला पाकिस्तानातल्या बहावलपूरमधून फोनवरून बोलावण्यात आलं होतं. गुरदासपूरचे एसपी सलविंदर सिंग यांचा फोन दहशतवाद्यांनी हिसकून घेतला आणि त्यावरून बहावलपूरला फोन केले. दहशतवाद्यांना हाताळणाऱ्या लोकांशी या फोनवरून संभाषणं झाली. बहावलपूर हे जैशे महंमदचं एक महत्वाचं केंद्र आहे. दहशतवाद्यांपैकी किमान एकाचा ठावठिकाणा लागला होता. दहशतवाद्यांकडली शस्त्रं आणि इतर वस्तूवर पाकिस्तानी उत्पादकांचा वा व्यापाऱ्यांचा ठसा होता.
भारत सरकारनं हे सारे पुरावे पाकिस्तान सरकारपुढं ठेवले. अझर आणि जैशे महंमदच्या पुढाऱ्यांच्या आवाजाचे नमुने भारत सरकारनं मागवले. पाकिस्ताननं ते दिले नाहीत. अझरला पकडा अशी मागणी भारतानं केली. पाकिस्ताननं ती मान्य केली नाही. युनायटेड नेशन्सनं अझरला दहशतवादी जाहीर करावं अशी मागणी भारतानं केली. चीननं ती मागणी तांत्रिक कारणांसाठी धुडकावून लावली. कळस म्हणजे पाकिस्तानी चौकशी समितीनं पाकिस्तानात परतल्यावर माध्यमांना सांगितलं की पठाणकोट हल्ला एक भारतानं पाकिस्तानला बदनाम करण्यासाठी केलेलं एक नाटक होतं. 
  पाकिस्तान भारताशी सुखाचे संबंध ठेवू इच्छित नाही हे पाकिस्ताननं जन्मापासूनच आपल्या वागण्यातून जाहीर केलेलं आहे. मसूद अझर हे पाकिस्तानच्या वागण्याचं एक प्रतिक आहे, अझर हा पाकिस्तानचा प्रतिनिधीच आहे.
कोण आहे हा मसूद अझर?
मसूद अझरला मोठ्ठा,  अनेक वळणांचा इतिहास आहे.
अझरचं जन्मवास्तव्य ठिकाण बहावलपूर. त्याचं जिहादी शिक्षण कराचीतल्या बिनोरी मदरशात झालं. हा मदरसा देवबंदी गटाचा आहे. बिनोरी मदरशाचं मुख्य कामच जिहादी तयार करणं हे होतं. तय्यार झालेला अझर अफगाणिस्तानात रशियाविरोधात लढायला गेला. अफगाणिस्तानातली जिहादींची लढाई आयएसआयनं उभारली होती. जिहादींचं खाजगी सैन्य उभारून. त्यासाठी हर्कतुल मुजाहिद्दीन नावाची संघटना उभारली होती. अझर त्या संघटनेत सामिल झाला. ही गोष्ट १९८५ च्या सुमाराची. १९९० नंतर अफगाणिस्तानातली लढाई संपल्यासारखं झाल्यानंतर जिहादींचं काय करायचं असा प्रश्न होता. आयएसआयनं त्यांना काश्मिरमधे कामी लावलं. काश्मीरमधे घातपात करायचे, काश्मिर भारतातून हिसकून घ्यायचं. या कामी अझरची नेमणूक करण्यात आली. अझरच्या काश्मिरात फेऱ्या सुरु झाल्या.
याच काळात अझर ब्रीटनसह अनेक देशांत दौरे करून जिहादसाठी पैसे गोळा करत असे. प्रत्येक दौऱ्यात तो स्पष्टपणे सांगत असे की काश्मिर मुक्ती आणि भारतविरोधी लढा यासाठीच जिहाद असेल, त्यासाठीच पैसे,शस्त्रं आणि जिहादींची आवश्यकता आहे.
 अझर काश्मिरमधे १९९४ साली पोचला. परदेशी लोकांचं अपहरण करून पैसे मिळवण्यासाठी त्यानं  अल फरहान नावाची एक स्वतंत्र संघटना स्थापली. हॅन्स ख्रिश्चन ओस्ट्रोला अल फरहाननं ठार मारलं.   युनायटेड नेशन्सनं १९९७ साली हर्कतुल अन्सार संघटना दहशतवादी म्हणून जाहीर केली. अझरनं जुन्या  हर्कतुल मुजाहिद्दीन या नावानं उद्योग सुरु केले. १९९४ साली अझरला भारतीय पोलिसांनी दहशतवादाच्या आरोपाखाली अटक करून तुरुंगात ठेवलं.
१९९९ साली अझरचा धाकटा भाऊ अब्दुल रऊफ असगर यानं योजनापूर्वक इंडियन एयरलाईन्सचं आयसी ८१४ विमान काठमांडूहून पळवलं आणि कंदाहारला नेलं.  
अपहरणकर्त्यांची मागणी मान्य करून  अझरला कोट भलवाल तुरुंगातून आयपीएस पोलिस अधिकारी एस पी वैद्य यांनी सोडवलं.  भारत सरकारचे मंत्री जसवंत सिंग अझरला सोबत घेऊन कंदाहारला पोचले. अझर कंदाहारमधून तडक पाकिस्तानात गेला. 
  अझर १९९९ साली पाकिस्तानात पोचल्या पोचल्या कराचीत गेला.सिंध, पंजाबमदे त्याच्या  सत्काराच्या सभा झाल्या. सभांमधे तो काश्मिर मुक्ती, भारताविरोधात आणि हिंदूंच्या विरोधात लढाईचं आवाहन करत असे.
१९९९मधे हर्कतुल मुजाहिद्दीन वर आरोप व्हायला लागल्यावर अझरनं आपल्या संघटनेचं नाव बदललं. नवं नाव जैशे महंमद.   १९९९ मधे जनरल मुशर्रफ यांनी देश ताब्यात घेतला होता. आयएसआय आता त्यांच्या हाताखाली आली होती. मुशर्रफ  जैशेला मदत करू लागले, त्यांचा वापर करू लागले.  
अझरनं काश्मिर विधानसभा, लोकसभा यावर हल्ले आयोजित केले. पठाणकोट हल्ल्याचाही तो सूत्रधार होता.असा दहशतवादी  अझर पाकिस्तानात  मोकाट असतो. आयएसआयच्या सांगण्यानुसार तो वागत असतो. 
अगदी परवापरवाची गोष्ट. अब्दुल रऊफ या अझरच्या भावानं इंडियन एयर लाईन्सच्या विमानाचं अपहरण घडवून आणलं होतं. हा आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाचा गंभीर गुन्हा आहे. १९९९ पासून अब्दुल रऊफ फरार होता. भारतानं त्याला पकडण्याची खटपट केल्याची नोंद नाही. गेल्या आठवड्यात  विमान अपहरणाच्या आरोपाखाली चिली सरकारनं अटक केली.  
 बातमी बाहेर फुटायच्या आधीच भारत सरकारनं त्याच्या मुसक्या बांधून त्याला भारतात कां आणलं नाही? चिलीशी बोलून ते घडवता आलं असतं. मोदींच्या आंतरराष्ट्रीय राजकीय टुरिझमच्या यादीत चिलीचं नाव नसावं. पोलिस सध्या देशद्रोह्यांना शोधण्यात गुंतले असल्यानं पोलिसांनाही असल्या फालतू गोष्टीत रस नसावा. 
पक्षीय स्वार्थ, पक्षीय मर्यादा, पुढाऱ्यांची अकार्यक्षमता आणि अज्ञान, नोकरशाहीचा मद्दडपणा या पूर्वापारपासून चालत अलेल्या अडचणी दूर सारून भारतानं काश्मिर, पाकिस्तान आणि दहशतवाद या बद्दलचं एक राष्ट्रीय धोरण ठरवण्याची आवश्यकता आहे.
।।
  पाकिस्तानबद्दल आणि पाकिस्तानी दहशतवादाबद्दल भारत सरकारचं धोरण काय आहे? धोरण कसं असायला हवं? 
पाकिस्तानचं भारताशी वागणं पहिल्या दिवसापासून स्पष्ट आहे. पाकिस्तान तयार  होण्याच्या क्षणी पाकिस्तानी लष्करानं जिन्नांना न विचारता काश्मिरात अफगाण टोळीवाले घुसवले. या घटनेला जिन्ना यांनी आक्षेप घेतला नाही, पाकिस्तानी जनता किंवा राजकीय पक्षांनी आक्षेप घेतला नाही. कारगील, संसदेवरचा हल्ला, मुंबईवरचा हल्ला हे सारे उद्योग आयएसआयनं दहशतवादी संघटनांचा वापर करून केलेले आहेत. पठाणकोट हल्ला हे त्यातलं अगदी ताजं उदाहरण.  
पाकिस्तानला भारताशी चांगले संबंध नको आहेत. पाकिस्तानला भारताचं भलं झालेलं नको आहे. पाकिस्तानची सूत्रं ज्यांच्या हातात आहेत त्याना काश्मिर हिरावून घ्यायचाय आणि भारताला सतत रक्तंबंबाळ करायचं आहे.
पाकिस्तानावर राजकीय पक्ष आणि संसदेचं राज्य चालत नाही. लष्कराचं राज्य चालतं. लष्करही इस्लामवादी आहे, सेक्युलर नाही. लष्कर नॉन स्टेट अॅक्टर वापरून, खाजगी दहशतवादी गट तयार करून लढाया करतं. देशांतर्गत घटनाही दहशतवादी आणि अतिरेकी गटांच्या कलानं घडतात.  
लोकशाहीची जगाला समजतात तशी मुळं पाकिस्तानात रुजलेली दिसत नाहीत. पाकिस्तान अजूनही फ्यूडल आहे, त्याच्यावर कालबाह्य इस्लामी विचार आणि परंपरांचा प्रभाव आहे. ही स्थिती आहे तोवर  तो देश कधी सुधारेल असं वाटत नाही. 
दहशतवादाची वाट पाकिस्ताननं धरली आहे.
अशा स्थितीत पाकिस्तानशी संबंध कसे असावेत ?
वाटाघाटी वगैरे चालू ठेवाव्यात. पण त्यातून निष्पन्न निघेल हा भाबडेपणा त्यागावा.
पाकिस्तान हा एक समस्याग्रस्त न सुधारणारा शेजारी आहे असं लक्षात घेऊन त्या देशापासून चार हात दूर रहाण्याचं धोरण ठेवावं.  त्या देशाचा उपद्रव कमी कसा होईल याकडं लक्ष द्यावं.
पाकिस्तानचा मुख्य उपद्रव दहशतवादाचा आहे. दहशतवाद हे प्रकरण लष्कर आणि पोलिसांना हाताळता येत नाही. लष्कर आणि पोलिस या यंत्रणांची कार्यपद्धती आणि त्यांच्यावरची कायदेशीर बंधनं पहाता त्या दोन संघटना स्वतंत्रपणे  दहशतवादाचा मुकाबला करू शकत नाहीत. लढाईची वाट विसरावी. त्या वाटेनं पाकिस्तानचं काहीही होवो, भारताचं त्यात फार नुकसान होईल. शिवाय लष्करी लढाई करून दहशतवाद आटोक्यात येत नाही.
दहशतवादाचा सामना दहशतवादानं करता येत नाही.  जैशे महंमद आणि लष्करे तय्यबा पाकिस्तानातल्या अहमदी, शिया, ख्रिस्ती, हिंदू इत्यादी लोकांना जगू देत नाहीत. जैशे महंमद देवबंदी विचारावर आधारलेली आहे. देवबंदी लोक इतर सर्व इस्लामी गटांना गैरइस्लामी मानून त्यांचा नायनाट करू मागतात. तेव्हां जैशे महंमदला उत्तर देण्यासाठी जैशे महंमदची भारतीय वा हिंदू आवृत्ती काढणं उपयोगाचं नाही, ते  भारताची वाट लावतील. 
 दहशतवादी माणूस भारतात प्रवेश करणार नाही याची काळजी घेणं हा पहिला मुद्दा. कुंपण नसलेल्या भागातून दहशतवादी पठाणकोटमधे आले. सरहद्दीजवळचा भारतातला विभाग स्मगलिंग, गुन्हे यांनी व्यापलेला आहे. भारतीय पोलिस आणि प्रशासन त्या ठिकाणी भ्रष्टाचारात बरबटलेलं आहे. पोलिस आणि प्रशासन भ्रष्ट आहे कारण राजकीय पक्ष त्यांचा वापर करून घेतात, राजकीय पक्षांना सुशासनात रस नाही, त्यांना मतं मिळवून सत्तेत पोचणं आणि सत्तेत टिकणं यातच रस आहे. त्यामुळंच दहशतवाद्यांना तिथं सहज प्रवेश मिळाला.  दहशतवादाला भारतात थारा द्यायचा नसेल तर काय करावं लागेल याची कल्पना यातून यावी.
बाहेरून येणारे दहशतवादी असोत की देशातच दहशतवाद माजवणारे वा दहशतवादाला मदत करणारे असोत, त्याना भारतीय कायद्याची भीती वाटत नाही. गुन्हा तपासला जाणं, खटला होण, निकाल लागून शिक्षा होणं या गोष्टी भारतात होत नाहीत. झाल्या तर शिक्षा व्हायला वीसेक वर्षंही लागू शकतात. हे दहशतवाद्यांना माहित असल्यानं त्याना चिंता नसते.
कायदे करणारे विधीमंडळ सदस्य राज्यघटना आणि कायदे पायदळी तुडवतात. कायद्याचा अमल करण्याची जबाबदारी असणारे पोलिसच कायदे पाळत नाहीत.मग दहशतवाद्यांचं तर विचारालायचा नको. 
कायदे पाळले जातात, अमलात आणले जातात याची व्यवस्था भारतात व्हायला हवी.
भारतीय पोलिसांची, इंटेलिजन्सची यंत्रणा अपुरी आहे. माणसंही कमी आहेत. ती काम करतील याची खात्री नसते. या यंत्रणांच्या कामाच्या पद्धती व तंत्रज्ञानातही सुधारणांची आवश्यकता आहे. यंत्रणेतल्या त्रुटीमुळं  भारतात घराघरात काय चाललंय याचा अंदाज इंटेलिजन्सला येत नाही. इंटेलिजन्सही व्यावसायिक राहिलं नसून राजकीय झालं आहे. 
धर्म, पंथ, जात इत्यादी साऱ्या गोष्टी देशाच्या हितापेक्षा कमी महत्वाच्या असतात असं अजून भारतीय जनतेला पटलेलं नाही. पाकिस्तानविषयक प्रश्न हाताळण्यात ती एक मोठी अडचण आहे. 
पाकिस्तानचं काय होईल याची चिंता आपण करू नये. पाकिस्तान सुधारण्याचं उदात्त कार्य आपण करू नये. आपल्याच देशात अजून सुधारण्यासारख्या अनेक गोष्टी शिल्लक आहेत.
दहशतवादाला तोंड देण्याची तयारी आपण करावी. हेच पाकिस्तानविषयक धोरणाचं मुख्य सूत्र असावं.
।।